Dagblaðið Vísir - DV - 07.05.1993, Síða 14

14
FÖSTUDAGUR 7. MAÍ 1993
Útgáfufélag: FRJÁLS FJÖLMIÐLUN HF.
Stjórnarformaður og útgáfustjóri: SVEINN R. EYJÓLFSSON
Framkvæmdastjóri og útgáfustjóri: HÖRÐUR EINARSSON
Ritstjórar: JÖNAS KRISTJANSSON og ELLERT B. SCHRAM
Aðstoðarritstjórar: HAUKUR HELGASON og ELlAS SNÆLAND JONSSON
Fréttastjóri: JONAS HARALDSSON
Auglýsingastjórar: PALL STEFANSSON og INGÓLFUR P. STEINSSON
Ritstjórn, skrifstofur, auglýsingar, smáauglýsingar: ÞVERHOLTI 11,
blaðaafgreiðsla, áskrift: ÞVERHOLTI 14, 105 RVlK. SlMI (91)63 27 00
FAX: Auglýsingar: (91 )63 27 27 - aðrar deildir: (91 )63 29 99
GRÆN NÚMER: Auglýsingar: 99-6272 Askrift: 99-6270
AKUREYRI: STRANDG. 25. SlMI: (96)25013. BLAÐAM.: (96)26613.
FAX: (96)11605
Setning, umbrot, mynda- og plötugerð:
PRENTSMIÐJA FRJALSRAR FJÖLMIÐLUNAR HF., ÞVERHOLTI 11
Prentun: ARVAKUR HF. - Askriftarverð á mánuði 1200 kr.
Verð í lausasölu virka daga 115 kr. - Helgarblað 150 kr.
/ hlekkjum hugarfars
Um fátt er meira rætt manna á meðal en þátt Baldurs
Hermannssonar í sjónvarpi á dögunum sem bar nafnið
„í hlekkjum hugarfarsins“. Þar er dregin upp ófógur lýs-
ing á bændasamfélagi hðinna alda. Rauði þráðurinn í
þættinum er að draga upp þá mynd að vel megandi bænd-
ur hafi haldið samfélaginu í hlekkjum ánauðar og stöðn-
unar. Til að styrkja þá mynd eru raktar subbulegar lýs-
ingar á óhugnanlegum atburðum, hrottaskap, nauðgun-
um, manndrápum og afbrigðilegri kynhneigð. Á skjánum
birtast síðan til skiptis ógeðsleg andht eða saklaus stúlku-
böm til að auka áhrifm af sagnfræðinni sem þar er sett
fram.
íslendingar era ekki par ánægðir með þennan þátt.
Viðbrögðin eru afar sterk mótmæh sem beinast gegn
Ríkissjónvarpinu annars vegar sem tekur þáttinn th birt-
ingar og svo hins vegar þeirri söguskoðun sem fram er
sett um bændur og felur í sér alhæfingu. Síðamefnda
gagnrýnin á rétt á sér. Þátturinn er ekki vísindalega
unninn og ekki hlutlaus. Höfundurinn virðist fyrirfram
ákveðinn í að hallmæla bændum og rekur dæmi úr ann-
álum um einstaka atburði sem eiga að sanna kenninguna
um þrælahald vinnufólks af hálfu bænda.
Hitt er vafasamara að áfehast Sjónvarpið fyrir að taka
þáttinn th sýningar. Sjónvarpið á ekki að dæma um sagn-
fræði eða söguskoðun. Sjónvarpið tekur enga afstöðu
með eða móti mynd þótt sýnd sé. Að vísu er þáttur Bald-
urs ekki mjög myndrænn og efnið heföi betur átt heima
. í útvarpi, en það er þó th efs að dramatíkin hefði komist
th skha í gegnum útvarp, hvað þá sú athygli sem þáttur-
inn hefur vakið. Og kannske verður þessi þáttur og við-
brögðin við honum th þess að íslendingar skoði betur
sögu sína og fortíð og sagnfræðingar taki th hendinni
við að gefa okkur rétta mynd af þjóðfélagsástandinu öðm-
vísi en í ártölum og embættismannatali.
Sannleikurinn er nefnhega sá að íslensk sagnfræði
hefur verið í hlekkjum hugarfarsins. Bændarómantíkin
hefur svifið yfir vötnum íslandssögunnar og lítið gert að
því að skyggnast bak við tjöldin, rýna í kjör alþýðufólks
og skýra þá staðreynd að íslendingar komust afar seint
og iha th manns. Hvers vegna bjuggum við í torfbæjum
fram á þessa öld? Hvers vegna ríkti hér bændasamfélag
um aldir þegar öhum er ljóst að auðlind og afkoma þjóðar-
innar var fólgin í sjónum í kringum landið?
