Þjóðviljinn - 20.04.1980, Blaðsíða 15

Þjóðviljinn - 20.04.1980, Blaðsíða 15
Sunnudagur 20. aprfl 1980 ÞJÓÐVILJINN — SIÐA 15 endasal draga mjög úr bergmáli, auk þess sem á gaflveggjum var komið fyrir þykku lagi af glerull bak við rimla úr kjörviöi. Tókst þessi framkvæmd svo vel, aö hljómburöur er með ágætum". „Arkitektoniskur horror" Ekki voru allir á einu máli um ágæti þessarar sérkennilegu byggingar Guðjóns Samúelsson- ar. Þannig skrifaði Bjarni Guð- mundsson, siðar blaðafulltrúi i Stúdentablaðið 1929: „Ég hirði ekki að dæma teikninguna til neinnar hlitar þvi aö hún stendur jafn langt að baki nútimahúsalist og islensku torfbæirnir Péturs- kirkjunni i Róm". Um það að setja þessa byggingu við hliðina á Landsbókasafninu sem Bjarna finnst falleg bygging segir hann: ,,Að skella leikhUsinu við hliðina á þvi væri meiri arkitektoniskur horror en nokkurn tima hefur þekkst á Islandi". Fyrrgeturnatural- isminnoröiö piága Halldór Laxness var einn af hörðustu gagnrýnendum bygg- ingarinnar þó að hann siðar ætti sæti i fyrsta þjóðleikhúsráði og leikrit hans íslandsklukkan væri með fyrstu verkunum sem þar voru tekin til sýningar. Halldór skrifaði grein i Þjóðviljann 16. des. 1943 og hafði þá margt út á hUsið að setja og kallaði það minnisvarða yfirborðsmennsk- unnar í islenskum menningar- málum siðasta áratugar. Það hafði þá staðið autt i 12 ár. Hann segir siðan: „Þetta „þjóðleikhús" hefur fáa kosti góðrar leikhússbyggingar, en marga galla. Plani leikhúss- ins, hugmynd og tilhögun, svipar litið til nútima leikhúsa, heldur virðist vera sniðið eftir leikhúsum fyrri tíma, þar sem m.a. er gert ráð fyrir ákaflega miklu starfs- mannahaldi, en slikt fer mjög i bága við nútimaviðleitni i rekstri leikhúsa. Þótt rúm sé furðu mikið i húsinu, notast illa að þvi, mikið fer i ganga og fatageymslur, auk allskonar króka og kima, eins og jafnan vill verða um „facade- arkitektur", þar sem fyrst og fremst er hugsað um ytra útlit, án tillits til nákvæmrar innansícip- unar". Halldór tinir svo upp mörg að- finnsluatriði, og segir m.a. að til séu i húsinu „herbergi" i laginu eins og bókstafurinn vaff lagður á hliðina og önnur þar sem aðeins rönd af glugga gægist upp fyrir gólfbrún. Sfðan segir hann: „Af riti sem byggingameistar- inn, hr. Guðjón Samúelsson, hefur gefið út með titlinum „Is- lensk byggingarlist" (sérprentun úr Timariti V.F.l. 1933), en það eru lýsingar á nokkrum húsum eftir sjálfan hann, verður ekki séð, að þegar hann gerði uppdrátt „þjóðleikhUssins" hafi hann fyrst og fremst haft leikhús i huga, heldur einkum verið um þaö hug- að að gera „einskonar ævintýra- borg, einskonar álfakonungs- höll". Hann segir orðrétt: „Þvi þá ekki að búa til einhverja klettaborg yfir allt það ævintýra- lega lif, sem sýnt er á leiksviöi". Um slika athugasemd er ekki annað að segja en það, aö fyrr getur natúralisminn orðið plága en byggingameistarar taki upp á að likja eftir klettum, þegar þeir byggja nUtima menningarstofn- anir". Fastur punktur tilverunnar 1 grein sem Indriði Einarsson, aðalhvatamaður að byggingu ÞjóðleikhUss, skrifaði i Fálkann 1930 er hann eins og dálitið undr- andi á húsi Guöjóns. Hann segir þar: „Þjóðleikhúsið verður mikið hús og sérkennilegt. Það verður byggt i islenskum stil, og það þori ég að ábyrgjast að það verður