Frjáls verslun - 01.05.1944, Side 39

Vérður þáttur mánniegrar menningar. Fram-
hald framfara er undir rótgrónum sparnaðar-
viija komið. Menn ættu ekki að ímynda sér, að
það sé jafn auðvelt að snúa sparnaðarvilja al-
mennings eins og gashana. Það stoðar ekki að
prédika sparsemi annað veifið, breyta síðan til
með breyttum kringumstæðum, hæða þá spar-
semina og lýsa henni sem úreltum hleypidómi.
Ennþá viðsjárverðari er boðskapurinn um
að framvegis sé sparsemin óþörf, þar sem þró-
unin sé nú komin á slíkt ,,þroskastig“ að veru-
legra framfara sé ekki lengur að vænta, og því
sé ný höfuðstólsmyndun tilgangslaus. Til þess
að slík skoðun verði ofan á verður hið furðulega
að ske, að mannsins börn hafi beðið tjón á
sálu sinni. Til allrar hamingju er framfara-
vilji vor líklega svo rótgróinn, að honum verð-
ur ekki raskað af eintómum hugarórum ein-
hverra draumóramanna um það, að framleiðslu-
tækni vor hafi nú náð sínu „þroskastigi“. Þess
vegna er ljóst, að um jafnvægisviðfangsefni
þjóðarbúskaparins verður æfinlega að fialla
með hliðsjón af því, að framhald verði á fram-
förum, og verður þá fyrst og fremst að skoð-
ast sem viðfangsefni um, að skapa höfuðstóls-
mynduninni traustari vaxtarskilyrði.
Þeir, sem vilja koma í veg fyrir að skortur
verði á rekstursfé, verða fyrst að kynna sér þær
aðalorsakir, sem valda þeirri miklu lækkun á
rekstursfé, er hefur jafnan gert vart við sig
öðru hvoru. Eg hef áður í þessum dálkum (jan-
úar 1943) sýnt fram á, hvernig kreppur, sér-
staklega á þessari öld, hafa orsakast að yfir-
gnæfandi miklu leyti, af lélegri stjórnmála-
stefnu og vöntun á varðveizlu ríkjanna á pen-
ingakerfi þeirrau Umbóta verður því fyrst og
fremst að leita í þeim aðgerðum, sem hafa í
för með sér, að ríkisvaldinu er fengin skynsam-
legri stefna til þess að fara eftir. Hins vegar
er það öllu öðru mikilvægara, að unnt verði
að koma á traustum og varanlegum friði milli
allra ríkja jarðarinnar; auk þess verður að
komast á frjálslynd verzlunarstefna, þannig, að
ríkið hætti, að svo miklu leyti sem mögulegt er,
þessum sítruflanidi og síbreytilegu og þeim óút-
reiknanlegu höftum og afskiptum af allsherjar
vöruskiptum og ráðstöfunum rekstursfjár-
magns á alþjóðavettvangi; loks verður að taka
upp þá stefnu í peningamálum, sem miðar að
því að halda skiptigenginu stöðugu, og jafn-
framt því og umfram allt, verður þá að halda
kaupmætti peninganna stöðugum. Ef menn
skildu til hlýtar mikilvægi slíkra stefnubreyt-
inga, myndi það áreiðanlega þykja ótímabært,
að fara nú að bera fram ráðagerðir um frek-
ari ríkisafskipti á sviði viðskiptalífsins. En
FRJÁLS VERZLUN
þeir, sem énga lausn sjá, á viðfangsefnum þjóð-
arbúskaparins, aðra en allsherjar „ráðstjórn“,
hafa augljóslega aldrei gert sér grein fyrir því,
hversu ómáttugt ríkisvaldið hefur hingað til
verið til þess að stjórna sínum frumstæðustu
viðfangsefnum.
Þar sem ríkið, jafnvel undir núverandi kring-
umstæðum, leggur mikið veltufé í eigin starf-
semi, ætti að mega gera ráð fyrir að því tækist
að skapa markaðsjafnvægi, með því að haga
þessum fjárframlöguan eftir markaðshorfum.
En þessi skoðun hefir ekki átt fylgi að fagna,
ekki heldur hjá þeim, sem mest hvetja til ríkis-
íhlutunar á framleiðslusviðinu. Slík reynsla spá-
ir ekki góðu um áhrif ríkisráðsmennskunnar á
markaðsjafnvægið. Rekstursfé ríkisins er auð-
vitað lítill hluti af samanlögðu veltufé, og um-
rædd umbótaráðstöfun getur þar af leiðandi
ekki haft fullnægjandi áhrif. Af formælendum
ráðstjórnarfyrirkomulagsins er þetta líka not-
fært sem ástæða til frekari útþenslu á fram-
kvæmdum ríkisins, og afskiptum þess af fram-
leiðslunni. Hins vegar er augljós hætta á því, að
slík víðtæk yfirráð yrðu frekar til þess að
stöðva allar framfarir, en til þess að skapa
þeim jafnvægisgrundvöll.
Nú er mesta þjóðfélagslega áhyggjuefnið
varla lengur það, undir hvaða skipulagi at-
vinnumálaviðfangsefnið er leyst, öllu frem-
ur er það spurningin: hvernig vér eigum
að vinna gegn því sérstaka atvinnuleysi, sem
óttast er að geri vart við sig þegar friður kemst
á og hermennirnir verða afvopnaðir. Það lítur
út fyrir að almennt séu menn þeirrar skoðun-
ar, að þetta atvinnuleysi verði sama eðlis og
venjulegir krepputímar, þegar rekstursfjár-
aukning lækkar úr hófi fram, en sparifjársöfn-
un er hinsvegar stöðugt haldið uppi. Á grund-
velli þessarar skoðunar eru menn nú að bera
fram uppástungur um alla hugsanlega mögu-
leika, sem ríki og almenningur hafi, til þess
að leggja fé í ný fyrirtæki, og til örvunar bygg-
inga- og framkvæmdastarfsemi einstak’ing-
anna. Það er augljóst að menn álíta, að úr-
lausn þessara viðfangsefna muni vera sú, að
auka mjög framleiðslu á föstum höfuðstól. Er
þessi skoðun rétt? Verða eftirstríðstímar í raun
og veru sama eðlis og venjulegt krepputímabil?
Það virðist vera kominn tími til að fara að
rannsaka þetta grundvallar atriði fyrir alvöru.
I fyrsta lagi er augljóst, að eftir stríðið get-
ur ekki verið um neina óeðlilega sparifjáraukn-
ingu að ræða, sem réttlæti örari aukningu á
föstum höfuðstól. Þvert á móti má gera ráð
fyrir töluverðri lækkun á hreinum sparnaði, þar
sem almenningur fer þá að lifa af því fé, sem
39