Þjóðviljinn - 24.12.1943, Blaðsíða 9

Þjóðviljinn - 24.12.1943, Blaðsíða 9
ÞJÓÐVJLJINN Qamlir jólasiðir ,,Manstu nú hvað gerðist á jólunum?" spyr móðirin lítinn dreng eða litla stúlku. Það hefur gerzt ákaflega margt einkennilegt á jól- unum. Sagnritarar og fræðimenn hafa leitazt við að grafa upp margskonar heimildir fyrir því, hvernig alþýða manna hélt þessa hátíð ársins og hvaða til- finningar og hvatir leystust úr læðingi einmitt þá, því að jólahelgina skildu menn svo, að þeir ættu að vera — góðir. Gleggsta dæmið er „jólafriðurinn". Það var eld- gamall siður á Norðurlöndum, að bardagar og víg skyldu niður falla um jólin. Ef til vill átti þetta rót sína að rekja til heiðni. Menn máítu ekki ganga vopn- aðir inn í hofið til blóta. * í Noregi var „jólafriðurinn" lögboðinn. Hann var í gildi í þrjár vikur — frá 21. desember. Hvert ódæði, sem framið var á þeim tíma verðskuldaði tvöfalda hegningu. Þessi siður hélzt fram á 16. öld. Réttarhöld og dómar skyldu ekki fram fara, meðan „jólafriður" var. Ekki var unnið á heimilum annað en nauðsynleg- ustu störf. Sérstaklega höfðu menn beyg af öllum verkfærum og áhöldum, sem snúið var í hring, svo sem rokk, snældu og nafri. Það var sem sé álitið, að sólin sjálf hvíldi sig, og þegar sólin væri hætt að snúast, átti það ekki við að hringsnúa ómerkilegum, jarðneskum hlutum. Það gat hefnt sín grimmilega. Því er sagt, að kona ein hafi sagt við vinnukonu sína: „í nafni guðs, sem fyrir okkur dó, snertu ekki rokk- inn. Eg á bara eina kú, og hana má ég ekki missa". Jafnvel dýrin nutu jólafriðar. Úlfar, birnir, rottur og mýs voru svo hlutlaUs látin, að þau voru ekki einu sinni nefnd réttum nöfnum. Það gat líka verið vara- samt að drepa úlf. Sænski erkibiskupinn, Olaus Magn- us, sagði að á jólanótt gætu menn stundum orðið að úlfum og framið hin verstu ódæði. "i Á jólunum var úlfurinn kallaður Gráfótur, björninn Loðfeldur, rottan Langhala og músin „Sú litla gráa". * í Vestgautalandi í Svíþjóð var einkennilegur siður sem hélzt fram á 19. öld. Daginn, sem jólafriður gekk í gildi, 21. desember, gekk húsmóðirin um bæinn með Ijós í hendi og vísaði rottunum út. Það var ekki vanda- laust verk. Ekki mátti ávarpa rotturnar með ónotum og skætingi. Þvert á móti varð að velja þeim prúð- mannleg og hógvær orð. En einmitt þetta var talsverð raun, því að öft voru rotturnar búnar að gera húsmóð- urinni marga skapraun. Reynslan varð því oft sú, þeg- ar þáð kom í ljós eftir jólin, að rotturnar höfðu ekki tekið „uppsögnina" gilda, þá gat húsmóðirin sjálfri sér um kennt: Húh hafði ekki vísað þeim burt með nógu mikilli stillingu. Stundum var fenginn sérstak- ur maður, til dæmis gamall uppgjafa hermaður, til að fara bæ frá bæ og vísa út rottum. * Það var siður um Norðuiiönd að breiða hálm á gólf á aðfangadagskvöld og var það kallaður jólahálm- ur. Heimafólk hvíldist á hálminum um nóttina. Sæng- urfötum yar aftur á móti safnað saman á einn st-að í stofunni og búin breið og mjúk hvíla. Þar áttu engl- arnir að sofa, ef þeir skyldu gista um nóttina. Jólahálmurinn fékk dularfullan mátt. Hann var bundinn í knippi og hengdur upp yfir húsdyrunum, til heilla heimilisins, gefinn skepnum til holda og borinn á akra til að tryggja góða uppskeru. . Þetta tíðkaðist einkum í Svíþjóð. Sumstaðar voru fléttuð tólf reipi úr jólahálmunum og hengd upp í mæni. Þau áttu að vera búinu til bless- unar alla mánuði ársins. Á aðfangadagskvöld var svælt brennisteini inni í stofunni, til að fæla burt allt óhreint. Krossmark var málað með tjöru yfir hverjar dyr. Öllum skepnum var gefið betra fóður á jólunum en aðra daga ársins. Það var trú um öll Norðurlönd, að kýrnar fengju mannamál á jólanótt (á íslandi var það á nýársnótt) og margar sagnir eru til um það.hve þeim hafi farnazt illa, sem voru viðstaddir af forvitni. En í jótskri þjóðtrú var það tekið fram, að enginn græddi á því, að heyra samtal kúnna á jólanótt, því að þær töluðu hebresku. í Holtsetalandi var það siður, að bændur gengu út á aðfangadagskvöld. lögðu hönd á einhvern trjástofn og sögðu: i „Gleðjist þið, tré, því að frelsarinn er f'æddur". * í Noregi var mjólk og öli hellt að rótum trjánna, sem næst stóðu bænum. Gamalli eik á Þelamörk var meira að segja gefinn jólagrautur. Og allstaðar þótti sjálfsagt að skammta búálfinum. í Wárend í Svíþjóð var það siður að láta út á bersvæði mat og öl handa englum. Það var kallað „englaöl". Víða á Norðurlönd- um var matur handa álfum borinn út um hæðir og hóla. Allur viðbúnaður jólanna va'rð að vera um garð genginn þegar kirkjuklukkurnar hiingdu um sólsetur. Þá létu allir verk niður falla og hátíðin gekk í garð. Enn má minna á þann alkunna, íslenzka sið, að hús- freyja gekk kringum bæinn á aðfangadagskvöld og mælti þessi orð: „Komi þeir, sem koma vilja, veri þeir, sem vera vilja, fari þeir, sem fara vilja, mér og mín- um að meiaalausu". Um jólin vildu menn vera sáttir við alla.

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.