Dagblaðið Vísir - DV - 12.12.1983, Page 14

14
DV. MÁNUDAGUR12. DESEMBER1983.
Menning
Menning
Menning
Menning
ÍFRELSITRÚAR Snillingar
áferð
EN EKKIHAFTI
Ingimar Erlendur Sigurðsson:
Ljóð á Lúthersári.
Víkunítgáfan, 1983.
Ingimar Erlendur hefur gert sér
lítiö fyrir og sett saman allvæna
ljóðabók á því ári Marteins Lúthers
sem senn er að kveöja. Þetta eru
ekki allt saman ljóð um Lúther,
heldur ort í nálægð hans, en þó mis-
jafnlega nærri. Ljóðin eru hartnær 80
á jafnmörgum blaðsíöum og mörg
hver fáyrt.
Sigurbjörn Einarsson biskup ritar
„þakkarorö” framan við bókina og
segir m.a.
„Minnig Lúthers hefur ekki alltaf
farið varhluta af íslensku mislyndi
og einsýni. En bannfæringar hafa
ekki hrinið á honum, hvorki fyrr né
síöar. Og kristin arfleifð Islendinga
er í skuld við hann, sem ekki veröur
metin, og kristin hugsun í þessu landi
sem annars staðar getur ekki lifað
án þess að sækja glæður af arni hans.
Höfundur þessarar bókar hefur
kennt þess loga, sem brann með
Marteini Lúther og lýsir af honum.
Því tengir hann bókina minningu
hans. Og hún er vissulega lúhersk að
því leyti, að hún er einlægur vitnis-
burður um þá leit og spurn og þrá,
sem aöeins einn getur svaraö — og
hefursvarað.”
Það er kannski rétt, aö þessi ljóð
eru ekki sérlega lúthersk að því leyti'
að boöa eða lýsa trúarkenningu
Lúthers eins og hann setti hana fram
á sínum dögum, né heldur undir-
strikun á fordæmingu hans á stirön-
uðum mannakenningum páfans og
vafasömum verkum eins og afláts-
sölu og bannfæringu í umboði Krists.
En þau eru ort undir stjömu
einlægni hans, hugrekkis og
uppreisnaranda. Og eftir daga fimm
hundruö ára, sem hafa margbreytt
heiminum og trúaráherslum hans, er
það ekki mergur máls aö skýra og
skilgreina guðfræðilega kenningu
Lúthers, heldur taka undir kröfuna
um endumýjun og mannfrelsi.
Margt það sem Lúther kenndi á lítt
við nú á dögum, og lútherska er ekki
fólgin í fastheldni við það. Uppreisn
Lúthers var fólgin í kröfunni um það
að trú og trúariökun tengdi sig viö
tímann, aölagaði sig manninum í
hverjum sporum. Ef viö legðum
áhersluna á Lúthersfræði hefðum viö
enn stirðnað í sporum páfans, sem
Lúther reis gegn. Lútherska er því
ööru fremur krafa um endurnýjun,
fylgd við hraðfara menningu og
aðlögun að nýrri vitneskju og lífsönn.
Ljóð Ingimars Erlends eru í
þessum anda. Þau eru leit að lausn
mannsins á vegi Lúthers, í þeim
sporum sem hann stendur nú en ekki
fyrir fimm öldum. Upphafsstef
bókarinnar vitnar um þetta:
Að nokkur skuli nenna
að nota lífshátt þenna.
Til ösku upp að brenna
og eldsins hvergi kenna.
Ingimar Erlendur, sem áður á
árum var söguskáld, viröist nú alveg
hafa söðlaö um og valið sér ljóðaveg.
Hver ljóðabókin hefur rekið aðra
síðustu árin, og a.m.k. tvær hinar
síðustu hnigið aö langmestu leyti aö
trúarlegum efnum. I fyrra kom
bókin Helgimyndir í nálarauga og nú
Ljóð á Lúthersári. Þessi trúariðkun
skáldsins er þó engan vegmn úrræði
Andrés
Kristjánsson
bugaðs manns sem leitar friðar og
hugbóta í trú eftir áföll lifsins, heldur
aö sumu leyti uppreisn, nýtt mat í
nýjum sporum. Að sönriu vísar hann
ekki auömýktinni á bug sem dyggð,
en hún veröur að vera valfrjáls.
