Dagblaðið Vísir - DV - 07.07.1997, Qupperneq 15

MÁNUDAGUR 7. JÚLÍ 1997
15
Aumleg skrif Björg-
vins Sighvatssonar
Ríkir og fátækir.
En látum svo vera: ungur og
sögulaus hagfræðingur þarf ekki
að vita þetta. Hitt er aumlegra að
hann lætur sem ofmat Árna Berg-
manns á Sovétríkjum Khrúsjovs
fyrir nær 40 árum sé gild ástæða
til að afskrifa hvaðeina sem sá
sami segir um alvörumál okkar
daga.
í upphafi greinarinnar lætur
hann í ljósi gremju sína yfir því að
ég sé í skrifum alltof neikvæður,
„í Réttar-greininni var efnahagsgeta Sovétmanna ofmetin, eins og algengt var á þeirri tíð,“ segir Árni meðal
annars.
Björgvin Sighvats-
son hagfræðingur
skrifar á dögunum í
DV ósköp ófrumlega
grein. Hún er mestan
part tekin upp úr
grein eftir mig í tíma-
ritinu Réttur fyrir 36
árum. Þar var lýst
bjartsýni á efnahagsá-
ætlunum Sovétmanna
á dögum Khrúsjovs.
Aðrar skoðanir
Hagfræðingurinn
heldur því fram að
skoðanir Áma Berg-
manns séu þær sömu
og þá. Það er vitleysa.
í Réttargreininni var
efnahagsgeta Sovét-
manna ofmetin, eins og algengt var
á þeirri tíð. Bandarískir áhrifa-
menn voru t.d. allsmeykir við
áform Sovétmanna sem þeir tóku
þá mikið mark á vegna árangurs
sem þeir höfðu náð 1 geimferðum
og á fleiri sviðum.
Síðar lærðist bæði mér og öðr-
um betur að sjá í gegnum talnaleik
þeirra. Sjálfur vitnaði ég ítarlega
til Réttargreinarinnar í bók sem ég
skrifaði fyrir um 20 árum til þess
að sýna hvernig margir hugsuðu
um 1960 og hvemig upp frá því tek-
ur við hjá mér og mörgum öðrum
vaxandi gagnrýni bæði á ástand
mannréttindamála hjá Sovétmönn-
um og svo hagskýrsluleik þeirra
sem ég taldi fela það að enginn
gæti vitað hvað þeir í raun fram-
leiddu.
Um þessi efni hafði ég margt
skrifað í blöð áður og svo mikið er
vist að sovéskir diplómatar voru
lítt hrifnir og brugðust við á sinn
hátt.
enda sé undirtónnin í
greinum mínum sá
að „fjármagns- og
fyrirtækjaeigendur
séu stöðugt að hlaða
undir sig meiri auð-
æfum á kostnað
hinna vinnandi
stétta".
Meiri væri mann-
dómur Björgvins ef
hann tæki þenn-
an neikvæða
„undirtón" fyrir
og reyndi að yfir-
gnæfa hann með
sínum rökum. En
hann lyftir ekki
litla fingri til þess
þótt hann segist
hafa „þveröfuga
skoöun" á þessum málum.
Vesturlönd lifðu mikið framfara-
skeið frá stríðslokum og fram á ní-
unda áratug aldarinnar og flestir
hópar fengu nokkuð í sinn hlut af
„stærri köku“. í mörgum samfélög-
um leiddi sú þróun til aukins jafn-
aðar. En á síðastliðnum áratug eða
rúmlega það hefur víða vaxið hið
fræga bil milli ríkra og fátækra.
Til dæmis í Bretlandi og Banda-
ríkjum þar sem fundin var upp sú
fræga villukenning (,,supply-side“)
að þeir riku mundu standa sig bet-
ur ef þeir fengju meiri peninga
(m.a. með skattfríðindum) en þeir
fátæku rífa sig upp úr svaðinu ef
þeir fengju færri dollara í sinn
hlut. Bresk blöð eru oft full með
reiðileg skrif i garð „feitra katta“
og þeirrar „forstjóragræðgi" sem
hrúgar launahækkunum og bónus-
greiðslum á forstjóra - einatt óháð
því hvernig þeir standa sig.
Nú síðast var hneykslast á for-
stjórum hlutafélagsins sem rekur
lottóið breska. Þeir hækkuðu laun
sín um 40% og greiddu sér 700 þús.
pund í bónus að auki - meðan þeir
skiluðu 143 miljónum punda
minna til hinna góðu mála sem
þeir er skylt að greiða til. Ef litið
er á heiminn allan þá bera 20%
þeirra sem best eru settir nú 78
sinnum meira úr býtum en 20%
þeirra sem snauöastir eru - það
hlutfall var 1:30 um 1960. Rússar
hurfu frá áætlanabúskap og tóku
upp vestræna hætti.
