Lesbók Morgunblaðsins - 05.11.1950, Blaðsíða 6

606
; LESBÓK MORGUNBLAÐSINS
sókn á því or ekki lokið. Telja
menn þó að elstu byggingarnar
muni vera frá því um 800, en
vngstu byggingarnar frá 900—1000.
íbúðarhúsin hafa verið langar fer-
hyrndar byggingar í fornnorræn-
um stíl, með einu eða tveimur skil-
rúmum. í stærsta herberginu hafa
verið bálkar með fram veggjum,
en á miðju gólfi milli þeirra stein-
gróf fyrir langeld. í gólfunum hafa
fundist holur í röð eftir stoðir og
á þeim og grjótveggjunum hafa
voldugar sperrur hvílt, en á þeim
langbönd og þar á hefir svo torf-
þekjan verið lögð, en gluggi á
milli miðsperranna, til þess að
reykurinn gæti farið þar út. Ýms-
ir munir hafa fundist í þessum
rústum, en þó engin vopn. Meðal
annars fundust brot af fagurlega
útskornum beinkömbum, svipuð-
um þeim, sem fundust í Oseberg-
skipinu, ennfremur allskonar bein-
nálar, skálar og lampar úr tálgu-
steini, brýni, kljásteinar o. fl. Fátt
fanst þama muna er bent gæti til
viðskifta við suðlæg lörtd, og yfir-
leitt bar alt vott um friðsælt líf á
þessum stað En fáum kílómetrum
norðar og vestar, hjá Quendale,
virðast herskárri menn hafa búið,
því að þar fanst fyrir löngu all-
mikill fjársjóður enskra peninga
frá 800—900, sem bendir á að ráns-
ferðir hafi verið famar til Eng-
lands.
Leiðbeinendur fulltrúanna á ráð-
stefnunni um þessar fornminjar
voru engir aðrir en þeir dr. A. O.
Curle, fremsti fornfræðingur Skota,
Stewart Cruden, eftirlitsmaður
fornra minja og A. B. Hamilton,
sem nú stendur fyrir rannsóknun-
um á Jarlshof. Af norrænni hálfu
gaf Haakon Shetelig prófessor frá
Bergen fróðlegar upplýsingar um
þessar fornminjar. Hann flutti
einnig hrífandi fyrirlestur um
víkingaskip og orsakirnar til vík-
ingaferðanna.
Forna málið á Hjaltlandseyum
,,norn“, hefir orðið norrænum mál-
fræðingum auðugt og fróðlegt til
samanburðar, alt frá því að Fæi-
eyingurinn Jakob Jakobsen tók
sjer fyrir hendur um 1890 að safna
leifum þess. Þessi mállýska lifði
enn margar aldir eftir að Skotar
höfðu náð yfirráðum eyanna og
þrátt fyrir það þótt kensla og al-
menn fræðsla færi fram á skosku.
Alt fram á 18. öld var „norn“ töl-
uð, að minsta kosti á afskektari
eyum. Nyrsta eyan heitir Unst. Er
sagt að seinasti maðurinn þar, sem
kunni „norn“, hafi ekki dáið fyr
en um 1850. Svipuð saga er sögð
frá eynni Foula, sem er vestust, en
Jakobsen segir að taka verði henni
með varasemi, því að þar hafi
frekar verið að ræða um blend-
ing af „norn“ og skosku, heldur
en hreint frummálið. En þó ei
athyglisvert í þessu sambandi, að
eyarskeggjar á Foula eru fastheldn-
astir við fornar venjur, og að árið
1921 var þar enn á lífi gamall mað-
ur, sem kunni bæði Faðir vor og
23. sálm Davíðs á „nom“. Hann
hjet Walter Isbister, og menn frá
Foula fullvissuðu mig um að hann
hefði ekki lært þetta af bókum.
Norn var sjálfstætt norrænt
mál, átti uppruna sinn í víkinga-
öld og var með tilliti til fornnor-
rænu hliðstæð íslensku og fær-
eysku. Það varð aldrei bókmál, en
af brotum úr því (vísum, þulum,
orðskviðum o. s. frv.) og leifum
þess er enn eru fljettaðar inn í
þá mállýsku, sem nú er töluð, en
það er sægur mannanafna og dýra-
nefna, nöfn á verkfærum, búsá-
höldum, byggingum, veðráttu og
orðatiltækjum við fiskveiðar og
sjóferðir — af öllu þessu finnur
maður að það hefir verið lipurt,
þróttmikið og frjóvsamt mál, en
talað á mismunandi hátt á hinum
ýmsu stöðum, svo að rjett er að
segja að mállýskur hafi verið í
mállýskunni.' Glegst koma þó ein-
kenni þessi í ljós í staðarnöfnum
— og þau varpa líka birtu yfir
hina fornu bygð. Þessi nöfn eru
svo að segja alveg af norrænum
upprunr og hafa staðist áhrif
skoskun.iar um aldaraðir, enda
þótt þau sje nú stöfuð og borin
fram á mjög undarlegan hátt. Dr.
Jakob Jakobsen hafði augun opin
fyrir þessu og var því og starfi
hans ágætlega lýst á ráðstefnunni
af landa hans Christian Matras,
sem nú er kennari við háskólann í
Kaupmannahöfn. En þrátt fyrir
hið ágæta rit Jakobsens um staðar-
nöfn á Hjaltlandseyum og ýmsar
smærri ritgerðir hans, þá eru þó
enn eftir þúsundir nafna, sem þarf
að safna og útskýra. Sennilega hef-
ir enn eigi verið safnað nema svo
sem 7—8% af norrænum nöfnum,
sem enn geymast þar. Má og vera
að enn væri hægt að grafa upp
brot úr þulum og vísum á norn,
sem Jakobsen hefir ekki náð í og
ekki eru birt í doktorsritgerð hans
„Det norröne Sprog paa Shetland“.
Á mörgtím heimilum á eyunum
geymast enn máltæki og glefsur,
sem menn vita ekki hvað þýða, en
gætu orðið ómetanlegar fyrir vís-
indamann, sem væri að rannsaka
þetta.
Hinn forni alþýðukveðskapur á
Hjaltlandseyum hefir eflaust ver-
ið hafður um hönd alt fram um
1700, en nú eru ekki eftir af hon-
um nema fátækleg og torskilin
brot. Það má eflaust ganga að því
vísu, að kveðskapur hefir verið
hafður í álíka miklum metum þar
eins og á Færeyum og íslandi, og
það er sorglegt að prestar eða
ferðamenn skyldu ekki safna slíku
meðan tími var til. Aðalheimildar-
ritið um þjóðháttu á Hjaltlands-
eyum eru ferðaþættir George Lows
frá Orneyum og Hjaltlandi árið
1774. Þar er að vísu farið fljótt
yfir sögu, en af lýsingum hans má