Hann stillir manninum með
nokkrum hætti upp gegn trúar-
kenningunni og valdi hennar, krefst
frelsis og réttar hans til þess að lifa í
samræmi við eðli sitt, tíma og hug-
sjónir í sátt viö trúna, og ber fram
kröfuna um það að trúarkenningin
og birting hennar lagi sig betur aö
manninum á nýjum tímum en veröi
ekki löð sem hann á að falla og
mótast í. Þetta er auðvitað hin
eina, sanna og hreina lútherska.
Hví kveikir ekki kirkjan eld,
kærleiksbál,
er kirkjan einnig ofurseld
eyöisál?
Þannig spyr hann í upphafi fyrsta
ljóös bókarinnar, Ávarpi. Og litlu
síðar gerir hann þá kröfu aö trúin
geri jarðnesk hjörtu fleyg.
Þetta smáljóö kallar hann
Hálægð:
Hár er þeirra hrokinn
sem hneykslismálum unna
og kristinfræði kunna,
himinn guðs er hokinn
í hátign þeirra manna
Þetta kallar hann Krossfró:
Guð hér gerðist maður,
gekk til móts við oss
heimur harla glaöur
hengdi guð á kross.
Fólkið varö svo fegið,
frótilhiminssté,
allir fengu eigið
endurlausnartré.
Ingimar Erlendur er orðsterkt
skáld og kveður fast aö, en á yfir-
bragði kennir nokkurs hrjúfleika
sem þó bregður ferskum og
ásæknum blæ á mörg þessara stuttu
kvæða. Hann er óragur aö reyna á
þolrif máls og lesanda. Ljóöstíll hans
er með olnbogaskotum, og í fyrstu
snertingu viö ljóð er maður í vaífa og
á varðbergi, en þegar maður hefur
lesið það nokkrum sinnum, er sem
viömót þess breytist.
Ingimar Erlendur fer ekki troðnar
slóðir. Hann er nokkur einfari, iðkar
sérstæða málbeitingu og leitar ekki
samfylgdar. Hann vill helst ekki
ferðast á lánshestum.
Það er fengur að því, er ljóöskáld
tekur að helga sig trúmálum með
þessum hætti, ekki sem þjónn og
taglhnýtingur kenninga, heldur sem
maður er gerir kröfu á hendur þeim
um aðlögun sér til handa og sínum
tíma.
Þess vegna er þessi bók hressileg
lesning og góður stuðningur við
trúarlegt hugrekki. En það er svolítil
fyrirhöfn að lesa hana sér til gagns.
Andrés Kristjánsson.
William Heinesen:
Ráfl vifl illum öndum.
Þorgeir Þorgeirsson þýddi.
Kápumynd og myndskreytingar: Zacharias
Heinesen.
Mál og menning, Reykjavík, 1983. 233 bis.
Ráö við illum öndum kom út á
frummálinu, dönsku, árið 1967.
Höfundurinn, William Heinesen, er
islenskum lesendum vel kunnur af
listilegum þýðingum Þorgeirs Þor-
geirssonar og er þetta sjöunda bókin
í sagnasafni þeirra á íslensku.
Hér er um að ræða fjölbreytt safn
smásagna og frásöguþátta þar sem
ýmist er slegið á strengi hyldjúprar
sorgar eða ærslafenginnar gleði eða
höfundur bregður yfir sig hjúpi ævin-
týra og töfra eöa skellir sér út í iðu
öfga og ofurraunsæis.
Nafli heimsins, það er sá blettur
sem maður býr á. Og svo var um
Þórshöfn í Færeyjum, minnstu
höfuðborg í heimi. Þar skeði allt. Til
dæmis hin harmþrungna ástarsaga,
sem einnig er skopleg, um hana
Leónóru, yfirstéttarstúlkuna glettnu
í álfaliki, og hann Leónard, yngis-
piltinn listfenga og fátæka. Þetta
skeði rétt undir aldamótin 1900. Það
var fjör í atvinnulífinu, útlendingar
reistu verksmiöjur þar sem fátækir
„hafnarmenn” gátu unnið fyrir bein-
hörðum peningum. En einn góðan
veöurdag eru útlendingamir horfnir
með allan auðinn og dætur sínar
fagrar. Eftir sitja fátækir strákar
sem allt er tekiö frá, bæöi ástin og
vonin.
Ámiður heitir önnur saga. Þar segir
m.a. „af mönnum og afturgöngum,
af dularfullum viðburðum í ögur-
byggö og litlum lífsglöðum anda sem
heyrist syngja í ánni.” Líka ,,um
sorg og kransahnýtingar og um hitt
sem er svo óheyrilega nýstárlegt og
voldugt.” Þessi saga er þjóðsagna-
ættar og gæti eins hafa gerst á Islandi
í byrjun 20. aldarinnar, svo nauða-
líkir voru lífshættir okkar og Fær-
eyinga.
