Morgunblaðið - 25.11.1998, Blaðsíða 24

24 MIÐVIKUDAGUR 25. NÓVEMBER 1998
MORGUNBLAÐIÐ
LISTIR
Nýjar bækur
• LÁTTXJ sem ekkert sé er eftir
Mary Higgins Clark í þýðingu Jóns
Daníelssonar.
í kynningu segir: „Mary Higgins
Clark sendir kaldan hroll niður eft-
ir baki lesenda sinna með sögunni
af Lacy Farrell, sem starfar við
fasteignasölu á Manhattan í New
York. Dag einn, þegar hún er að
sýna hugsanlegum kaupanda glæsi-
lega íbúð í einu af auðmannahverf-
um borgarinnar, verður hún vitni
að morði og stendur augliti til
auglitis við morðingjann. I kjölfar
þess verður hún að skipta um nafn
- líf - meðan lögi’eglan leitar morð-
ingjans. En morðinginn kemst á
slóð Lacey og atburðarásin verður
æsileg að hætti þessa heimsþekkta
rithöfundar."
Útgefandi er Skjaldborg. Bókin
er 295 bls. Umbrot og frágangur:
Skjaldborg. Bókin er prentuð í
Singapore. Verð: 2.9S0 kr.
• KIM í stórræðum er eftir Jens
K. Holm í þýðingu Knúts Kristins-
sonar.
Petta er fjórða bókin um hinn úr-
ræðagóða Kim og félaga hans. Að
þessu sinni fást þau við þrjóta sem
fremja stórþjófnað í nágrenni
þorpsins. Leiðin sem krakkarnir
velja til að góma þá er óvenjuleg í
meira lagi, segir í kynningu.
Útgefandi er Skjaldborg. Bókin
er 92 bls. Umbrot og frágangur:
Skjaldborg. Bókin er prentuð í
Singapúr. Verð: 1.680 kr.
• LJÓTI andarunginn og fjögur
önnur ævintýri eftir H.C. Ander-
sen. Teikningar eru eftir Svend
Otto S. Þýðingu annaðist Atli
Magnússon.
I þessari bók er að finna fimm af
þekktustu og dáðustu ævintýrum
H.C. Andersens, Þumalínu, Greni-
tréð, Litlu stúlkuna með eldspýt-
urnar og Ljóta andarungann.
Útgefandi er Skjaldborg. Bókin
er 155 bls. Umbrot og frágangur:
Skjaldborg. Bókin er prentuð í
Singapúr. Verð: 1.980 kr.
Með Freud í
farteskinu
_______Bækur___________
Skáldsögur
LANGFERÐ LÚSÍU
Höfundur: Alina Reyes. Guðrún Finn-
bogadóttir íslenskaði. Fróði, Reykja-
vik, 1998, 92 bls.
FRANSKA skáldkonan Alina
Reyes hefm- á undanfómum árum
vakið alþjóðlega athygh fyrir tvær
bækur sínar, Slátrarann sem út kom
á 9. áratugnum og þá sem hér um
ræðir, Langferð Lúsíu, sem kom
upphaflega út 1990. Þetta er stutt
skáldsaga, ljóðræn og erótísk og
kannsld mætti líkja lestri hennar við
að veltast niður mjúka moldarskriðu
án þess að vita hvað við tekur fyrir
neðan. Að lestri loknum, á jafn-
sléttu, er ógjömingm- að lýsa tilfinn-
ingunni sem eftir situr, aðeins hægt
að segja að lesandinn búi að upp-
lifuninni. Vafalaust er hægt að túlka
líkinguna hér að ofan að freudískum
hætti, en það er þá vel við hæfi því
Langferð Lúsíu er hlaðin slíkum
táknum, gott ef ferðin er ekki farin
um hinar freudísku lendur hugans,
fremur en taka eigi bókstaflega
myndrænar og munúðarfullar lík-
ingamar sem hvarvetna ber við í því
landslagi sem Reyes lýsir.