Enn sem komið er hefur sú
breyting ekki skilað öðru en minni
framleiðslu og gífurlegum muni á
ríkum og fátækum.
Eithvað hefi ég reynt
að fjasa um þessa hluti
í DV og víðar. Á mann-
sævinni breytist margt
- en ekki það grund-
vallarviðhorf að mikil
friðindi og forréttindi
þeirra sem fara með
auð og völd séu allt í
senn ranglát, heimskuleg og
hættuleg viðunandi sambýlishátt-
um manna. Hvort sem í hlut eiga
pólitískir pótintátar eða þeir sem
fara með hlutafé.
Björgvin Sighvatsson má mín
vegna vera á „þveröfugri skoðun".
En það sakaði ekki að hann hefði
hana til sýnis.
Árni Bergmann
Kjallarinn
Arni Bergmann
rithöfundur
„Meirí værí manndómur Björgvins
ef hann tæki þennan neikvæða
„undirtón “ fyrir og reyndi að yfír-
gnæfa hann með sínum rökum
Fæðingarorlof feðra
Umræðan um fæðingarorlof
feðra virðist hafa kallað fram góð-
látlegt bros víða sem enn eitt öfga-
dæmið í jafnréttisbaráttunni. Með
hliðsjón af þeirri nokkuð ruglings-
legu umfjöllun sem þetta mál hef-
ur fengið skal svo sem engan
undra að það komi einhverjum
spánskt fyrir sjónir.
Þetta mikilvæga mál felur
hins vegar ekki í sér einhverja
glórulausa kröfu jafnréttisins
vegna. Hér er þvert á móti um
að ræða eðlilega og löngu tíma-
bæra aðlögun fæðingarorlofs-
ins að því þjóðfélagi sem við
lifum í.
Ekki bara föðurins
vegna
Það er fyrst og fremst staða
kvenna á atvinnumarkaönum sem
knýr á um að núverandi fyrir-
komulag verði endurskoðað. Það
er lítið réttlæti sem felst í því
binda fæðingarorlofið einvörð-
ungu við móðurina, hvorki gagn-
vart fóður, hami né móðurinni
sjálfi.
Langflestar ungar fjölskyldur
verða að reiða sig á tvær fyrfr-
vinnur. Tekjur beggja skipta
heimilið jafn miklu máli sem og
möguleikar beggja á atvinnumark-
aðnum.
Af þessum sökum er nauðsyn-
legt að gera fæðingarorlofið sveigj-
anlegra svo að báðir foreldrar geti
axlað jafht ábyrgðina sem er sam-
fara því að eignast barn án þess að
það bitni einvörðungu á stöðu
móðurinnar á atvinnumarkaðn-
um.
Við þetta bætist sú augljósa
krafa föðurins að hann geti tekið
virkari þátt í umönnun og upp-
vexti barnsins sins.
Ekki skylda heldur réttindi
Sú gagnrýni sem komið hefur
fram á fæðingarorlof feðra
er aðallega tvenns konar.
Annars vegar hefur því
verið haldið fram að hér
sé nánast óframkvæman-
leg hugmynd á ferð. Mér
hefur enn ekki tekist að
skilja hvað það er sem er
svona óframkvæmanlegt.
Mér sýnist
einna helst
gæta þess mis-
skilnings að
það eigi að
skylda alla
feður í fæðing-
arorlof. Það er
vitaskuld
fjarri sanni.
Fæðingarorlof
hlýtur ávallt
að fela i sér ákveðin rétt-
indi sem einstaklingum er í sjálfs-
vald sett hvort þeir neyta.
Hins vegar hefur verið látið í
það skína að verði fæðingarorlof
tekið upp fyrir feður séu mæðum-
ar að afsala sér sínum rétti og þar
með bregðast móðurhlutverki
sfnu.
Þetta eru að mínu mati kyndug
rök. Eða felst ein-
hver skynsemi í
því að konur
berjist fyrir ein-
okunarstöðu á
þessum vett-
vangi? Auk þess
er að mínu viti
eðlilegasta fyrir-
komulagið það
að fæðingaror-
lofsréttur feðra
verði sjálfstæður,
þ.e. óháður rétti
móðurinnar.
