Morgunblaðið - 23.06.2000, Blaðsíða 51

MORGUNBLAÐIÐ
MINNINGAR
FÖSTUD AGUR 23. JÚNÍ 2000 51
álíka líklegur til þess að ná árangri
í list sinni og raddlaus óperusöngv-
ari. Einnig sagði hann að með-
fæddir hæfileikar hrykkju skammt,
það þyrfti að þjálfa sig án afláts,
ydda snilligáfuna í sífellu með sí-
endurtekinni glímu við strigann.
Þegar kom fram á fimmta ára-
tuginn og ekkert lát var á stríðs-
átökunum í Evrópu ákvað Louisa
að fara til frekara náms í New
York og naut til þess fulltingis for-
eldra sinna sem fyrr. Þar stundaði
hún nám og „æfingar“ af eðlislægri
einbeitni og kappi. Hún hafði
kynnst Nínu Tryggvadóttur í París
og voru þær stöllur nú samtíða í
Ameríku, nutu leiðsagnar sömu
kennara og unnu mikið saman. I
mars 1944 lögðu Louisa og Nína
upp í mikið ferðalag. Þær höfðu
keypt sér rútumiða sem gilti um öll
Bandaríkin og borgað fyrir heila
111 dollara og 12 sent. Fyrsti
áfangastaður var Chicago, en
næstu mánuðina dvöldu þær í
Santa Fe í Nýju-Mexíkó og San
Francisco. í San Francisco leitaði
ungur Bandaríkjamaður Louisu
uppi, það var Leland Bell, ungur
listmálari sem hún hafði kynnst í
New York áður en hún lagði upp i
ferðalagið. Hann slóst í för með
þeim og í ágúst eru þau komin til
Provincetown fyrir norðan New
York, þar sem skóli Hans Hof-
manns var að sumarlagi. Ljóst var
að samband þeirra Louisu og Le-
lands var meira en eitthvert sum-
arævintýri og um haustið eru þau
gefin saman í New York.
Hallgrímur Benediktsson stór-
kaupmaður og náinn vinur foreldra
Louisu heldur þeim brúðhjónum
veislu á Waldorf Astoria hótelinu í
New York. Þangað var boðið vinum
og vandamönnum og visast verið
glatt á hjalla. í kveðju sem Nína og
Drífa Viðar vinkonur Louisu skrifa
Erlendi í Unuhúsi í tilefni þessa
segja þær það „afleitt að Louisa
hafi svikið piparmeyjafélagið". í
öðru bréfi til Erlendar gi-einir
Nína frá því að Louisa hafa verið
að gifta sig og segir að brúðguminn
sé „laglegur, vel vaxinn og góðleg-
ur“ og „mér líst mjög vel á mann-
inn og virðist vera mikil lukka á
skútunni". I sögunnar ljósi er hægt
að segja að Nína hafi verið afar
glöggskyggn. Þeir sep þekktu
Louisu og Leland, eða Úllu og Lee
eins og þau voru jafnan kölluð, vita
að samband þeirra, ást, virðing og
vinátta var óvenju djúp og innileg.
Ef stríðið hefði ekki geisað í
Evrópu er ólíklegt að Louisa og
Leland hefðu orðið hjón.
Árið eftir fæðist þeim dóttirin
Temma og 1946 fara þau í heim-
sókn til Islands með Temmu árs-
gamla. Næstu árin vinna þau hörð-
um höndum að list sinni. Með
Temmu kemur ný vídd í líf þeirra
og hún verður mikilvægt viðfangs-
efni í myndum þeirra, sem og
raunar fjölskyldan öll. Þetta hafa
ekki verið neinir veltitímar og Lou-
isa sagði sjálf „að það sem hefði
bjargað þeim var hvað þau notuðu
litla peninga og að Lee var svo
duglegur að finna vinnu“. Nægju-
semi og æðruleysi voru áberandi
þættir í fari þeirra hjóna og ekki
datt þeim í hug að breyta lífshátt-
um sínum þó efnin yrðu meiri með
árunum. Snemma á sjötta áratugn-
um flytja þau í húsið nr. 241 vestur
við 16ndu götu á Manhattan. Faðir
Lelands keypti húsið fyrir tvö
barna sinna, Leland og Baylu, og
fjölskyldur þeirra. Síðar fluttu
Bayla og hennar maður annað og
Lee og Ulla fengu húsið allt til um-
ráða. Með þessu batnaði öll aðstaða
fjölskyldunnar til mikilla muna og í
hönd fór tími grósku og þroska í
list þeirra beggja. I þessu húsi hóf
Temma líka sinn listferil og sýndi
fljótt að hún hafði fengið ríflegan
skerf af listrænum hæfileikum for-
eldra sinna í vöggugjöf. Sambýli og
samstarf þriggja hæfileikaríkra
málara með þeim hætti sem var í
16ndu götu er auðvitað afar sjald-
gæft, og e.t.v. enn sjaldgæfari sú
ástúð og vinátta sem kemur fram í
málverkum þeirra af fjölskyldunni.
