Morgunblaðið - 23.06.2000, Blaðsíða 62

4$2 FÖSTUDAGUR 23. JÚNÍ 2000
UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ
Ég um mig
frámértil|Penu
á mbl.is
[ tilefni af frumsýningu myndarinnar
Ég um mig frá mér til írenu efna
mbl.is, Skífan og Eurocard Atlas til
skemmtilegs netleiks. Smelltu þér á
mbl.is og taktu púlsinn á því hver þú
ert. [ boði eru glæsilegir vinningar
fyrir heppna þátttakendur.
Vinningar:
• 50.000 kr. inneign hjá Eurocard Atlas
• írenu-bolir, -húfur, -beljur og -flösku-
upptakarar
• 200 miðar á myndina
©ATIAS^
EUROCARD
Jim Carrey leikur aðalhlutverkin, Charlie og Hank, í
myndinni „Ég um mig frá mér til írenu" sem gerð
er af Farrelly-bræðrum, framleiðendum myndanna
„Dumb and Dumber" og „There’s Something About
Mary“. Charlie, góðhjartaðri löggu sem þjáist af geð-
klofa, er falið að fylgja eftirlýstri konu, írenu, til
heimabæjar síns. Ferðin tekur óvænta stefnu þegar
Charlie týnir pillunum sínum og Hank hinn hrottalegi,
grófari hlið Charlies, kemur úr felum. Hefst nú óborg-
anleg barátta Charlies og Hanks um völdin og hjarta
írenu með ófyrirséðum afleiðingum - að hætti Far-
relly-bræðra.
#mbl.is
;Ji6iMNMMMMN<MMMMMMMá
eiTTHXSAÍ} rJÝTT~
Að forðast
mótsögnina
I ÞARSIÐASTA
hefti Lesbókar Mbl.
brást Gunnar Her-
sveinn við gagnrýni
minni á greinar sínar
frá 15/4 og 29/4. Þar
hélt ég því fram að
kenningar hans um
kristna trú og menn-
inguna stæðu á veikum
gi'unni vegna þess að
þær eiga ekki rót sína í
traustri guðfræði. Ég
nefndi tvennt máli
mínu til stuðnings:
1) Ekki er nægilega
gætt að því samhengi
sem tilvitnaðar ritn-
ingargreinar standa í.
Leita ætti til guðfræðinga þar sem
fjallað er um áhrifasögu kristin-
dómsins.
2) Biblían er lesin sem siðfræðirit
en ekki trúarrit.
Þetta var þungamiðja gagnrýni
minnar. Af mörgum tilvitnunum í
greinarnar mínar tvær (ég er
nefndur 30 sinnum á nafn!) er lítil
sem engin grein gerð fyrir þessum
tveimur atriðum. Því virðist mér
kjarni gagnrýni minnar standa enn
óhaggaður.
Mdtsagnir og
þversagnir
Önnur meginkenning Gunnars er
á þá leið að mótsagnir séu út um allt
í mannlegu lífí: „í fræðunum er gert
ráð fyrir að mótsagnir finnist í
hverri einustu kenningu, hverri ein-
ustu bók og hverri einustu tímarits-
grein. Það er sjálfsögð hógværð:
Enginn maður er heldur svo full-
kominn eða ófullkominn að ekki
megi koma auga á mótsögn, innra
með honum, í hegðun hans milli
orðs og æðis eða þá í skrifum hans.
Þetta er megineinkenni mann-
skepnunnar." Það er rétt að maður-
inn er ófullkominn og því verður
vart mótsagna í fari hans og hátt-
um. Sú staðreynd ætti að minna
okkur á að gæta vissrar nákvæmni
er við sendum eitthvað frá okkur!
Gunnar gerir sig sekan um að
blanda saman hugtökunum mót-
sögn og þversögn. Skoðum þessi
dæmi:
1) „Þjófurinn er ljóshærður, Siggi
er dökkhærður, Siggi er þjófurinn!"