Forsenda
raunverulegs
jafnréttis
Sveigjanleiki er
mikilvægasti
þáttur þessa
máls. Aðstæður fólks geta verið og
eru mismunandi; það sem hentar
einum hentar einfaldlega ekki öðr-
um. Jafnframt bendir margt til
þess að konur muni aldrei öðlast
jafnrétti á atvinnumarkaðnum í
reynd nema báðir foreldrar hafi
jafna möguleika á fæðingarorlofi.
Helga Guðrún Jónasdóttir
„Það er lítið réttlæti sem felst í
því að binda fæðingarorlofíð ein-
vörðungu við móðurina, hvorki
gagnvart föður, barni né móður-
inni sjálfri.u
Kjallarinn
Helga Guðrún
Jónasdóttir
framkvæmdastjóri
Með og
á móti
Aðskilnaður ríkis og kirkju
Þorsteinn Arnalds
verkfræðingur.
Kirkjan yrði
sterkari
„Aðskilnaður ríkis og kirkju
er fyrst og fremst nauðsynlegur
til að standa vörð um frelsi ein-
staklinga. Hverjum og einum á
að vera í sjálfs-
vald sett hvort
hann tekur
þátt í starfi
kirkjunnar og
með hvaða
hætti. Hann á
að fá að ákveða
hvort hann
greiðir til
kirkjunnar og
þá hversu mik-
ið. Sá sem stendur utan þjóð-
kirkjunnar á fullan rétt á því að
einu trúfélagi sé ekki hyglað um-
fram annað. Þeir sem skráðir eru
í þjóðkirkjuna eiga líka að hafa
rétt til að ákveða sjálfir hversu
mikið þeir vilja leggja af mörk-
um. Ef þeir eru t.d. óánægðir
með starf kirkjunnar eiga þeir að
geta neitað að borga félagsgjaldið
líkt og meðlimir annarra félaga.
En það er heldur ekki ólíklegt að
kirkjan mundi standa sterkari
eftir aðskilnað en fyrfr. Við að-
skilnað eykst sjálfstæði kirkj-
unnar. Hún hættir að vera háð
ríkinu um fjárveitingar og getur
því óhrædd gengið á svig við
hagsmuni ríkisins. Kirkjan á
ekki að vera undir hælnum á
ríkisvaldinu. Hins vegar er
sjálfsagt að kirkjan sé háð stuðn-
ingi meðlima sinna, þetta er
þeirra kirkja og á að fara að
þeirra vilja.“
Einn siður
í landinu
„íslenska rikið er ekki guð-
laust og enn hefur ekki verið vik-
ið frá grundvallarreglu kristni-
tökunnar um einn sið í landinu.
Ég þekki held-
ur engan mann
sem afneitar
Kristi og leið-
sögn hans.
Engin gild rök
eru fyrir því að
ríkisheild
mynduð af
kristnum Þórir Jökull Þor-
mönnum skuli Stelnsson sóknar-
ekki hlutast til prestur'
um almenna kirkju þeirra. Þegar
þjóðin er kristin hlýtur ríkisvald
hennar að hafa nokkurn íhlutun-
arrétt um málefni kristinnar
kirkju. Musterið var, í tíð Gamla
testamentisins, í nánum tengsl-
um við konungsembættið og
kristnin komst, vegna sigursæld-
ar sinnar, fljótlega í hliðstæð
tengsl við stjómsýslu keisara og
konunga. Á siðbótartímanum
gerðist það að þjóðhöfðingjar
stigu upp að hlið biskupanna til
ráðslags með þeim. Þar með var
bundinn endi á að biskupar
kirkjunnar færu með e.k. fursta-
vald sem varð reyndin í kaþólsk-
um sið. Löngun manna til að að-
skilja ríki og kirkju hvílir á þeim
misskilningi að trúin byggi á óð-
fýsn (fanaticism) umfram dóm-
greind. í lýðræðisþjóðfélagi er
viska þeirra, sem með atkvæðin
fara, afar mikilvæg velfarnaði
þess, viskan og trúin heyra sam-
an. Aðgangur allra að þjónustu
kirkjunnar er helgur lýðréttur
sem ríkisvaldi sama lýðs ber að
vernda. Ríkisvaldið getur ekki
fyrir þegna sína stutt við bakið á
mörgum siðum, það er algerlega
útilokað í þjóðfélagi sem er jafn
smátt og okkar. Ríkisvaldið hef-
ur skyldur við þjóðina og meðal
annars þá að vemda kristinn sið
og einingu hans. Þeir menn sem
settu fram regluna um einn sið
vissu hvað þeir sungu.“