kallað svo, þegar frá liður". En hvað um það? Nú hefur Þjóðleikhúsið gegnt mikilvægu hlutverki i leikhúslifi tslendinga i 30 ár og engum dettur i hug að gagnrýna bygginguna nema þá helstleikurum. Hún er löngu orð- in einn af föstum punktum tilver- unnar i Reykjavik. Eins og klettaborg. —GFr Kæri Siguröur: Mig langar til að senda þér fá- einarlinur, nokkurskonar skýrslu um það hvernig ég hef staöið að þvi aö ganga frá þessu leikriti þlnu til frumflutnings i leikhúsi nU röskri öld eftir dauða þinn. Mér er Hka skylt að þakka þér fyrir það sem mér hefur lærst af þvl verki. Undarlegt má það annars heita aö ég sem hef atvinnu af þvi að skrifa texta fyrir útgáfu — handa dauðum sálum mestanpart — skuli ekki fyrr hafa skrifað fram- liðnum manni bréf. Það sem ég á við er náttúrlega þetta: Þú ert mér um þessar mundir lifandi staðreynd og það umfram marga þá sem ég daglega er aö heilsa á götunum hérna í Reykjavik. Þar- aðaukiskil ég þig Hklega að sumu leyti betur en þú gerir sjálfur. Og þaö er vænti ég forsenda alls var- anlegs lifandi kunningskapar — svo ekki sé talað um fjandskapinn — það veit enginn betur en þii. Þú ert kallaður rómantiker og það ertu. Almennt er þvl tniaö að þú hafir drepist úr hor og vesöld sem sprottin var af þvi að þU haföirekkibeskyná peninga. Það er náttúrlega fjærri öllum sanni eins og þú veist. En svona hefur fólkið þurft að hugsa — tóma vit- leysu. Hversvegna? JU, einhverra hluta vegna þurfa menn að trúa þvl að heimurinn sem þeir lifa i sé betri en aðrir þekktir heimar. Þetta er ein- hverskonar lágmarkskrafa til andlegra þæginda. En leiðir á hinn bóginn af sér þá reginfirru að gjörvöll þróun heimsins sé framþróun, allt sé betra en það vardður. Þvilík hugsanavilla tek- ur á sig furðanlegustu myndir. Oft eru hugsanavillur nefnilega frjórri en vandaðar hugsanir. Þannig lifi ég nvi, á tlmum þegar menn verða umhugsunar- laust að trúa því — til að forða sér frá sálarháska —að borgaralegur realismi sé fullkomnari hugsun- armáti, betri skilningsleið en gamla rómantikin var. A öörum svæðum búa aðrir menn við þær aðstæður að sóslalrealisminn er þeirra andlegi hægindastóll. En báðum þessum hugsanakerfum er vaxandi nauðsyn að þvi að gera rómantíkina fyrir hvern mun að andheiti, andstæöu viö raunsæi. Rómantiskt er þaö sem er óraunsætt. NU er sannleikurinn sá að þvi lengur sem maöur veltir þessum hlutum fyrir sér þvi augljósara verður manni að borgaralegur realismi ellegar sósialrealismi eru bara einsog gengur skömmt- unarkerfi mannlegrar hugsunar og staðna i staðnandi samfélagi. Þaö rennur semsé upp fyrir manni — meðal annars við kynni af mönnum einsog þér — að real- ismarnir eru lika bara reglur um það hvað leyfist að segja, sjá og tUlka sem „veruleika". Og hrörni mannsideal einhvers realismans niðrl smálegasta kvább — einsog dæmi eru til — þá fækkar stofn- aukunum á þeim skömmtunar- seðli andlegra verðmæta stund- um svo gressilega að Uta þa f æst litiö nema blinda og fordómar, frasar og patentgagnrýni. Og sveimér ef þörfin fyrir að túlka ykkur rómentikerana sem óraunsæja kjáha og draumóra- menn vex ekki I réttu hlutfalli við tómahljóöið I viðkomandi „real- isma". Þá geta menn oröið hálf- geröir fangar þessarar blekk- ingar að rómantík sé andstæða alls raunsæis. Og rómantikin sem er sprottin