2) „Enginn gerir viljandi illt.“
Ætli þú lesandi góður sjáir ekki
eins og ég grundvallarmun á þessu
tvennu. I fyrra tilvikinu er um mót-
sögn (contradict) að ræða. Lög-
regluþjónn sem tæki við svona vitn-
isburði myndi efast um heiðarleika
vitnisins því það andmælir sjálfu
sér í sömu andrá. Hið síðara er kall-
að þversögn (paradox) því að baki
þessari setningu býr ákveðin speki.
Hún kemur úr smiðju
heimspekingsins
Sókratesar og er á þá
leið það sé andstætt
eðli mannsins að vilja
það sem illt er. Þegar
maðurinn gerir eitt-
hvað illt eru því önnur
öfl að verki en ómeng-
aður vilji hans.
Gunnar sér hins
vegar svo lítinn mun á
þessu tvennu að það
tekur því vart að nefna
hann: „I heimspeki-
legri umræðu flokkast
Skúli S. það undir orðhengils-
Ólafsson hátt að hafna einu hug-
taki og nota annað sem
merkir það sama eða svipað[.]“ En á
þessu tvennu er vissulega munur.
Sá sem talar í mótsögnum andmæl-
Heimspeki
Væri þekking Gunnars
á kristinni guðfræði
betri, segir Skúli S.
Olafsson, hefði hann
getað lesið sér til um
þetta efni áður en hann
tók að fjalla um það.
Blöndunartæki
með branavörn
Moraterm sígild og stílhrein.
Með Moraterm er alltaf kjörhiti í
sturtunni og öryggi og þægindi í fyrirrúmi.
Mora - Sænsk gæðavara
ömfSwffií
TCÍIGI
ir sjálfum sér. Sá sem setur fram
þversögn, eða þverstæðu, heldur
fram kenningu sem stangast á við
það sem virðist í fyrstu vera rétt.
Hún getur litið út sem mótsögn en
snilldin felst í því að benda á að svo
sé einmitt ekki. Gunnar segir að
þetta sé allt orðhengilsháttur. Er
það þá einnig orðhengilsháttur að
gera greinarmun á rökræðu og
rifrildi? Hugtökin merkja „svipað“.
Áhrifavaldar
Gunnar ræðst á þá skoðun mína
að vestræn menning sé fyrst og
fremst kristinnar ættar og segist
hafa lært í skóla að hún sé undir
áhrifum frá: „1) Grískri fornaldar-
heimspeki, og jafnframt var tekið
fram að uppruni vestrænnar hugs-
unar lægi í henni. 2) Gyðingdómi
(Gamla testamentið). 3) Kristin-
dómi (Nýja testamentið, kaþólskan,
lútherskan). Önnur sterk áhrif eru
úr heiðni (Norræn goðafræði) og as-
ískri speki (Lao-Tse, Konfúsíus)."
Ég tók það fram að heimspeking-
ar hafa haft áhrif á vestræna menn-
ingu. Ahrif þeirra eru þó f.o.f. til
komin vegna þess að kristin kirkja
hefur tök á að nýta það besta úr
mannlegri hugsun og koma því á
framfæri. Þekking okkar á nor-
rænni goðafræði er að sama skapi
til komin vegna skrifa kristinna
fræðimanna. Gamla testamentið er
annar af tveimur hlutum Biblíunnar
svo ekki þarf að fjölyrða um hvaðan
þau áhrif hafa borist.
Að vita hvaðan
gott kemur
Því miður ruglar Gunnar saman
þeirri afstöðu minni að vestræn
menning sé gegnsýrð kristnum
áhrifum og hinu að alltof fáir geri
sér grein fyrir því hvaðan þau áhrif
koma: „Ef hann hefur rétt fyrir sér
um vanþekkingu íslendinga, hefur
öll kristinfræðikennslan farið fyrir
ofan garð og neðan, og Kristnitöku-
hátíðinni [svo] mun þá ekki rista
djúpt."
Ef ég hef rétt fyrir mér þarf að
auka kristnifræðikennslu í íslensku
menntakerfí því hún hefur mikla
þýðingu, ekki síst á tímum hnatt-
væðinga. Hún færir okkur sýn á
rætur okkar og eykur þekkingu
okkar og skilning á öðrum trúar-
brögðum. Það þarf líka að brýna
fyrir kennurum að þeir eru ekki
trúboðar heldur miðar námið að því
að efla sjálfsskilning nemenda og
þekkingu þeirra á eigin menningu.
