Dagblaðið Vísir - DV - 12.12.1989, Qupperneq 14

14
ÞRIÐJUDAGUR 12. DESEMBER 1989.
Útgáfufélag: FRJÁLS FJÖLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÓLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JÓNAS KRISTJÁNSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELlAS SNÆLAND JÓNSSON
Fréttastjóri: JÓNAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PÁLL STEFANSSON og INGÓLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar, blaðaafgreiðsla, áskrift,
ÞVERHOLTI 11,105 RVlK.SlMI (1 )27022 - FAX: (1 )27079
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð:
PRENTSMIÐJA FRJÁLSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF„ ÞVERHOLTI 11
Prentun: ÁRVAKUR HF. - Áskriftarverð á mánuði 1000 kr.
Verð i lausasölu virka daga 95 kr. - Helgarblað 115 kr.
Rússneskur vetur
Veturinn verður Gorbatsjov erfiður í Rússlandi. Opn-
un atvinnulífsins hefur ekki bætt kjör almennings í
kjarnalandi Sovétríkjanna. íhaldssamir andstæðingar
hans munu eiga auðvelt með að kenna honum og stefnu
hans um ýmislegt, sem aflaga mun fara í vetur.
í Leningrad stóð flokkurinn fyrir fjölmennum fundi,
þar sem hver flokksleiðtoginn á fætur öðrum réðst á
stefnu Gorbatsjovs við góðar undirtektir fundarmanna.
Einkum beindu þeir geiri sínum að glæpamönnum og
millum, sem þeir sögðu stefnu hans búa til.
Komið hefur í ljós, að meðal verkafólks í Rússlandi
ríkir mikil öfund í garð hinna nýju samvinnufélaga og
allra þeirra, sem hafa grætt á þátttöku í þeim. Margir
Rússar eru svo rótgrónir í að vera á lágu kaupi í tryggri
vinnu hjá ríkinu, að þeir óttast aflar breytingar.
Þetta er ekkert óeðlilegt. Á íslandi er líka mikið um
fólk, sem lítur á viðskipti sem eins konar klám, á vexti
sem eins konar okur, á gróða sem eins konar glæp. Við
þurfum ekki að vera hissa, þótt margir Rússar taki lág
ríkislaun fram yfir óvissu og harðneskju markaðarins.
Ástandið er ekki svona óhagstætt annars staðar í
Austur-Evrópu, þar sem miðstýring og ríkisdýrkun á
sér styttri feril. Álmenningur í flestum löndum Austur-
Evrópu er að stórum hluta mjög fylgjandi vestrænum
markaðsbúskap og áhættunni; sem honum fylgir. c
Sama er að segja um Eystrasaltslönd Sovétríkjanna.
Búast má við, að þar rísi fjölflokkakerfi á næstu mánuð-
um á svipaðan hátt og hefur verið að rísa í hinum sjálf-
stæðu ríkjum Austur-Evrópu og að samhflða því rísi
kerfi markaðsbúskapar að vestrænni fyrirmynd.
Fjölflokkakerfi og markaðsbúskapur pru óaðskiljan-
legir þættir í vefi valddreifingar. Stjórnmálavald dreifist
frá einum flokki til margra flokka, sem skiptast á um
völd. Fjölmiðlavald og efnahagsvald slítur sig laust frá
stjórnmálavaldi og dreifist út á markaðinn.
Svo virðist sem Gorbatsjov átti sig ekki á ýmsum
lögmálum markaðsbúskapar. Hann minnir að því leyti
á Steingrím Hermannsson og fleiri íslenzka stjórn-
málamenn, að hann telur, að markaði beri að setja mjög
þröngar skorður undir stjórn manna úr ráðuneytunum.
Við búum við sovézkt hagkerfi í landbúnaði og Hall-
dór Ásgrímsson hefur verið að reyna að byggja upp
svipað skömmtunarkerfi í sjávarútvegi. Um allt land eru
ráðamenn fyrirtækja að komast á þá skoðun, að bezt
sé að forðast gjaldþrot með því að halla sér að ríkinu.
Undan þessu er Austur-Evrópa að losa sig. Þar vilja
menn gera atvinnulífið virkt á nýjan leik, með þvi að
neita forstjórum um stuðning úr sjóðum hins opinbera
og aðra fyrirgreiðslu ríkisins. Þetta er það, sem kann
að takast í frjálsu ríkjunum og Eystrasaltslöndunum.