uppúr byltingaróti sögulegra tima þegar mannsi- dealið, hugmyndirnar um mögu- leika mannsins eru þær að hann sé of jarl kringumstæðna sinna og fær um að bæta þær, eöa minsta- kosti breyta þeim. Hversvegna ætti hugsunarháttur sem þvfllkir timar geta af sér endilega að vera „óraunsæi"? Nema þá frá sjón- arhóli kyrrstöðunnar og stjarfans. Það eru vitaskuld til bæði raun- sæir og óraunsæir rómantikerar og realistar eru sumir blindir og aðrir sjáandi. Telja má vist að rómantlkerar séu flestir óraunr sæir enda gengur það upp I þeirri staðreynd að flestir realistar eru blindir. En þegar rómantíkerinn er raunsær þá verður hann stór. Mannsideal hans er stærra, vlö- feðmara og möguleikaríkara. Þaö eru einfaldlega stærri and- stæöur og meira flug i rómantísk- um raunsæismanni helduren raunsæjum raunsæismanni. (Afmælissýning Þjóðleik- hússins er „Smalastúlkan" eftir Sigurö málara Guðmundsson. Verkið er endurunnið af Þorgeiri Þorgeirssyni rithöfundi. Bókaút- gáfan Iðunn hefur sent frá sér leikritið i bökarformi og ritar Þorgeir þar eftirmála sem hér er birtur með leyfi bökaútgafunnur og rithöfundarins.) Þorgeir Þorgeirsson: Bréf til Sigurðar málara ÞU ert rómantískur raunsæis- maður. Vafalaust stafar það af mikilli eðlisgreind, skapfestu og svo þessari ómissandi heppni — sem mér liggur stundum viö að segja að hún geti oröiö fullstór. Heppni þln varð minstakosti þitt ólán þegar öll kurl koma til grafar. Enda naumast einleikið um hana. Sautján ára gamall, rétt um þær mundir sem þU hlýtur að hafa verið búinn að taka til þin flest það sem islensk bændamenning hafði að færa á öndverðri 19. öld, þá taka rausnarbændur Skaga- f jaröar og baráttuvinur þeirra — Jón Sigurðsson — þig uppá arma sina og styrkja þig til þess að fara beint til Kaupinhafnar en ekki I Lærðaskólann I Reykjavlk þarsem lunginn Ur atgerfissonum bænda var hakkaður í andlegum kvörnum konungsvaldsins við enga heimspeki en mikinn aga og latinubeyingar þangaðtil fabrlk- an skilaði fullbUnum embættis- mannadraugum Uti kerfið. En þU komst ferskur og ósnortinn til Kaupinhafnar áriö 1849 þegar seinustu glóðirnar af frönsku byltingunni loguðu sem skærast um gjörfalla Efrópu. Enda er heimspeki þin þaðan. Af eftirlátnum munum þlnum sé ég lika að þar hcfurðu fundið myndlistararf þjóbarinnar I teiknibókum Arnasafns — þennan sem ýmsir voru slðar að upp- götva sér til viöurværis — þvi hann hefurðu kópérað nostur- samlega og haft meö þér heim aftur. Enda listrænn metnaður þinn þaðan. Og fyrirmyndir þlnar I leikhUs- inu eru — sjfnist mér — Shake- speareogMoliére ásamt natUral- isku leikhUsi samtlma þlns I Dan- mörku. Undarleg blanda þaö. Og þU skrifaöir þetta eina leik- rit: Smalastulkuna. Lengi var ég aö fást viö að skrifa það leikrit upp. Ekki veit éghversvegna, þvi mér gekk þaö fremur illa. Einhverntlma sat ég og var aö lesa eftirmála þinn að þvl verki, Hklega I hundraðasta sinn. Ég hafði nýlega fengiö um- sögn eins af sérfræöingum mln- um I heimspeki um valda texta eftir þig — þess efnis að sjaldgæft væri aö sjá jafn Utfæröa heim- spekilega skólun I Islenskum nitjándualdartexta og fundinn yröi i anarkisma þinum. Og ég las enn upphafiö aö EPTIRMALA sem þU bersýnilega skrifaðir á seinasta æfiári þinu, 1874 r" ,,Mörgum mun þykja of djarft aö setja Henglafjöllin