Það er líklega við slaka kristni-
fræðikennslu að sakast sem íslensk-
ir fræðimenn telja sig færa heimin-
um ný sannindi þegar guðfræðingar
hafa fyrir löngu fjallað um sama
efni. Gefum einum þeirra orðið:
„[Skúli] missir það [...] úr pennan-
um að maðurinn [ég] sem hefur ekki
um leið skilning á grundvallaratrið-
um kristinnar trúar, er viku síðar
farinn að skrifa texta þar sem
^omið er að kjarna kristinnar trúar.
Ér það ekki mótsagnakennt?“ Nei
síður en svo. Væri þekking Gunnars
á kristinni guðfræði betri hefði
hann getað lesið sér til um þetta
efni áður en hann tók að fjalla um
það. Eins og ég ritaði um í síðari
grein minni mætti „fylla heilu sal-
ina“ með ritum guðfræðinga um
þessi sömu mál en hann flutti kenn-
ingu sína eins og engum hefði áður
dottið þetta í hug.
Kirkjan og
umburðarlyndið
Virðingin fyrir manninum er eitt
þýðingarmesta framlag kristinnar
trúar til menningar okkar. Biblían
kennir að allir menn séu skapaðir í
mynd Guðs og sú trú kristinna
manna hefur haft gríðarleg áhrif.
Strax við kristnitökuna var tekið að
berjast gegn þrælahaldi og barna-
útburði. Minnihlutahópar hafa hvað
eftir annað höfðað til þessarar
kennisetningar með góðum árangri.
Þessi afstaða er trúarleg. Sé litið til
rita grísku heimspekinganna má
víða sjá andstæða skoðun. Barnaút-
burður er mikilvægur þáttur í Ríki
Platons. Aristóteles ver þrælahald
og kvennakúgun. Hvort tveggja er í
hróplegri mótsögn við sköpunar-
sögu Biblíunnar og kenningar
Krists. Líklega eru einhverjir
myrkustu tímar kristindómsins ein-
mitt þeir þar sem menn viku frá
manngildisstefnu Biblíunnar og
hölluðu sér um of að öxl hinna
heiðnu heimspekinga.
Að lokum
Gunnar bar saman það sem hann
kallaði „tvenns konar friðarhugtök“
- annars vegar kristninnar og hins
vegar Sameinuðu þjóðanna. Hann
hélt því fram að mótsögn væri á
milli þeirra þar sem hið fyrra
byggðist á einum guði en hið síðara
á umburðarlyndi. Eins og ég hef
rakið er þetta röng kenning. Um-
burðarlyndið hvílir á þeirri afstöðu
Biblíunnar að allir menn verðskuldi
virðingu. Þessi „tvenns konar frið-
arhugtök“ eru í raun hliðstæður.
Skilgreining hans á hugtakinu
„mótsögn" er ennfremur svo óljós
að hún kemur að engu gagni við
kenningasmíð.
í svari sínu við gagnrýni minni
fékk Gunnar tækifæri til þess að
rökræða þessar hugmyndir sínar,
skýra þær eða þróa betur. Þvi mið-
ur varð kappræðan rökræðunni yf-
irsterkari. Hann skilur lesandann
eftir með þann beyg að áhrif heim-
spekinnar hafi verið alltof lítil hér-
lendis. Raunar þveröfug við það
sem æskilegt væri. Sjálfur virðist
Gunnar a.m.k. kunna betur við sig 1
kappræðu en rökræðu þótt heim-
spekimenntaður sé.
Höfundur er prestur íslendinga
ÍSvfþjáð.
Smiðjuvegi 11 • 200 Kópavogur
Sími: 5641088 • Fax: 564 1089 • tengi.is
jzífmœlisþakkir
Innilegar þakkir til þeirra fjölmörgu, sem
glöddu mig með margvíslegum hœtti á afmœlis-
degi mínum í vor.
Ólöf Pálsdóttir.