„Kletturinn varð nú sægrænn og
blár, rakur og alsettur brestum
eins og risastór kvartssteinn. Upp
úr gróðurteppinu óx þétt blóm-
skrúð og litur þess, sem ýmist var
dökkur, ljós, gullinn eða ferskur,
varpaði frá sér grænu ljósfióði. Eg
kiifraði ekki heldur skreið niður
eftir þvölum steinsúlunum í gegn-
um burknagróður og mig sundlaði
a f lyktinni af honum.“
Ung kona, Lúsía, villist í fjall-
lendi og sest að í helli með bjarn-
dýri og nýtur þar ásta með því í
þröngum dal við lygnt stöðuvatn.
Hún hverfur síðan með barn þeirra
bjarnarins til borgarinnar þar sem
allt er á heljarþröm og hún dregur
fram lífíð á betli og smáþjófnaði.
Hún kynnist gömlum rithöfundi
sem segir henni söguna af ástum
sínum og Lúsí, brúðkaupsnótt
þeima í tumi hennar og hræðilegu
leyndarmáli sem Lúsí getur ekki
afborið að hann viti um. Jörðin
opnast og borgin hrynur í ginn-
ungagapið, Lúsía sleppur burt með
bam sitt en gamli maðurinn verður
sjálfviljugur eftir.
Það er nánast ósanngjarnt að
draga út söguþráðinn með þessum
hætti, kostir sögunnar em ekki
fólgnir í atburðarásinni, heldur
ljóðrænum stíl og mögnuðu goð-
sagnakenndu myndmálinu; „lesist
eins og !jóð“, gæti verið forskrift
að lestri bókarinnar. Langferð
Lúsíu liggur um leyndardómsfullt
landslag líkamlegs munaðai' og ást-
ar, þó harðneskjulegur raunveru-
leikinn þrengi sér að og leyfi ekki
draumnum að standa ótrufluðum
til enda. Astarævintýrið með
bjamdýrinu fær sviplegan endi og
við tekur lífsbaráttan í borginni.
Imyndaður raunveraleiki eða raun-
veraleg ímyndun. Blanda af hvora-
tveggja. Guðrán Finnbogadóttir
þýðir á skáldlegt og á köflum upp-
hafið mál, vafalaust krefst fram-
textinn þess, áhrifin auka á ljóð-
rænan tóninn og setja lesandann
ósjálfrátt í þær stellingar að text-
inn skuli meðtekinn af íhygli og
andakt.
Hávar Sigurjónsson
Morgunblaðið/Jón Svavarsson
FRÁ stofnfundi Menningarklúbbs Klassíkur FM á Hótel Borg.
Menningar-
klúbbi
komið á fót
MENNINGARKLÚBBUR út-
varpsstöðvarinnar Klassíkur FM
hélt stofnfund sinn á Hótel Borg
síðastliðinn sunnudag. Fjöldi
manns sótti fundinn. Sigrún Eð-
valdsdóttir, fiðluleikari, Steinunn
Birna Ragnarsdóttir, píanóleik-
ari, Bryndís Halla Gylfadóttir,
sellóleikari og Bergþór Pálsson,
óperusöngvari, skemmtu gestum.
Heiðursgestir fundarins voru
Rögnvaldur Sigurjónsson, píanó-
leikari og Jórunn Viðar, tón-
skáld.
Halldór Hauksson, dagskrár-
stjóri Klassíkur FM, ávarpaði
gestina. Hrafnhildur Schram, list-
fræðingur, sagði frá heilagri
Sesselju, verndardýrlingi tónlist-
arinnar, en við hana var fundur-
inn kenndur. Ingiveig Gunnars-
dóttir, ferðafrömuður í Land-
námu, kynnti væntanlegar menn-
ingarferðir á vegum klúbbsins.
Lesið úr
nýjum bók-
um á
Grandrokki
BESTI vinur Ijóðsins stendur
fyrir upplestri úr sex nýjum
bókum á Grandrokki við
Klapparstíg, í kvöld kl. 21.