Seint á sjötta áratugnum, og enn
frekar á þeim sjöunda, hlaut list
þeirra hjóna smám saman meiri at-
hygli gagnrýnenda og annarra mál-
ara, og þegar fram í sótti náðu
myndir Louisu verulegum vinsæld-
um meðal listunnenda og seldust
vel. I því tilliti urðu nokkur þátta-
skil hér á íslandi árið 1987 þegar
Louisa hélt einkasýningu í Gallerí
Borg við Austurvöll þar sem öll
verkin seldust um leið og sýningin
var opnuð. Yegur hennar hafði far-
ið vaxandi hér heima allt frá því að
hún tók þátt í samsýningu á Kjar-
valsstöðum árið 1974, en fram að
því voru landar hennar ærið sinnu-
litlir um frama hennar erlendis.
Flestir eða allir sem þekktu Úllu
og Lee segja að þau hafi verið afar
ólík, hún hljóðlát, fámál og e.t.v. ei-
lítið til baka, en hann opinn, skraf-
hreifinn og glaðlegur. Auðvitað er
þetta rétt. Samt voru þau alls ekki
ólík innra með sér, þau höfðu bara
svo gerólíkar aðferðir við að koma
hugsunum sínum og tilfinningum á
framfæri. Bæði voru þau afar hlýj-
ar manneskjur sem var annt um þá
sem í kringum þau voru, heiðarleg,
hreinskilin og vildu allra götu
greiða. I listinni voru þau bæði
„perfektsjónistar", en þó, eins og í
daglega lífinu, hvort með sinni að-
ferðinni. Lee glímdi ítrekað við
sömu mótífin, málaði yfir og
breytti og hætti ekki við neina
mynd fyn- en hann orðinn sáttur
við útkomuna (þó var hann kannski
aldrei alveg sáttur, slíkar voru
kröfurnar sem hann gerði til sjálfs
sín). Louisa tókst líka á við sömu
mótífin aftur og aftur, en hún mál-
aði ekki yfir eða eyðilagði, heldur
kláraði eina mynd og byrjaði síðan
á nýrri og leitaðist þannig við að ná
fullkomnun í verkið. Það liggur við
að hægt sé að segja að í listrænum
aðferðum þeirra hafi speglast út-
hverfa og innhverfa dagfarsins,
bara með öfugum formerkjum.
Hús þeirra hjóna í 16ndu götu
var ekki einasta heimili þeirra og
vinnustaður um áratuga skeið held-
ur stóð það einnig opið fjölskyldu
og vinum hvaðanæva að. Þar var
tekið á móti fólki af meðfæddri
gestrisni og með gleði og áhuga og
kyrrlátum þokka. Húsráðendur
gátu látið öllum líða vel án þess að
mikið væri endilega við haft. Lee
hafði sérstakt lag á að tala við fólk,
hann hafði lifandi áhuga á því sem
aðrir voru að gera og vildi fylgjast
með öllu sem fram fór, jafnt nær
sem fjær. Lífskrafturinn og lífs-
nautnin, ef hægt er að segja svo,
geisluðu af honum og hleyptu lífi í
þá sem í kringum hann voru.
Það var mjög gaman að hlusta á
Lee tala um málaralist, listamenn-
ina og listaverkin, stefnur og
strauma, gamla meistara og nýja,
hvað var gott og hvað ekki. Hann
hafði sérstakt lag á að koma víð-
tækri þekkingu sinni og innsæi til
skila á þann hátt að auðskilið varð
jafnt leikum sem lærðum. Það var
ekki að ástæðulausu að hann var
eftirsóttur kennari og fyrirlesari og
hafði mikil áhrif á þá sem kynntust
honum sem slíkum. Lee lá ekkert á
skoðunum sínum á mönnum og
málefnum og gat rökrætt hin ólík-
ustu efni af hita og ástríðu. En list-
ir voru þó ætíð helsta inntakið í lífi
hans, sér í lagi myndlist og tónlist,
og í tónlistinni var það jassinn sem
hreif hann. Sjálfur var hann slyng-
ur jasstrommari og hefði vísast
getað náð langt á þehri braut ef
myndlistin hefði ekki tekið hug
hans. En alla tíð var hann jassun-
nnandi og -iðkandi, hlustaði á jass
við vinnu sína og barði trommur í
stúdíóinu milli þess sem hann
glímdi við strigann.