Ósennilegt er hins vegar, að það takist í Rússlandi.
Þar hefur fólk ekki þekkt annað en miðstýringu og ríkis-
dýrkun í þrjár kynslóðir. Gorbatsjov er því að reyna
að koma upp í staðinn eins konar haltu-mér-slepptu-mér
stefnu, perestroiku eða miðstýrðum markaðsbúskap.
Stefna Framsóknarflokksins í efnahagsmálum mun
ekki verða Gorbatsjov til framdráttar. Hann mun finna
fyrir, að markaðsbúskapur virkar ekki, nema að mið-
stýringunni á honum sé slegið út. En hann skilur þetta
ekki frekar en íslenzkir stjómmálamenn og kjósendur.
Gorbatsjov veit, að hann stendur og fellur með, hvort
málamiðlunin færir Rússum brauð. En hann veit ekki,
að stefnan er grautur, sem nú er gjaldþrota á íslandi.
EFTA/EB-viðræðumar:
Ef nahagsbandalagið öðr-
um þræði haftabandalag
Fríverslunarkenningin er komin
allmikiö til ára sinna. Veruleikinn
um framkvæmd hennar einkennist
líka af bugðum og beygjum frá
ýmsum þáttum hennar. Undir-
stöðuatriði hennar setti skoski
heimspekiprófessorinn . Adam
Smith fram í tímamótabók sinni,
Auðlegð þjóðanna, árið 1776. Þá
sagöi hann m.a. „Það er og hlýtur
alltaf að vera svo í hverju landi að
það sé hagkvæmt fyrir meginþorra
þjóðarinnar að kaupa hvaðeina
sem hún þarfnast af þeim sem selja
þaö ódýrast."
Ýmsir fylgjendur Adams Smith,
fyrst einkum þeir David Ricardo
og John Stuart Mill, en síðar ýmsir
síðari tima hagfræöingar, bættu
svo viö fríverslunarkenninguna en
í örstuttu máli og með mikilli ein-
földun má selja grófustu útlínur
hennar fram á þennan hátt:
Hagkvæmast er fyrir þjóðimar
að beita verkaskiptingu og sér-
greiningu við framleiðsluna. Við
það fæst meira vöruframboð með
minni tilkostnaði. Það skilar líka
auknum ábata að þjóðimar sér-
greini framleiðslu sína og einbeiti
vinnuafli, fjármagni og hugviti að
framleiðslu þeirra hráefna og
þeirrar vöru sem landsgæði, þekk-
ing og erföavenjur gera ábatasam-
ast að framleiða á hverjum stað.
Ábatasamast er svo fyrir alla að
þjóðimar skipti á hinum sér-
greindu framleiðsluvörum sínum í
frjálsri óg óhindraðri milliríkja-
verslun þar sem hvorki vemdar-
tollar né innlend styrkjapóhtík við
atvinnustarfsemina hindri að frjáls
samkeppni njóti sín. Með þessu
móti nýtur kaupandinn á markað-
inum og neytandinn hins hagstæð-
asta verðg sem samkeppnin getur
skapað. Þannig verður auðlegð
þjóðanna mest, framleiðslan mest,
verðið lægst, hagsældin almenn-
ust, enda reiknaö með fljótandi
gengi sem lagi sig eftir framboði
og eftirspum og frjálsum og
óhindruðum gjaldeyrisviðskiptum.
Spuming er hvort þessi kenning
hefur í raun nokkurs staðar og
nokkum tíma verið útfærð sem
hagfræðilegur veruleiki í fram-
kvæmd? Sennilega hefur Bretland
Viktoríutímabilsins og Bandaríkin
fyrri áratuga þessarar aldar komist
næst því að upplifa fríverslunar-
kenninguna sem efnahagslegan
veruleika. Tilhneigingin til að
hlaða upp tollmúrum á erfiöleika-
tímum með vemdartollum og/eða
styrkja eigin framleiöslugreinar í
sama tilgangi hefur löngum og viða
skotið upp kollinum. Auk þess hafa
á þessari öld orðið til heil lokuð
ríkisforsjárkerfi sósíáhsmans sem
andhverfa fríverslunarkenningar-
innar.
Fríverslunarhugmyndir dr.
Erhards
í fríverslunarkenningunni er þó
lífseigur neisti sem aldrei hefur
með öhu kulnað út. Ég minnist
þess t.d. að ég átti þess kost sem
ungur staðgengill dr. Helga P.
