Dagblaðið Vísir - DV - 07.07.1997, Qupperneq 19

MANUDAGUR 7. JULI1997
^ jjjJ 'izaJjJJJ
Moskítóflugur herja víða á fólk:
19
Smita 500 milljónir
manna á ári af malaríu
Flestir sem einhvem tíma hafa
heimsótt lönd í hlýrri kantinum
kannast við moskítóflugumar sem
eiga það til að bíta fólk. Oftast er
einungis um lítils háttar skaða að
ræða en stundum getur bit frá flug-
unni orðið þeirri manneskju sem
fyrir því verður að aldurtila.
Nú er óttast að flugur verði
óvenju skæðar í Bandaríkjunum
þetta árið. Ástæðan er sú að vetur-
inn var mildur og vorið rakt. Þetta
em mjög góð skilyrði fyrir margar
tegundir moskítóflugna, þar með
talið þær sem híta hvað verst og
geta borið sjúkdóma milli manna.
Kvenflugan sýgur blóð
Það er aðeins kvenmoskítóflugan
sem sýgur blóð. Hún gerir það
þannig að hún stingur fyrst í skinn
mannsins með sérstökum sting í
munninum. Tveir þeirra hafa skörð-
óttan flöt, líkt og sög, og era því til-
valdir til að saga gegnum hárpípur
og æðar rétt fyrir neðan yfirborð
húðarinnar. Þegar blóðið fer að
renna gefúr flugan frá sér nokkra
dropa af munnvatni sem inniheldur
efni sem kemur í veg fyrir að blóðið
storkni. Þetta tryggir að blóðið
Smitberar
aður aö eitra fyrir moskítóflugur. Þetta gæti oröiö aigeng sjón í Bandaríkjun-
um áöur en langt um líður.
rennur stöðugt. Það getur tekið flug-
una nokkrar mínútur að fá nægju
sína.
Hins vegar er ekki alltaf svo ein-
falt fyrir flugumar að sjúga blóð
vegna þess að aðeins 1-2% af húð
mannsins era blóð. Oft gerir flugan
nokkrar prufur áður en hún finnur
stað sem er bióðríkur. Því lengur
sem það tekur fluguna þeim mun
hættulegri verður hún. Ef hún rekst
á taugaframu er maðurinn hins veg-
ar fljótur að komast að því hvað er
að gerast og getur hrakið fluguna á
brott.
I Afríku, Asíu og Mið- og Suður-
Ameríku hafa nokkrar þessara teg-
unda verið ástæðan fyrir útbreiðslu
ýmissa banvænna veirasjúkdóma.
Þar er einkum um að ræða tegund-
ir sem kallast Aedes og Culex. Sú
tegund sem er þó verst er Anophel-
es en hún hefur lengi verið þekktust
fyrir að breiða út malaríu. Alþjóða
heilbrigðisstofnunin telur að þessi
fluga smiti meira en 500 milljónir
manna á ári. Af þeim deyja tvær
milljónir innan árs.
í Bandaríkjunum hefur tekist að
halda þeim sjúkdómum sem smitast
á þennan hátt niðri. Um 1.200
Bandaríkjamenn smitast af malaríu
á ári, flestir á ferðalagi erlendis.
Raunin er svipuð víðast hvar í
heiminum. Það þýðir hins vegar
ekki að fólk þurfi ekki að fara var-
lega lengur. Heilbrigðisyfírvöld í
Bandaríkjunum hafa varað við því
að ef byggö fer að færast nær svæð-
um sem áður vora óbyggð sé hugs-
anlegt að þá nálgist menn svæði þar
sem moskítóflugur lifa góðu lífi. Það
gæti valdið miklum vandræðum.
-HI/ABC
Fimmta náttúrlega
bragðtegundin fundin
Tveir vísindamenn við Háskól-
ann í Miami, Nirupa Chaudhari og
Stephen Roper, segjast hafa fundið
fimmtu bragðtegundina. Þær fjórar
sem þekkjast í dag era sætt, súrt,
salt og beiskt. Vísindamennimir
segja að það sem einkenni þessa
fimmtu bragðtegund sé að sumir
bragðlaukar í munnum dýra bregð-
ist aðeins við mónónatríumglúmati
(MSG) sem margir kannast við sem
þriðja kryddið. Þetta efni finnst í
nær öllum mat.
Orðið „umami er japanskt. Það er
snúið að þýða orðið en það er oft
notað til að lýsa hrifningu yfir góð-
um mat. Bragðið líkist að einhverju
leyti kjöti. MSG vekur vissa bragð-
lauka sem senda rafboð til heilans.
Þegar heilinn gerir sér grein fyrir
að „umami“ er í munninum sendir
hann sín eigin rafboð sem gera það
að verkum að líkaminn vill meira.
Hvernig MSG nær að vekja þessi
áhrif er hins vegar ekki vitað.
Langar alltaf í meira Matvæla-
framleiðendur hafa lengi vitað að
Barist gegn
sortuæxli
Þeir sem hafa sólbrennt sig illa
i barnæsku eru í meiri hættu en
aðrir að fá svokallað sortuæxli.
Um er að ræða krabbamein í húð
sem yfirleitt er reynt að lækna
með skurðaðgerð. Hjá þriðjungi
þeirra sem fá sortuæxli tekur
sjúkdómurinn sig upp aftur og
dregur marga til dauða á hverju
ári. Örfáir eru þó það heppnir að
þeir hafa nokkur konar ofnæmi
sem hindrar að sjúkdómurinn
taki sig upp aftur. Nú era vís-
indamenn að reyna að gera mót-
efni sem muni vinna á þessum
ógnvaldi fyrir fullt og allt.
