Frjáls verslun - 01.05.1944, Blaðsíða 2

ÍSLAND LÝÐVELDI
i.
Árið 1944 mun jafnan talið .merkisár í sögu
íslands. Á því ári var smíðaður síðasti hlekkur-
inn í langri keðju viðburða, stígið lokaskref
langrar og erfiðrar göngu.
Þessi ganga hófst árið 1262 með Gamla sátt-
mála. Erfðahyllingin í Kópavogi 1662, stjórnar-
skráin 1874 og sambandslagasáttmálinn 1918,
allt eru þetta hnútar á sömu festi. Hin ótal
mörgu svipleiftur sögu Islands og Islendinga,
er þjóta fram hjá, sýna dáð og dugleysi, kjark
og kjökurmennsku, vit, snilld og stórmennsku
annarsvegar, andleysi og armingjahátt hinsveg-
ar. Ljós og skuggar skiptast á, og þó meira um
skugga. íslenzku vornæturnar, hinar björtu
sumarnætur og haustkvöldin, skuggalangar
skammdegisnætur og stórhríðar, hafa hlutað
störfu.m og tilveru þeirra manna, sem byggðu
eyjuna í Atlanz-álum, eyjuna með jöklum sín-
um, eldfjöllum, fjallavötnum, fossum, hverum,
eyjum, fjörðum, heiðum og háfjöllum. En tím-
inn þokast jafnt og þétt. Kynslóð kemur eftir
kynslóð með starf og strit, óskir sínar, vonir og
vonbrigði. Og svo mun verða um ókominn ald-
ur.
En eitt er það, sem hér eftir getur ekki valdið
vonbrigðum. Takmarkinu hefur verið náð í
þeirri baráttu, sem segja má að staðið hafi nær-
fellt 7 áldir, baráttunni fyrir frelsi Islendinga
út á við.
1 sambandi við sjálfstæðisbaráttu Islendinga
má um margt deila. En um það verður aldrei
deilt, að árið 1944 steig íslenzka þjóðin það
skref, sem hún hefur um langan aldur þráð að
stíga, náði áfanga, sem margir af beztu sonum
Islands hafa varið æfi sinni og kröftum, til þess
að náð yrði. Hitt verður svo að liggja á milli
hluta, með hverjum hætti þetta lokaskref var
stigið og hverjar afleiðingar það kann að hafa.
Þar um dæmir framtíðin, og reynslan sýnir af-
leiðingarnar.
Atburðir síðustu ára í stjórnmálasögu Is-
lands eru um margt athyglisverðir. Þjóðin hef-
ur sérstöðu meðal þjóðfélaga vegna þess hve
fámenn hún er, vegna legu landsins og vegna
sögu sinnar. Stjórnmálasaga Islendinga er líka
2
,,Stjórnar7'á8ið“
merkileg og sérstæð, bæði að því hve takmörkuð
hún hefur verið, með hverjum hætti hún hefur
verið háð, og hversu sérstaks eðlis hún er. —
Margar þjóðir, fyrr og síðar, hafa barizt fyrir
frelsi sínu, og margar með allsvipuðum hætti.
En Islendingar munu vera einir og án nokk-
urrar hliðstæðu um sína baráttusögu. Þetta efni
verður ekki rakið hér, en hitt væri æskilegt, að
það yrði gert áður en langt um líður. Könnun
og skilgreining á eðli sjálfstæðisbaráttu Islend-
inga — ekki aðeins andlaus upptalning á at-
burðaröðinni — er nauðsynleg fyrir sjálfstæði
þjóðarinnar í framtíðinni. Islendingar verða að
þekkja þann þráð, hnökra hans, hnúta og veil-
ur, sem örlög þeirra á liðnum öldum eru ofin
úr, ef þeir í framtíðinni eiga að geta ofið áfram
svo að vel fari. Rannsókn sögunnar og skil-
greining er ærið viðfangsefni íslenzkra sagn-
fræðinga og heimspekinga. Það viðfangsefni
ætti að brjóta til mergjar sem fyrst.
II.
I maímánuði 1944 greiddu íslendingar at-
FRJÁLS VERZLUN