Briem, sendiherra í Bonn, að sitja
hádegisveröarfund erlendra við-
skiptafulltrúa á Hótel Königshof í
Bonn í júh 1956. Gestur fundarins
og fyrirlesari var prófessor Ludwig
Erhard sem var efnahagsráðherra
Sambandslýðveldisins Þýskalands
á ámnum 1949-1963 og kanslari
1963-1966. Hann var bæði sem hag-
fræðiprófessor, efnahagsráðherra
Adenauerstjómarinnar og stjórn-
málaforingi eftir Adenauer einn
helsti talsmaður fríverslunarkenn-
ingarinnar og markaðsbúskapar-
ins við efnahagslega endurreisn
Þýskalands og er tahnn vera einn
helsti höfundur og framkvæmda-
aðili „efnahagsundurs þýska-
lands“ við enduruppbyggingu þess
eftir stríð.
í þessum hádegisverðarfyrir-
lestri sagði dr. Erhard m.a. að
stærsta efnahagsviðfangsefnið,
sem Evrópuríkin þyrftu að glíma
KjaUarinn
Dr. Hannes Jónsson
fyrrv. sendiherra
við, væri að koma á algjörlega
frjálsum viðskiptum þeirra á milh
og fijálsum samræmdum skiptan-
legum gjaldmiðh með fljótandi
gengi. Kjami máls hans var í raun
sá að gamla fríverslunarkenningin
gæti bjargað efnahag V-Evrópu-
ríkjanna. Samræma þyrfti laun og
verðlag í Evrópulöndunum, skapa
þar frjálsan markað með vöruvið-
skipti, frjálst samræmt gengi sem
lyti lögmálum framboðs og eftir-
spumar. Á þessum gmndvelli gæti
V^Evrópa vænst vararlegra efna-
hagslegra framfara.
Efnahagsbandalagið
Greinilegt er að hugsunin í erindi
dr. Erhards var mjög í anda þeirra
hugmynda sem Rómarsamningur-
inn frá 1957 byggðist á og varð
grundvöllur að stofnun Efnahags-
bandalags Evrópu 1958.
Samkvæmt Rómarsamningnum
frá 25. mars 1957 skyldu aöildarrík-
in stofna „sameiginlegan markað"
og á grundvelli hans voru bæði
Efnahagsbandalag Evrópu og
Euratom, Kjarnorkubandalag Evr-
ópu, stofnuð 1. janúar 1958. Sam-
hliða var samið um að helstu stofn-
anir bandalagsins, þ.e. ráðherra-
nefndin, framkvæmdaráð embætt-
ismanna, Evrópuþingið og Evrópu-
dómstólhnn, skyldu vera sameigin-
legar fyrir bæði bandalögin, svo og
Kola- og stálbandalag Evrópu sem
stofnað hafði verið 1951.
Það er villandi einföldun að tala
um Efnahagsbandalagið sem að-
eins tollabandalag eins og ýmsir
hérlendir menn hafa gert í seinni
tíð. í aðfararorðum Rómarsamn-
ingsins er greinilega tekið fram að
þetta séu pólitísk samtök sem stefni
að póhtískri sameiningu Evrópu,
eða, eins og segir orðrétt í aðfarar-
orðunum eru samningsaðilar
„ákveðnir í að stofna grundvöll að
stöðugt nánari sameiningu þjóða
Evrópu".
Hitt er svo rétt að kjarni samn-
ingsins og fyrsta viöfangsefni
bandalagsins var að koma á sam-
eiginlegum vörumarkaði aðhdar-
ríkjanna með iðnvörur, fríverslun
og tollabandalagi þeirra í viðskipt-
um sín á milli. Jafnframt tóku þau
upp sameiginlega viðskiptastefnu
út á við, reistu sér sameiginlega
tollmúra gagnvart öðrum, settu sér
sameiginlega vemdar- og styrkja-
stefnu í landbúnaði og sjávarút-
vegi.
Af þessu má sjá að Efnahags-
bandalagið framkvæmir aðeins að
hluta hina klassísku fríverslunar-
stefnu. Að verulegu leyti hindrar
það framkvæmd fríverslunar. Frí-
verslun þess hefur fyrst og fremst
náð til takmarkaðs vörusviðs, iðn-
vöra. Settar voru viðskiptahömlur
með sameiginlegum tollmúrum til
þess að skerða samkeppnisstöðu
utanbandalagsríkja.