Eftir því sem árin liðu urðu ferð-
ir Úllu og Lee til íslands tíðari, og
lengi komu þau undantekningalítið
á hverju ári og dvöldu í nokkrar
vikur eða mánuði. Margt hefur
komið til en miklu hefur tnálega
skipt að Temma bjó í Reykjavík
með manni sínum Ingimundi S.
Kjarval og þar fæddust fyrstu
barnabörnin, Úlla og Melkorka.
Árið 1982 fluttu Temma og Ingi-
mundur vestur um haf og settust
að nálægt bænum Warwick í New
York ríki, u.þ.b. tveggja stunda
akstur frá Manhattan. Þar fæddust
þeim tvær dætur til viðbótar, Nína
Sóley og Vala. Barnabörnin voru
þá orðin fjögur og voru ömmu og
afa ómældur gleðigjafi. í augum
dótturdætranna var Úlla ekki ein-
asta amma þeirra heldur ekki síður
vinur þeirra og félagi, hún var „ein
af stelpunum".
Um haustið 1987 varð eldur laus
í vinnustofu Lees á efstu hæð í
húsinu við 16ndu götu. Mikil mildi
er að manntjón varð ekki, en mikið
af málverkum Lees varð eldinum
að bráð og glataðist þar stór hluti
af ævistarfi hans. Þetta var þeim
hjónum mikið áfall og við bættist
að Lee hafði greinst með illkynja
sjúkdóm sem að lokum varð honum
að aldurtila í september 1991. í
þessu mótlæti kom styrkur þeirra
hjóna afar skýrt í Ijós. Þau héldu
ró sinni og kjarki og Úlla stóð sem
klettur við hlið manns síns þar til
yfir lauk. Á þessum erfiðu árum
málaði Louisa mörg af sínum
sterkustu verkum og er engu lík-
ara en mótlætið hafi skerpt ein-
beitingu hennar og aukið henni
þrótt í listinni. Það hlýtur að vera
bjart í sálu þess sem getur túlkað
umhverfi sitt með svo tærum og
skírum hætti sem Louisa gerði.
Fyrr í þessari grein er getið orða
Henri Matisse um nauðsyn þess að
listmálari hafi vald á litum og iðki
list sína af elju. Fullyrða má að
Louisa sé gott dæmi um réttmæti
orða hins franska meistara. Verkin
sýna snilli hennar í meðferð lita og
hún stundaði listina af kappi í
hartnær sex áratugi. Sjálf sagði
hún einhverju sinni þegar til um-
ræðu var hversu góður málari hún
væri: „ef maður málar nógu lengi
þá verður kannski eitthvað úr
manni“. Hver veit nema þá hafi
hún á sinn kómíska hátt verið að
vísa til ummæla Matisse.
Það var í rauninni ekki fyrr en á
áttunda áratugnum að við hjónin
fórum að hitta Úllu og Lee svo oft
að um eiginlega kynningu og vin-
áttu yrði að ræða. Þau höfðu auð-
vitað allt frá hinni ógleymanlegu
kvöldmáltíð í Arnarfelli verið í
huga mínum „fólkið okkar í Amer-
íku“ sveipuð dulúð fjarlægðarinnar,
en hin raunverulegu kynni urðu
ekki fyrr en áratugum síðar. Við
áttum með þeim fjölmargar sam-
verustundir í Reykjavík og náðum
að kynnast Lee meðan hann var
uppá sitt besta. Eftir hið ótíma-
bæra fráfall hans komum við oft til
Úllu í New York og nutum gest-
risni hennar þar. Þá sátum við
gjarnan saman að kvöldlagi og
hlustuðum á hana rifja upp minn-
ingar frá íslandi, og fræddumst um
fjölskyldu og vini frá fyrri tíð. Á
slíkum stundum var Úlla ekki fá-
mál eða hlédræg og hin hárfína og
stundum eilítið kaldhæðnislega
kímnigáfa hennar naut sín til full-
nustu.