sem Utilegumannastöðvar, sem eru svo nærri byggð, en aögæt- andi er ab margar lauslegar alþýðusagnir eru bæði um tröll og Utilegumenn I Henglafjöll- um; og þegar alþýða trUir að utilegumenn séu á einum stað, á hafa menn — einkum fyrr á öldum — verið mjög hræddir aö rannsaka fjöllin. Allir þekkja sögnina um Jóru Ur Jórukleif sem sumir segja að hafi átt heima i Jóruhelli sem er i gili 1 Jórutind.hUn á að hafa verið Ur ölvesi oghafa tryllst við hesta- at afþvi' aö hestur föður hennar varð halloka fyrir öðrum hesti, þa fór hun uppi Jóruhellir og hafðist þar við lengi. Henni var svo háttað að hUn þurfti aldrei að sofa nema Jónsmessunótt — aörir segja hvltasunnunótt. Þá sveikst maður aö henni og hjó milli herða henni, en I þvl hún fékk áverkann sagði hUn: „Höndurnar fastar við skaft- ið!" Þá sagði hann: „Oxina framaf!" Þa er sagt hUn hafi hlaupið þarofanskriðufrá hellinum og ofani vatn. Svo er hún Ur sög- unni. Menn hafa hver eftir annan f undið helli stóran sunnanundir Selfjalli fyrir sunnan Lækjar- botna; I honum hafa menn sagt mér að þeir hafi fundið mikið af ösku svo auðséð er að menn hafa bUiö þar — en alþýöa segir að þar hafi bUið tröllskessa; og elti hUn eitt sinn smalann á Hólmi niðrundir bæ. HUn haföi þá yfir sér jarpa hrosshá. Við hana eru vist kennd tröllbörn. Sagt er að stUlka, Margrét að nafni, ættuð austanUr Hreppum hafi lagst Ut I Svínahrauni og f jöllin þar i grennd, hún átti að hafa átt heima I Hafnarfiröi þá hUnlagðistUt, orsökina hefi ég ekki heldur heyrt, sagt er hUii hafi étið hrátt, og var orðin svo tryllt, svo sterk og íll að hUn réðstá menn er fóru um veginn ogrændiþá enda þött þeir væru 2 eöa 3 saman. Siðast vóru 2 menn geröir Ut til að ná henni og drepa hana, en þeir urðu fráskila hvor frá öðrum annaö- hvortaf hrekk eða tilviljun. Þá kom Magga að öðrum þeirra og flaug á hann, þau gllmdu alla nóttina, loksins hafði hUn hann þó undir, en hann var hand- sterkari svo hann gat náð um hálsinn á henni og kreisti hana slöan niðurað sér, og beit i sundur á henni barkann — menn fullyrða aö þetta sé sönn saga og segja að þetta hafi skeð fyrir um 100 árum siðan, og nafngreina jafnvel ætt þess sem drap hana. Til eru og ýmsar enn óljósari sagnir einsog um að Fjalla-Ey- vindur og Halla hafi veriö þar..." Hvurneginn verður svona texti til? Þúleggur upp með skyldur og kvaðir hins natUraliska leikhUss og þarft að útlista það og sanna með „vfsindalegum hætti", fyrir leiktjöldin þin trUlega, að Uti- legumenn geti vei hafa buið i Henglinum. Óðara ortu farinn að tina til það sem okkur „raunsæis- mönnunum" þykja hindurvitni um konu sem leggst Ut og étur hrátt, verður af þvi tveggja manna maki og forynja sem bita þarf á barkann svo fært sé um alfaraleið. En velaðmerkja — hvab eru hindurvitni? Sjálfur þekki ég ein- staklinga sem orðið hafa hálfu verri forynjur af þvi að leggjast Ut á bankabiðstofur, svo öflugir eru þeir að enginn þorir að bita þá á barkann. Fréttamyndir um jöt- uneflda mannlega fólsku I Viet- nam, KampUtseu, Laos og Afrlku velta daglega inná gólfteppið hér án þess að mér hvarfli nokkurn- tima að kalla þær hindurvitni. Samt eru þetta frásagnir um hálfu tröllauknari forynjur I mannsllki en þær eru skessurnar Framhald á bls. i6

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.