í bók sinni, „Upp, upp mitt ísaland“, hefur Gísh Gunn-
arsson sagnfræðingur dregið upp aht aðra mynd af alda-
fari og ástandi heldur en áður hefur verið gert. Sú bók
kom út fyrir nokkrum árum og leiddi að þvi trúverðug
rök að tök bænda á vinnuafh, landareignum og lögum
hafi verið slík að þeir hafi í raun haldið þjóðfélaginu í
Úötrum. Bændur hafi þannig heft framþróun og komið
í veg fyrir aukna sókn íslendinga th sjós. Gísh fer í bók
sinni ótroðnar og forvitnhegar slóðir og ættu sem flestir
að kynna sér innihald hennar. Það er hins vegar langur
vegur frá bók Gísla og th þátta Baldurs. Söguskoðun
Gísla er enginn greiði gerður með þáttunum.
Ef það er thgangur Baldurs Hermannssonar að hrista
fjötra hugarfarsins af íslendingum og vekja þá th um-
hugsunar um sögu sína, viðteknar venjur og ómeðvitaða
hlekki yfirvalds og yfirstéttar, þá hefur þeim thgangi
verið náð. Þátturinn hefur hrist upp í fólki. Vonandi
verður hann th þess að íslendingar samtímans hti sér
nær og hugi að því hvort enn séu ekki fjötrar hugarfars-
ins ahsráðandi gagnvart þeirri valdastétt sem heldur
þjóðinni í klafa stöðnunar. Ehert B. Schram
„Nú er upp runninn tími hinnar miklu endurskoðunar á sögunni." - Úr íslensku bændasamfélagi fyrri tíma.
Hinn „réttis<
söguskilningur
Ekkert er mikilvægara til skiln-
ings á nútímanum en þekking á
fortíðinni. Fortíðin mótar nútím-
ann, hún skilgreinir þjóðir og
skilning þeirra og vitund um sjálfar
sig. Túlkun á sögunni ræður mestu
um afstöðu þjóða til nágranna
sinna og til sjálfra sín. Saga er for-
senda þess að þjóð sé þjóð, þjóð
getur verið til án lands eins og gyð-
ingar um aldir. Land og tungumál
er ekki nægilegt til að skilgreina
þjóð, heldur sagan.
Stríðið á Balkanskaga er stríð
þriggja mismunandi þjóða sem búa
í sama landi og tala sem tungumál,
en sagan gerir þær að þremur þjóð-
um. I Sovétríkjunum fyrrverandi
eru tugir þjóða sem eins er ástatt
um. Það veltur á því hverjir túlka
þá sögu og hvernig hvort friður
mun haldast þar. Stærsta vanda-
mál nútímans er þjóðemisvakning
og hún byggist á sögu hverrar þjóð-
ar.
Það sama gerðist á íslandi, sagan
gerði okkur að þjóð, sú sama saga
um einangrun sem varðveitti
tungumáhð. En jafnvel tungumál
er ekki nægilegt til aö skilgreina
þjóð, eins og sést í Bosníu. Trúar-
brögð ekki heldur en trúarbragða-
sagan er þáttur í hinni stærri sögu-
legu vitimd hverrar þjóðar.
Endurskoðunin
Nú er upp runninn tími hinnar
miklu endurskoðunar á sögunni.
Saga nútímans hefur verið skil-
greind af þeim meginstefnum sem
upp hafa komið á öldinni, komm-
únismanum, og um tíma nasism-
anum, auk frelsis- og fijálsræðis-
kenninga. Nasisminn var þjóðern-
isvakning og þjóðremba, sprottinn
upp úr niöurlægingu ósigurs í fyrri
heimsstyijöldinni og síðan sigrað-
ur í þeirri síðari. Eftirmál þess sig-
urs hafa síðan verið kalda stríðið.
Eftir hrun kommúnismans er að
koma í ljós að flest það sem gengið
var út frá sem gefnu um kommún-
ismann í Rússlandi og annars stað-
ar var hyggt á vanþekkingu og
misskilningi. Það var saga Rúss-
KjaUaiinn
Gunnar Eyþórsson
blaðamaður
lands sem mótaði kommúnismann
en ekki öfugt. Heimsveldi kom-
múnismans var framhald í öðru
formi af heimsveldi Rússakeisara
og bojara hans.
Um leið og í ljós kemur að öll
þessi mál eru miklu flóknari en
áður var talið, ekkert erjivítt eða
svart, aðeins mismunandi grátt,
hafa menn misst fótanna í heims-
póhtíkinni. Tómarúm og óvissa
blasir við í öhum áttum.
