Þjóðviljinn - 02.02.1986, Blaðsíða 16

Þjóðviljinn - 02.02.1986, Blaðsíða 16
Aitor Yraola, lektor í spœnsku Grikkinn í Toledo í yfirliti yfir spænska málaralist eru oftast tilnefndir fjórir lista- menn sem eins og varða veginn frá 15. öldinni og fram á okkar daga og birta okkur ákaflega ó- líkan skilning á listinni: El Greco, Velázquez, Goya og Picasso. AU- ir sýna þeir okkur og sanna með list sinni að mannleg snilli hefur á öllum tímum verið fær um að skapa ný túlkunarform. Sé litið á æviferil hins fyrsta þessara meistara og hins síðasta sjáum við að eitt eiga þeir þó sammerkt: hvorugur verður talinn einungis spænskur listamaður. Domenico Greco var útlendingur, sem barð- ist við það alla tíð að halda sér- kennum sínum í umhverfi því er hann bjóíog var starfsvettvangur hans þó einkum í borginni er hann bjó í lengstaf ævinnar, Tole- do. Picasso aftur á móti fæddist á Spáni en bjó mestan hluta ævi sinnar erlendis, þótt skapferli hans og list skiljist hvorugt nema með tilliti til tengslanna við Spán. Líf Domenicos Greco hefur enn ekki verið nægilega skýrt og allt fram á þessa öld hafa dómar gagnrýnenda fallið í sama farveg og álit samtímamanna, á þann veg að stíll hans væri mjög frá- brugðinn stíl annarra málara, hann vekti „furðu", „virðingu", „aðdáun". Að el Greco látnum, árið 1614, var hann talinn öfga- kenndur í list sinni og menn tölu- ðu jafnvel um „sálrænar og líkamlegar truflanir" er þeir vildu útskýra myndir hans. Á nítjándu öldínni voru afbrigði í myndum hans einatt talin „sýnir geðtrufl- aðs manns" og til voru þeir einnig sem reyndu að sannfæra fólk um að'óvenjuleg hlutföll í sumum trúarlegum myndum hans væru afleiðing sjónskekkju. Hlutlaus skoðun á verkum el Grecos og athugull lestur þekkt- ustu ævisagna hans leiðir þó í ljós að því fór fjarri að hann væri hálfsturlaður og sæi sýnir, heldur var hann rökfastur listamaður sem sýna vildi í verkum sínum ákveðin listræn hugtök, sem hann reyndar tilfærir sjálfur í spássíukroti á bækur sem enn eru til úr eigu hans. Þessi málari sem sumir kölluðu „tilgerðarlegan" (manierista) og aðrir töldu dulhyggjumann, var þannig allur í formlegri og tækni- legrí framsetningu listarinnar og skipar sér sérstæðan sess meðal hinna mörgu málara „manier- ista"-stefnunnar, milli Endur- reisnarinnar og barokktímans. Fáir málarar hafa sýnt í verkum sínum sem heild fastmótaðri stíl og er það líklega ein af ástæðun- um til þess hve menn furðaði á málverkum hans. Til þess að skilja feril og stíl þessa mikla krítverska málara er ekki önnur aðferð betri en sú að huga að því umhverfi sem mótaði hann, borgunum sem hann bjó í. El Greco varð 73 ára gamall og 27 fyrstu ár ævinnar bjó hann á Krít, 2 ár í Feneyjum, 6 í Róm og síðan nærri 38 ár í Toledo. Skýrasta dæmið um hve Krít var honum alla tíð hugstæð er að finna í árit- un hans á hin fjölmörgu verk sín, Domenico Theotocopulos Kres- .., það er að segja „Kríteyingur". Krít, ítalía og Toledo Vel má vera að sú staðreynd að hann var Krítverji, sestur að í öðru landi, skýri að nokkru ýmsa framandlega drætti í verkum „Hortensio Pararicino munkur", í El Greco safninu. hans, þann austræna eða býs- anska svip sem sum verk hans bera. Fátt eitt er vitað um líf hans á Krít, en talið að hann hafi þar málað altarismyndir meó atvik- um úr píslarsögunni og nær ör- ugglega hafi hann málað þar myndir af Maríu