Þaö er sama hvaða efni William
Heinesen tekur fyrir, allt verður
honum aö skáldskap, jafnvel bæjar-
lýsing Þórshafnar:
„Lífið hefur víða sett mark sitt á
ásjónu þessa gamla og reynda höfuð-
staðar — það gengur svona upp og
ofan en mjakast þó yfirleitt fram-
ávið. Bankar hrynja og rísa á
nýjaleik upp, voldug og grórn drift
fer í súginn en margar smærri taka
við. Fyrirmenn, skrautlegar per-
sónur og sérvitringar hverfa af
sjónarsviðinu en rísa til nýs lífs í
þrautfáguðum ódauðlegum skrítl-
um. Brosið stendur allt af sér.” (155)
Bókmenntir
Rannveig G.
Ágústsdóttir
Lokakaflinn heitir Flugur —
sinfónisk tilbrigöi fyrir strengi og
pípara, slagverk og drápstól. Þetta
er bráðfyndin frásögn af dvöl skálds
á yfirgefnum bóndabæ í Suöur-
Frakklandi þar sem það hyggst
dveljast viö skriftir um skeið. Þarna
er frásagan raunsæ og smásmuguleg
í byrjun, minnir lesanda á Þórberg
og naflaskoðun hans. Síðar nær
draumaheimur yfirhöndinni og ekki
hægt aðskilja hann frá
veruleikanum. Skáldiö lýsir
ægilegum ofskynjunum og hremm-
ingum. Þaö er hreinsunareldurinn
sem maðurinn þrammar í gegnum
og stígur að lokum út hreinþveginn
og endurnærður, tilbúinn í slaginn
þessa heims með tvær hendur tómar
bókstaflega, því ritvélin er horfin og
annaö veraldlegt góss.
William Heinesen birtist tvíefldur í
þessu verki. Mál og stíll er töfrandi
og þýðing Þorgeirs tekur jafnvel
fram því sem áður hefur komiö út.
Það má segja að textinn sé andleg
veisla alla bókina út í gegn.
Það leynir sér ekki þegar snilling-
ar eru á ferð.
Rannveig.
Gæfi almættið að hún spilaði alltaf svona vel
Tónleikar Sinfóníuhljómsveitar íslands í Hó-
skólabíói, 8. desember.
Stjórnandi: Gabriel Chmura.
Einsörigvari: Kristinn Sigmundsson.
Efnisskrá: Frans Liszt: „Les Preludes"; Gustav
Mahler: Adagietto úr Sinfóniu nr. 5;Wolfgang
Amadeus Mozart: Aría greifans úr Brúðkaupi
Figarós; Richard Wagner: Söngur til kvöld-
stjörnunnar úr Tannhöuser; Ludwig van Beet- .
hoven: Sinfónia nr. 7 í A-dúr, op. 92.
Það muna víst flestir eftir hljóm-
sveitarstjóranum sem stýrði svo
eftirminnilega þegar Birgit Nilsson
húsvitjaöi hjá okkur um árið. Og nú
var hann aftur hingaö kominn til að.
stjóma hljómsveitinni okkar. Góður
fannst mér Chmura, hér um árið, en
honum hefur vaxið enn ásmegin og
er satt að segja meö allra bestu
hljómsveitarstjórum, sem hér hafa
stjómað. Veröur ekki annað sagt en
að það sé afar upplífgandi að fá tvo
frábæra stjórnendur hvom á eftir
öðrum til aö stýra hljómsveitinni
okkar hér úti á klakanum.
Ekki fyrr þorað
Tónaljóð Liszt var fyrst á skránni
— vel spilað í flestu. Einleikslínur
blásaranna, flautu, klarínettu, óbós
og horns allar mjög vel útfæröar, en
liðsheild hornanna ekki alveg til
jafns viö hitt að gæðum. Strengimir
voru pottþéttir, einnig í Mahler. Ekki1
hef ég fyrr heyrt þá þora að leika
jafninnilega og af jafnmikilli tilfinn-
ingu þá sjaldan að gh'mt hefur verið
viö Mahler hér fram til þessa.