Steingrímur Hermannsson
og Dagur B. Eggertsson
kynna ævisögu Steingríms,
sem Dagur færði í letur, Silja
Aðalsteinsdóttir les úr bók-
inni Perlur úr ljóðum ís-
lenskra kvenna, Sigmundur
Ernir Rúnarsson flytur ljóð
úr bók sinni Sjaldgjaft fólk,
Guðrán Eva les úr smásagna-
safninu A meðan hann horfir
á þig ertu María mey, Jón
Múli Arnason les úr þjóð-
sagnasafni sínu og Þorvaldur
Þorsteinsson fer með kafla úr
bók sinni Eg heiti Blíðfinnur
en þú mátt kalla mig Bóbó.
Kynnir er Hrafn Jökulsson.

ÞATTARÖÐ
Ríkissjónvarpið
AÐ BYGGJA LAND
3. þáttur. Höfundur texta og þulur er Þorvaldur
Gylfason prófessor en hann er jafnframt fram-
leiðandi og valdi tónlistina. Myndhandrit: Jón
Egill Bergþórsson. Leikmynd: Jón Egill Berg-
þórsson og Vigni Jóhannssyni.
ÞRIÐJI og síðasti þátturinn í röðinni Að
byggja land eftir þá Þorvald Gylfason og Jón
Egil Bergþórsson var á dagskrá Sjónvarpsins
á sunnudagskvöld. í þetta sinn var Halldór
Laxness í sviðsljósinu, hagstjórnarhugmyndir
hans, gagnrýni og umbótaviðleitni. Aður hafði
kastljósinu verið beint að skoðunum Jóns Sig-
urðssonar og Einars Benediktssonar á efna-
hagsmálum. í þessum lokaþætti er víða tengt
við fyrri þætti, hugmyndir Jóns forseta en þó
einkum Einars Benediktssonar, og þannig
reynt að mynda eina efnislega heild. Svipuð
framsetning og uppbygging bindur þættina
einnig saman.
Gagnrýnandinn skiptist í sjö kafla líkt og
fyrri þættir. í þeim fyrsta, „Alþýðufræðari",
er m.a. undrast hversu lítill gaumur hafi verið
gefinn að ritgerðasöfnum Halldórs miðað við
skáldverk hans. Þó hafí umbótaástríðan ekki
síður verið rík í honum en listhneigðin. Hann
var hvass þjóðfélagsrýnir, vissulega umdeild-
ur en maður sem hlustað var á og tekið eftir.
Fram kemur að Halldór hafi verið brennandi
áhugamaður um búnaðarmál og búsumbætur
og litið á þær sem lykilinn að almennum efna-
hagsúmbótum. Vísað er til þess að á uppvaxt-
arárum hans hafi fjörug kaupmennska og
frjáls innflutningur sett ríkan svip á Reykja-
vík og svo hafi staðið fram undir 1930, meira
að segja hafi landbúnaðarvörur streymt inn í
landið. Þegar Halldór Laxness hafi sest að í
höfuðstað Islands eftir langa útivist hafi and-
rámsloftið í bænum hins vegar verið orðið
annað. Kreppan var gengin í garð og lagði
lamandi hönd yfir landið, haftastefnan reið
húsum og verslunin var ekki lengur frjáls.