Meðal annars standa yfir próf á
mótefni sem kallast gm2 og taka
þátt í þeim 850 manns sem eiga
það sameiginlegt að þjást af
sortuæxli. Standist mótefnið það
próf fer það líklega á markað en
vísindamenn eru hóflega bjart-
sýnir á að lyfið verki enda hafa
vonir manna áður brugðist í bar-
áttunni við sortuæxli og annað
krabbamein. Það eykur þó á
bjartsýni manna að nú er verið
að prófa nýjar aðferðir við að
gera mótefni enda skilja menn nú
mun betur en áður hvemig
ónæmiskerfið berst við krabba-
mein.
-JHÞ/Byggt á Reuter
þegar þriðja kryddinu er
bætt í máltíðir og snarl fær
það okkur til þess að langa í
meira. Þess vegna er engin
leið að hætta að borða úr
kartöfluflögupokanum fyrr en
pokinn er búinn. Hins vegar
hefur enginn vitað ástæðuna fyr-
ir því þar til nú. Vísindamennimir
segja af ef menn langar í meira af
tómötum, kartöflum, eplum eða app-
elsínum eftir einn skammt sé það
líklega vegna þess að þau innihalda
mikið af MSG. Einnig er vinsælt að
setja þetta efni í gæludýramat.
Á sjöunda áratugnum var MSG
kennt um ýmis heilsufarsvandamál
og jafnvel dauða. 1995 lýstu stjórn-
völd hins vegar yfir að nær allir
gætu neytt þess áhyggjulaust.
Venjulegur
maöur hef-
ur2000-2500
bragölauka.
Sumir hafa hins
vegar allt aö
10.000 bragölauka
og hafa því mjög
næmt bragöskyn.
Líklegt er taliö að matvælaiðnað-
urinn muni notfæra sér þessa vit-
neskju enn frekar í þeirri von að
fólk borði meira af þeim vöram sem
framleiddar era. Kannski er þarna
komin ný aðferð til að fá böm til að
borða rósakál.
-HI/CNN
Ví-llí
jUOkilí
jundum
blandað saman
Imyndið ykkur fúglsunga
sem lítur út eins og venjulegur
kjúklingur en vaggar hausnum
eins og japönsk lynghæna.
Svona er ein útgáfan af fúgls-
ungum
sem
banda-
riski
taugalíf-
fræðing-
urirm
Evan
Balaban hefúr „búið til“. Og
hvemig fer hann að því? Jú,
hann einfaldlega setur frumur
úr heilum japanskra lynghæna
í kjúklinga sem eiga eftir að
klekjast úr eggi sínu. Balaban
hefúr búið til fleiri útgáfúr. Ein
þeirra er kjúklingur sem gefúr
frá lynghænuhljóð.
Tilgangurinn með þessari
erfðaleikfuni er ekki að búa til
bragðbetri kjúklinga en áður
hafa þekkst. Balaban telur sig
hafa sýnt fram á að sum hegðun
er „innbyggð" í dýrategundir.
Ennfremur vonast menn til þess
að þetta brautryðjendastarf sýni
fram á hvemig heih dýrateg-
unda hefúr þróast og að lokum
er jafhvel hægt að nota aðferðir
af þessu tagi til þess að hjálpa
fólki sem hefúr orðið fyrir
heilaskaða. Slík tækni er
skammt á veg komin, t.d. hefúr
reynst illmögulegt að græða
heilafrumur í heila þeirra sem
þjást af taugasjúkdómnum
Parkisonveiki.
Það héfur lengi verið umdeilt
að hve miklu leyti erfðir ráði
kynhneigð og kynhegðun
manna. Bandarískir vísinda-
menn hafa komist að því eftir
miklar rannsóknir að einungis
eitt gen stjómar kynhneigð
karlkyns ávaxtaflugna. Sé genið
gallað geta ávaxtaflugnakarl-
amir ekki greint á milli karl-
kyns og kvenkynsflugna og
ganga því með grasið í skónum
á eftir báðum kynjunum. Enn-
fremur er ljóst að genið stjómar
næstum því því alfarið hvemig
þeir bera sig að við að reyna að
fá kvenflugur til við sig en það
er bæði langt og strangt ferli.
Felur það meðal annars í sér að
karlflugumar láta annan væng-
inn titra þannig að úr veröur
lostafullur mansöngur. Þrátt
fyrir þessar niðurstöður efast
visindamennirnir sem standa
að þeim að erfðir einar og sér
ráði kynhneigð. Þeir segja aug-
ljóst að umhverfi og uppeldi
skipti einnig miklu máli, jaftivel
hjá flugum.
Skógar í hættu
Fyrir átta þúsund árum þöktu
skógar meira en 23 milljóna fer-
kílómetra svæða eða tæplega
helming af ummáh jarðar. Nú er
einungis helmingurinn eftir. Ein-
ungis fimmtungur af þeim skóg-
um sem standa á plánetunni jörð
í dag em upprunalegir skógar
þar sem er að flnna gífurlega
mikla flölbreytni af gróðri og
dýrategundum. Þeir hindra
einnig flóð, hindra uppblástur og
vinna gegn gróðurhúsaáhrifum.
Vinnuvélanámskeið
Vinnuvélanámskeið hefst í Reykjavík 18. júlí, ef næg
þátttaka fæst.
Námskeiðið gefur rétt til verklegrar próftöku á allar gerðir vinnuvéla.
Námskeiðið er kvöld- og helgarnámskeið.
Þátttakendur þurfa að vera orðnir 16 ára. Verð kr. 38.000.-
VISA- og EUROraðgreiðslur.
Skráning og upplýsingar í símum
570 7289/90
Iðntæknistofnun