JOHN SCOFIELD & CO
Aðeins eitt aðfinnsluvert
Hófst nú Kristins þátturSigmunds-
sonar, en hann var í stuttu máh ein-
hver glæsilegasti söngur sem heyrst
hefur úr íslenskum barka. Hið eina
aðfinnsluverða var að ekki skyldu
áheyrendur fá meira að heyra. Mað-
ur skyldi halda að herra Chmura
teldi sig hafa not fyrir svona söngv-
ara í Werther annaö kvöld í Colmar
(þ.e. 9.des.).
Tónleikar Jazzvakningar i Gamla biói 5.
desember, Trió Johns Scofield; mofllimir auk
hans, Steve Swallow og Adam Nussbaum.
Enn færir Jazzvakning unnendum
góðs jassleiks glaöning, jöfur gítar-
leikaranna, John Scofield. Fyrir tón-
leikana hafa afrek kappans verið
rækilega upptalin í fjölmiölum
öllum, og óþarfi er að endurtaka það
hér. Með Scofield voru engir auk-
visar á ferð. Steve Swallow sem
ávann sér óskoraöa hylli íslenskra
jassgeggjara í vor, þegar hann var
hér á ferð með Gary Rurton, og
Adam Nussbaum slagverkamanni.
Nafn hans þekktu menn ekki jafnal-
mennt hér á slóðum og hinna, en eftir
tónleikana í Gamla bíói hygg ég að
menn eigi eftir aö muna hann vel og
lengi.
Lúta eigin lögmálum
Það er í senn tímaeyösla og
pappírs aö tíunda fæmi kappanna.
Leikur þeirra allra þriggja er af
hæsta gæöaflokki. Allir þrír eru.
harðskólaðir jassleikarar, sem
standa í leik sínum föstum fótum í
jasshefð síns heimalands. En á hinn
bóginn varpa þeir af sér oki hefðar-
innar, eða hinna sögulegu tengsla,
sérstaklega strengjaleikararnir
tveir. Bæöi John Scofield og Steve
Swallow taka sín rafmögnuðu hljóð-
færi sem sérstæð fyrirbæri með eigin
lögmálum, en ekki bastarða gítars
og kontrabassa. Og þar skilur með
þeim og svo mörgum jassleikar-
anum sem löngum hefur þurft, eða
taliö sig þurfa, aö réttlæta sinn raf-
magnaða leik með höfðun til frum-
hljóðfæranna, gítars og bassa, en
sem eiga fátt orðið sameiginlegt'
annað en stillinguna og nöfnin.
Höfðað til frumþátta
Á sömu forsendum höföa þeir
einnig til skyldleikans viö dægur-
músík nútímans, ófeimnir og af
óumdeilanlegri kunnáttu og smekk-
vísi. Á ég þar viö að þeir á stundum
leika allt að velsæmismörkum
hljómstyrksins. I einhverjum brös-
um áttu þeir allan tímann viö suð í
græjunum, aöallega gítarinn, sem
verkaði afar truflandi, en í mörgu
var laglega unniö við hljóöstjóm, úr
því hún þurfti endilega aö vera til
staðar í hinu makalausa hljómhúsi,
Gamla bíói. Þeir beita miklum styrk
sem hverjum öðrum effekt í leik
sínum. Og í húsi eins og Gamla bíói
er auövelt að skynja sitt eigiö frum-
stæða fyrirbæri, líkamsheym, þegar
þannig er leikiö. Finna hvemig tónar
bassans og slagur trumbunnar bylja
á kvið og hafa þind heyrandans fyrir
trampólín og hvernig hátónar gítars-
ins dansa á hvirfli og hríslast niður
eftir hnakka og áfram eftir
hrygglengjunni.
En það er ekki fyrr en farið er aö
brúka þessi höfuðelement diskobylj-
andans sem aðeins einn af uppbygg-
ingarþáttum fjölbreytilegs íeiks að
hægt er að viðhafa orðið list um leik
af þessu tagi. Fjölbreytni í leik og
kunnátta verða líka að fá aö vera
með, og þá hluti skortir ekki hjá John
Scofield og co. .-EM. ■
Tónlist
Eyjólfur Melsted
Eins og til að kóróna góöa tónleika
lék hljómsveitin, undir stjórn hins
frábæra Gabriels Chmura Sjöundu
Beethoven, eina fegurstu hljómkviðu
sem samin hefur veriö. Sjaldan hef-
ur hljómsveitin okkar veriö eins vel
með á nótunum. Nú vitum við að hún
getur (eða má að minnsta kosti láta
hana gera) byggt upp jafna stígandi
og hnígandi og ofið hinn fínasta
hljómvef. Gæfi almættið að hún spil-
aði alltaf svona vel. EM