,Á^tand þjóðlífsins bar þess merki að hag-
frelsis- og framfarahugsjónir Jóns Sigurðs-
sonar og Einars Benediktssonar höfðu lotið í
lægi'a haldi á vettvangi stjórnmálanna," eins
og Þorvaldur Gylfason orðar það. Þótt höftin
hafi átt að vera tímabundin kreppuráðstöfun
stóð haftatíminn nánast óslitið til
1960 eða þar til ríkisstjórnin sem
aflétti ávaxtabanni greip til rót-
tækra efnahagsaðgerða. Þetta
hafi verið árin sem stjómmála-
og embættismenn skömmtuðu
lánsfé eftir geðþótta til þeirra
verkefna sem þeir höfðu velþókn-
un á, annað hafi verið látið sitja á
hakanum. Ymiss konar spilling
hafi grafið um sig og breiðst út
enda ævinlega og alls staðar
fylgifiskur haftabúskapar. En
ýmsir streittust þó gegn þessari
þróun. Þorvaldur Gylfason telur
að enginn hafi samt lyft hagfrels-
ismerki Jóns forseta og Einars
Benediktssonar hærra en Hall-
dór Laxness með gagnrýni sinni
á haftastefrtuna. I huga Halldórs hafi búvöru-
viðskiptahöftin ekki verið einangrað fyrir-
brigði heldur aldarfarseinkenni.
I öðrum og þriðja kafla, „Raflýsing sveit-
anna“ og „Sjálfsagðir hlutir", eru hagstjómar-
hugmyndir Halldórs Laxness í brennidepli.
Einkum er lagt út af afstöðu hans til landbún-
aðarmála þegar kemur að hagfræðilegu hlið-
inni og vitnað til skrifa hans um 1930 og síðan
margra beittra blaðagreina á fimmta áratugn-
um þar sem innflutningsvemdin og aðrir angar
búvemdarstefnunnar era gagnrýndir. Þor-
valdur Gylfason segir að Halldór hafi séð það í
hendi sér að ónóg samkeppni hlyti að bitna á
verði, gæðum og hollustu matarins á borðum
landsmanna og þá á lífskjöram fólksins um
leið, og þá ekki síst á bændum sjálfum. Mál-
flutningur Halldórs var liður í baráttu hans
fyrir bættum kjörum fátæks fólks á sinni tíð en
Þorvaldur telur hann að mörgu leyti eiga jafn
vel við á okkar dögum. Og Halldór talar beint
til áhorfenda í gervi Pálma Gestssonar leikara
sem leggur sig jafnframt fram um að líkja eftir
rödd skáldsins og sumum eftirminnilegum
töktum. Samtímaskírskotun Þorvaldar Gylfa-
sonar tengist m.a. innflutningi landbúnaðar-
vöru og eftir að hafa hlustað á valda kafla úr
skrifum Halldórs ætti áhorfandinn vart að fara
í grafgötur um hagkvæmni slíks
innflutnings. Raunar telur Þor-
valdur að gagnrýni Halldórs Lax-
ness á innflutningsvemdina sýni
að hann hafi haft gott vald á hag-
fræði enda hafi talsmönnum inn-
fiutningshafta ekki tekist að
hrekja rök hans á þeim grund-
velli. Einnig er í þættinum tengt
við stærð og fjölda býla á Islandi
og svo virðist sem gagnrýni Hall-
dórs Laxness um miðjan fimmta
áratuginn sé notuð til að setja út
á rekstur íslensks landbúnaðar í
dag, enn sé nauðsynlegt að fækka
búum og stækka þau. Líkt og í
fyrri þáttum er áhorfandinn
þannig rækilega minntur á nú-
tímann þótt vafalaust séu þessar
samtímatengingar ekki öllum að skapi.
í fjórða kafla, Vettvangur dagsins, er m.a.