Þegar leið á tíunda áratuginn fór
kraftur Louisu þverrandi og pens-
illinn var henni ekki jafntamur í
hendi og áður. Síðustu æviárin var
nánasta fjölskyldan henni mikill
styrkur og hlúðu þau að henni af
kostgæfni og alúð. Frá því síðla árs
1998 dvaldi hún á heimili Temmu
og Ingimundar í Delhi í New York
ríki. Við hjónin komum oft í heim-
sókn þangað og fundum vel hvað
það var henni mikils virði að vera
innan um sína nánustu og hversu
hún naut samskiptanna við dóttur-
dæturnar. Temma og Ingimundur,
og auðvitað dætur þeirra líka,
gerðu allt sem í þeirra valdi stóð til
þess að Úllu liði sem best og verð-
ur ekki séð að þar hefði verið hægt
að gera betur á nokkum hátt. Milli
þeirra mæðgna, Temmu og Úllu,
ríkti alla tíð ákaflega sterk ást og
vinátta, og dýpt tilfinninganna
þyngir óhjákvæmilega byrði þess
sem horfir vanmáttugur á kraftinn
fjara frá þeim sem hann elskar
mest. Elsku Temma, Ingimundur,
Úlla, Melkorka, Nina Sóley og
Vala, verið glöð yfir því að hafa
verið hluti af lífi Úllu og Lees.
Njótið minninganna og horfið stolt
til verka þeirra.
Að endingu ætla ég að vitna í
orð Louisu í viðtali fyrir nokkrum
árum. Fallegri lokaorð hljóta að
vera vandfundin: „Ég held ég
mundi eyða ævinni nákvæmlega
eins og ég hef gert, ef ég ætti þess
kost að lifa lífinu uppá nýtt. Ég
held ég hafi lifað mjög góðu lífi.“
Einar Matthíasson.
SIGURJÓN
RUNÓLFSSON
+ Sigurjón Run-
ólfsson fæddist
15. ágúst 1915 á
Dýrfinnustöðum í
Skagafirði. Hann
lést á Sjúkrahúsi
Skagfirðinga 27. maf
sfðastliðinn.
Utför Sigurjóns
fór fram frá Hof-
staðakirkju í Skaga-
firði 3. júní síðastlið-
inn.
Mig langar í örfáum
fátæklegum orðum að
minnast vinar míns Sig-
uijóns Runólfssonar sem farinn er frá
okkur í ferðina löngu sem okkar allra
bíður. Sigurjón var ákaflega merkur
maður og eftirminnileg persóna sem
skilur eftir sig stórt skarð íyrir okkur
sem hann þekktum. Hann var gædd-
ur miklum gáfum, var vel lesinn, heil-
steyptur mjög, ákaflega glettinn og
hagyrðingur- góður. Það var gaman að
sitja með honum og hlusta á lestur
ljóða hans og fleiri góðra hagyrðinga.
Hann vildi sem minnst gera úr sinni
ljóðagerð en hældi öðrum þeim mun
meira. Ég vona að öll ljóðin hans verði
gefin út því þar eru mörg gullkom
sögð um lífið og tilveruna í fáum orð-
um.
Það var gaman að sækja þau hjón
heim, Sigríði uppeldissystur mína og
Siguijón. Ávallt var tekið á móti
manni með opnum faðmi og spurt
frétta af börnum manns sem sýndi
áhuga hans á lífsgöngu minni og
minna. í kringum fjörutíu ára afmæli
mitt var ég stödd hjá þeim hjónum.
Það var glaðvær hópur sem sat við
borð, mikið spaugað og spjallað. Sig-
utjón gaf mér fallegt Ijóð sem geymt
er í minningasjóði mínum. Þennan
dag lofuðum við hvort öðru því að það
okkar sem færi á undan stæði við heiti
nokkurt sem við gerðum með okkur.
Nú er hann farinn og við heitið verð
ég og ætla að standa.
Síðastliðið sumar fór
ég í heimsókn til þeirra
hjóna ásamt vinkonu
minni sem var þeim alls
ókunnug. Okkur var
tekið opnum örmum
eins og við var að búast.
Sigurjón var orðinn
ákaflega lasinn en
reyndi samt að spjalla
við okkur stund og
spurði frétta af fólkinu
mínu. Ég þakka fyrir>-
þessa síðustu stund sem
ég átti með honum
héma megin.