Rekin hefur verið styrkjapólitík
til þess að bæta stöðu landbúnaðar
og sjávarútvegs í aðildarríkjunum.
Aht er þetta andstætt fríverslunar-
kenningunni. Hefur Ástraha,
Nýja-Sjáland og Bandaríkin aftur
og aftur mótmælt hafta- og styrkja-
póhtík bandalagsins innan Gatt.
Stofnaðilarnir 6, þ.e. Belgía,
Frakkland, Holland, Ítalía, Lux-
emburg og Sambandslýðveldiö
Þýskaland, settu sér einnig þaö
markmið að koma á frjálsum í]ár-
magnsflutningum á bandalags-
svæðinu, óhindruðum atvinnu- og
búseturétti, þ.e. einum vinnumark-
aði, frjálsum þjónustuviðskiptum,
auk fríverslunar með iðnvörur. Nú
hefur verið ákveðið að Bandalagið
taki öll þessi markmið að fullu til
framkvæmda árið 1992.
Hinn sameiginlegi markaður
bandalagsins tekur nú til 320 millj-
ón manna og 12 ríkja því Bretar,
Danir og írar gerðust aðilar 1973,
Grikkir 1981, Spánverjar og Port-
úgahr 1986.
Fríverslunarsamtök Evrópu:
EFTA
Stofnun Efnahagsbandalags Evr-
ópu 1958 setti þau Vestur-Evrópu-.
ríki, sem utan við stóðu, í nokkum
vanda. Fyrst og fremst óttuðust
þau neikvæð áhrif hins sameigin-
lega tollamúrs bandalagsins á mik-
il viðskipti þeirra við aðildarríkin.
Auk þess óttuðust þau varanlegan
klofning V-Evrópu og veikari stöðu
þeirrar heildar sem Efnahagssam-
vinnustofnun Evrópu (OEEC) vildi
stuðla að. Önnur Evrópuríki með
Breta í forustu fóru því á árinu
1957 að tala fyrir hugmyndinni um
Fríverslunarsvæði Evrópu. Innan
þess skyldu allir tollar og höft í
viðskiptum með iðnvöru afnumin
í innbyrðis viðskiptum en sjálf
gætu ríkin ráðið eigin efnahags- og
viðskiptastefnu að öðru leyti, svo
og tollum gagnvart öðrum ríkjum.
Var Efnahagsbandalagsríkjunum
boðið upp á samning um þannig
fríverslunarsvæði í Evrópu. Efna-
hagsbandalagsríkin höfnuðu þess-
um hugmyndum algjörlega og
samningaviðræður fóru út um þúf-
ur í árslok 1958.
Sjö Evrópuríki, sem stóðu utan
við Efnahagsbandalagið, þ.e. Aust-
urríki, Bretland, Danmörk, Noreg-
ur, Portúgal, Sviss og Svíþjóð,
ræddu máhn á fundi í Genf 1958 og
í Ósló 1959 með þeim árangri að
ákveðið var að stofna Fríverslun-
arsamtök Evrópu með Stokk-
hólmssamningnum 4. janúar 1960.
Hann tók gildi 3. maí 1960 eftir að
öll aðildarríkin höfðu afhent
sænsku ríkisstjórninni fullgilding-
arskjöl sín. Finnland varö aukaðili
1961 og fullgildur aðfli 1986, ísland
fullgildur aðili 1970, en Bretland og
Danmörk sömdu um aðild að Efna-
hagsbandalaginu og gengu úr Efta
1973, Portúgal 1986. Eftir eru þá í
dag 6 ríki: Austurríki, Finnland,
ísland, Noregur, Sviss og Svíþjóð
en sameiginlegt markaössvæði
þeirra telur 32 milljónir íbúa.
Tilefni Efta/EB-viðræðnanna
núna eru einmitt ákvarðanir EB
um að taka öll ákvæði Rómarsamn-
ingsins að fuhu til framkvæmda
árið 1992 og boð EB til Efta um
samninga um nánari tengsl frá og
með þeim tíma, svo sem við mun-
um skoða í annarri grein.
Hannes Jónsson
„Það er villandi einfoldun að tala um
Efnahagsbandalagið sem aðeins tolla-
bandalag eins og ýmsir hérlendir menn
hafa gert í seinni tíð.“