rætt um viðbrögðin við umvöndunum Hall-
dórs Laxness en boðskapurinn vakti oft
andúð þótt skáldið hafi einnig átt marga
dygga aðdáendur og stuðningsmenn. f þeim
fimmta, Innblástur að utan, er því haldið fram
að Halldór Laxness hafi verið mestur heims-
maður íslenskra skálda, ásamt Einari Bene-
diktssyni, _en útivistin hafi þó gert hann að
enn meiri íslendingi. Bent er á mikilvægi þess
að kynnast umheiminum og hvemig borgar-
menningin frjóvgar og auðgar andann. Og í
sjötta kafla, „Sósíalisti fær sýn“, er áhugi
Halldórs og þátttaka í stjórnmálum gerð að
umtalsefni, rætt um afstöðu hans til Sovét-
ríkjanna og sinnaskipti hans í þeim efnum og
sagt að þjóðfélagsumbótaástríða og samúð
með fátæku fólki renni eins og rauður þráður
í gegnum verk hans öll. í lokakaflanum, Að
byggja land, era síðan dregnar ályktanir af
efni þáttaraðarinnar í heild og rætt um þá Jón
Sigurðsson, Einar Benediktsson og Halldór
Laxness í samhengi, meira ber þó á saman-
burði á Einari og Halldóri. Allir áttu það þó
sameiginlegt að vera framsýnir og berjast
gegn ofureflinu, og allir vildu reyna að færa
Island og íslenska þjóð nær nútímanum.
Umgjörð þáttarins og leikmynd er með
sams konar sniði og áður. Myndlistarmaðurinn
Vignir Jóhannsson hannar myndverk á vegg í
tiltölulega þröngu rými með svipuðum hætti og
fyrr, rammar inn líf Halldórs með hliðsjón af
þulartexta. Aðferðin kemur ekki lengur mjög á
óvart en inni á milli era skemmtilegar útfærsl-
ur, t.d. þegar rætt er um efnalega afkomu
Halldórs Laxness og Einars Benediktssonar.
Þá eru bækur hins fyrrtalda teknai' úr hillu og
bak við þær leynast gamlir peningaseðlar
ásamt myndum af skáldunum. Einnig eru
ávextir á víð og dreif um vinnustofu myndlist-
armannsins en þeir era ein táknmynd haft- I
anna. Miðað við fyrri þætti ber talsvert meira á
beinum tilvitnunum í þessum. Alls er Pálmi
Gestsson næstum tuttugu mínútur í mynd, eða
nærri hálfan þáttinn, og talar til áhorfenda
kjamyrtu máli Halldórs. Ræðurnai' era mis-
langar og þegar lengstu kaflarnir era leiknir
dregur myndlistarmaðurinn sig í hlé, kemur
sér þægilega fyrir í stól og fylgist með líkt og
áhorfandinn heima í stofu. Bregður sér þannig
í hlutverk áhorfandans.
Vart fer framhjá nokkram að Þorvaldur 1
Gylfason leggur mikið upp úr því að tengja
hagstjómarhugmyndir þeirra Jóns forseta,
Einars Benediktssonar og Halldórs Laxness
við nútímann. Hann talar óhikað til samtím-
ans, skammast stundum dálítið út í fortíðina
og segir stjórnvöldum fyrri tíðar til syndanna.
Áhorfendur era ekki vanir því að í sögulegum
þáttum sé tengt með jafn afdráttarlausum
hætti við mál í samtímanum, sum afar um-
deild og stórpólitísk. Skoðanir eru örugglega
skiptar um svo ögrandi framsetningu. A með-
an einum finnst rétt að hrista upp í áhorfand- j
anum og vekja hann til umhugsunar með
samtímaskírskotun telur annar að mál séu
einfókluð um of, þau hafi verið sett fram í
öðra samhengi og á öðrum tíma og eigi því
ekki vel við í nútímanum. En lokaskilaboð
Þorvaldar Gylfasonar eru skýi'. Þrátt fyrir að
þeir Jón Sigurðsson, Einar Benediktsson og
Halldór Laxness hafi nær ávallt verið í minni-
hluta í innanlandsmálum standi „þeir nú allir
þrír með pálmann í höndunum við upphaf
nýrrar aldar. Viðhorf þeirra til markaðsbú-
skapar, millilandaviðskipta og erlendrar fjár-
festingar í framfaraskyni hefur heimsbyggðin
nær öll gert að sínu sjónarmiði hin síðustu ár
með rök og langa reynslu að leiðarljósi."
Eggert Þór Bernharðsson
Gagnrýnandinn
Halldör
Laxness