Við jarðarför hans sem var í hans
anda einstaklega falleg og um leið
glettin á köflum, sat ég og var að leiða
hugann að því af hverju ég hefði ekki
keypt eina rauða rós til að leggja á
kistulokið hans. Ég var svo sár út í
sjálfa mig að hafa ekki hugsað fyrir
þessu. En hið undarlega gerist, þegar
ég geng út á eftir kistunni liggur rauð
rós fyrir framan fætur mína við úti-
dyr kirkjunnar. Hún hafði dottið úr
kransi eða blómavendi. Ég tók rósina
upp og lagði á kistulokið. Þetta sýndi
mér að hann var með í öllu og glettist
við mig þessi vinur sem horfinn er úr_
jarðneska lífinu. Ég veit að mín bíður
vinur, tilbúinn með ljóð sem lýsir
næsta lífi.
Það er komið kvöld þegar ég skrifa
þessar línur. Ég sit við borð út við
glugga. Mér er litið út. Það er ský á
himni en kvöldroði þrýstir sér fram
og myndar eins og óreglulegan kross
á himninum. Ég hugsa um heimferð
Siguijóns og hvað hann fái yndislegt
veður til ferðalagsins langa:
Roðagull úrskýjum skín
Skartarhimimfegurðsinni. v-
Æfin líður þróttur dvín
Þakklátlítégupptilþín.
Farðu í friði.
Guðrún Jóhannesdóttir.
KRISTJANA
BR YNJÓLFSDÓTTIR
+ Kristjana Brynj-
ólfsdóttir
(Nanny) fæddist í
Reykjavík 24. nó-
vember 1923. Hún
lést á hjúkrunar-
heimilinu Skógarbæ
12. júní sfðastliðinn
og fór útför hennar
fram frá Dómkirkj-
unni 20. júní.
Mig langar að kveðja
þig, elsku amma mín,
með örfáum orðum. Það
er erfitt að koma öllum
þeim minningum á blað
sem koma upp í hugann á svona
stundum, en ég veit að þér h'ður vel
núna og við munum hittast síðar. Mín-
ar fyrstu minningar um þig eru þegar
við sátum í eldhúsinu í Hlyngerðinu
og spiluðum olsen olsen, veiðimann
o.m.fl.
Eitt sinn er þið afi voruð að fara til
útlanda hi'ingdir þú til mín og spurðir
hvað mig langaði í frá útlöndum. Ég
var ekki lengi að svara því, helst lang-
aði mig í brunabíl. Er
þið komuð til baka var
líka þessi flotti brunabfll
með í för. Bíllinn er til
enn í dag og leikur
Hlynur Snær sér mildð
með hann.
Á seinni árum er mér
minnisstæðast er við
Guðni giftum okkur, þú
hafðir veikst stuttu áður
og treystir þér ekki í
brúðkaupið. Við Guðni
fórum því upp á spítala
til þín beint úr veislunni,
aldrei á ég eftir að
gleyma svipnum á þér er
við birtumst, mikið varstu glöð. Þessi
stund var okkur Guðna mikils virði.
Elsku amma mín, ég veit að þú
munt vaka yfir okkur Guðna, Hlyni
Snæ og litla langömmubarninu sem
fæðist í haust.
Elsku afi, Guð gefi þér styrk á
þessum erfiðu tímum.
Þín,
Ágústa Birgisdóttir og
fjölskylda.
Frágangur afmælis-
og minningargreina
MIKIL áhersla er lögð á, að hand-
rit séu vel frá gengin, vélrituð eða
tölvusett. Sé handrit tölvusett er
æskilegt, að disklingur fylgi út-
prentuninni. Það eykur öryggi í
textameðferð og kemur í veg fyrir
tvíverknað. Þá er enn fremui' unnt
að senda greinarnar í símbréfi (569
1115) og í tölvupósti (minn-
ing@mbl.is). Nauðsynlegt er, að
símanúmer höfundar/sendanda
fylgi-
Um hvem látinn einstakling
birtist formáh, ein uppistöðugi’ein
af hæfilegri lengd, en aðrar gi’einar
um sama einstakling takmarkast
við eina örk, A-4, miðað við meðal-
hnubil og hæfilega hnulengd, - eða
2.200 slög (um 25 dálksentimetra í
blaðinu). Tilvitnanir í sálma eða
Ijóð takmarkast við eitt til þrjú er-
indi. Greinarhöfundar eru beðnir
að hafa skímamöfn sín en ekki
stuttnefni undir greinunum.