guðsmóður á gylltum grunni og þar fylgt býs- anskri hefð, sem ríkjandi hafi verið í krítverskri málaralist á „Greifinn af Orgaz borinn til grafar" í Kirkju heilags Tómasar í Toledo. miðri 16. öld. íkon eða helgi- mynd með heilögum Lúkasi, guðsmóður og barninu, sem varðveitt er í Benaki-safninu í Aþenu, staðfestir með áritun hans, „cheir Domenikou" (frá hendi Dómeníkusar), fyrstu verk hans á Krít. Um dvöl hans í Feneyjum er ekkert vitað með vissu - Málaði hann þar myndir af Maríu guðs- móður? Notaði hann tímann til að kynna sér verk Tizians eða Tintorettos? Frá skammri dvöl hans í Feneyjum hefur varðveist hin fræga þrískipta altaristafla sem kennd er við Modena, þar sem þegar má greina eitt höfuðá- hersluatriði málarans, fjarvídd- ina. Dvöl el Grecos í Róm er skjalfest með bréfi sem dagsett er í nóvember 1570, þar sem sagt er frá því að kominn sé til borgar- innar ungur maður, lærisveinn Tizians, og honum lýst sem „óvenjulegum" málara. Einungis tveimur árum eftir komuna til Rómar er hann orðinn félagi í hinni frægu Akademíu heilags . Lúkasar og hafði eigin vinnu- stofu. í Róm hefur el Greco get- að kynnst áhrifamönnum frá Spáni, t.d. í veislum er hann sótti íFarnesi-höll. Kannski hitti hann þar Petro Chacón, kanúka dóm- kirkjunnar íToledo, sem ef til vill réði úrslitum um það að el Greco kom til Spánar. Til Toledo kom el Greco með trausta menntun í listinni, með reynsluna frá Krít, Feneyjum og Róm, þar sem hann átti þess kost að kynna sér til hlítar sköpunar- verk helstu meistara Endur- reisnarinnar. El Greco bjó í Toledo frá 1577 til 1614. Nýlegar ævisögukannan- ir hneigjast til þess að draga úr mikilvægi borgarinnar pg áhrif- anna sem hún hafi haft á list hans, en þegar el Greco kom til Toledo bar hún - eins og reyndar enn í dag - svipmót fjölbreytilegra stíltegunda og menningaráhrifa. Minjar hins klassíska heims voru þar hlið við hlið þess sem eimdi eftir af arfleifð vísigota og tímum kalífanna. í Toledo mátti í þann tíma finna návist gyðinglegrar menningar, húsið sem el Greco bjó í stóð nálægt tveimur bæna- húsum eða synagógum og þar mátti einnig sjá mörg merki mú- derja, múslima eða múhameð- strúarmanna, sem orðið höfðu eftir í borginni er hún komst kristnum mönnum í hendur. Þessi deigla * stíltegunda og menningaráhrifa átti kannski mestan þátt í því að Toledo varð el Greco „ættland öðrum frem- ur", eins og munkurinn og skáldið Hortensio Paravicino, góðvinur málarans, komst að orði. Unnt er að gera sér grein fyrir verkum el Grecos í Toledo með vísan til uppistöðu þeirra, röð mikilvægra pantana, verka sem honum var falið að vinna, þar á meðal „Tilbeiðslan" (La piedad) og mynd heilags Lárentínusar (San Lorenzo) og fleiri málverk af trúarlegum toga. Hann gerði einnig margar mannamyndir og merkilegar, þar á meðal hina leyndardómsfullu „Maðurinn með hönd á hjarta", sem nú er á Prado-safninu (í Madrid). Um það bil er þessum verkum var lokið og fyrstu verkunum sem fólk hafði pantað hjá honum, hitti hann Filippus annan, Spán- arkóng. Kóngur fól honum að mála mynd um píslarvættisdauða heilags Máritíusar, er fara skyldi í kirkju nærri el Escorial-höllinni, 16 SÍÐA — ÞJÓÐVILJINN Sunnudagur 2. febrúar 1986

x

Þjóðviljinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Þjóðviljinn
https://timarit.is/publication/257

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.