Samsæriskenningar
Sagan er ahtaf í endurskoðun því
aö skhningur á henni breytist með
mismunandi áherslum í hverii
kynslóð. í þeirri endurskoðun eru
margar stefnur en ein verri en ahar
aðrar samanlagt. Það er sú kenning
að sagan sé samsæri, sögulegir við-
buröir og þróun sé afleiðing þess
að ih öfl hafi með lævísi og prettum
náð völdum th að gera góðu fólki
hlt. Thgangurinn með samsærinu
er skhgreindur með gefinni niður-
stöðu. Kommúnistar voru sérfræð-
ingar í þessu.
Samsæri auðvaldsins gegn „al-
þýðunni" voru trúarsetning hjá
þeim og er sjálfsagt sums staðar
enn. Andkommúnistar fyrir sitt
leyti hafa ekki legið á hði sínu,
kommúnisminn sjálfur var sam-
særi um að ræna fólk frelsinu. Á
þessari samsæriskenningu byggð-
ist stefna Bandaríkjanna í áratugi.
Víetnamstríðiö var samsæri Kín-
veija og Rússa í þeirra augum.
Frelsi Vesturlanda var í hættu.
Bandaríkjamenn voru ekki einir
um þetta, síðustu áratugir hafa
verið blómaskeið samsæriskenn-
inga. Ein slík birtist í íslenska sjón-
varpinu á sunnudaginn var. Þar
kom í ljós að eymdarsaga íslensku
þjóðarinnar th síðustu aldamóta er
að kenna nokkrum bændum sem
sammæltust um það á fundi árið
1404 að hneppa aht vinnufólk í
ánauð. Þetta samsæri er síðan und-
irrótin að öhu öðru, svo sem ör-
birgð þjóðarinnar og niðurlægingu
ásamt ihvirkjum gegn minnimátt-
ar sem staðfest eru í annálum.
Þetta hefði glatt hjarta McCart-
hys heitins eða þá Stahns. Skýring-
in er fundin. Ekki er vanþörf á að
endurskoða íslenska sögu enda er
stöðugt að því unnið. En svona
sagnfræði er einfaldlega ekki boð-
leg, heldur Ríkissjónvarpinu th
minnkunar og vansa.
Gunnar Eyþórsson
„Eftir hrun kommúnismans er að
koma 1 ljós að flest það sem gengið var
út frá sem gefnu um kommúnismann
í Rússlandi og annars staðar var byggt
á vanþekkingu og misskilningi.“
Skoðanir armarra
Bankakerf ið baggi á atvinnulíf inu?
„Bankakerfið hggur nú undir harðri gagnrýni
fyrir of dýran rekstur. Sumir hafa jafnvel talað um
bankakerfið sem hagga á atvinnulífinu.... Th þess
eru nú geröar sömu kröfur um hagræðingu í rekstri
eins og bankamir með réttu hafa gert th viðskipta-
vina sinna á undanfórnum árum. Vissulega hefur
verulegur árangur náðst í þeim efnum en betur má
ef duga skal.“
Úr forystugrein Mbl. 5. maí
Erlendir bankar á innleið?
„íslenskir bankar og sparisjóðir hafa þegar feng-
ið samkeppni frá erlendum bönkum. í heimsóknum
fuhtrúa þeirra th landsins á undanfomum misserum
hafa nokkrir bankanna boöið íslenskum fyrirtækj-
um, sjóðum og stofnunum þjónustu sína í gjaldeyris-
og vaxtastýringu. ... Það er áht mitt, að fyrirtæki
muni ekki leita eingöngu th viðskiptabanka síns
heldur hafi samhand við fleiri. Hvaöa banki nær
forystu á þessu sviði mun ráðast af verði, þekkingu
og þjónustu."
Tryggvi Pálsson, framkvæmdastj. i fslandsbanka
Samkeppnishæfari landbúnaður
„Fáar þjóðir í heiminum em eins háðar mihi-
ríkjaviðskiptum og við íslendingar. Eins er það að
óvíða er hlutfah matvæla eins hátt í útflutningi eins
og hér.... Við höfum á síðustu 5 ámm unnið mikið
verk í þá vera að gera landbúnað samkeppnishæfari
við okkar helstu viðskiptalönd. Að mínu mati hefur
náðst um þetta nokkuð víðtæk póhtísk sátt. Enn er
þó langt í land að íbúar sveita landsins séu búnir
að vinna úr þeim miklu breytingum og margvíslegu
erfiðleikum sem þessu era samfara."
Jóhannes Geir Sigurgeirsson albm. í Tímanum 6. maí