Lesbók Morgunblaðsins

Dagsetning

Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.1964, Blaðsíða 1

Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.1964, Blaðsíða 1
ZA Eftir Siglaug Btynleifsson 'ýzantion var stofnuð af Me- garabúum 657 f. Kr. Borgarstæðið er við Bosporus eða Hellusund, sem er miili Svartahafs og Marmarahafs. Þar ei nú borgin Istanbúl. Korn- flutningurinn frá Svartahafslöndun um fór um þetta sund, því var borg- in snemma mjög þýðingarmikil fyr ir Hellena. Sá aðili sem réð borg- inni gat stöðvað kornflutning til Hellas. Persar ráða borginni um títna, síðan ná Hellenar henni aftur og í borgarastyrjöldun- "um er oft barizt um. borgina. tJm tíma 'var borgin hluti makedónska ríkisins, en þegar því ríki fer að hnigna verður borgin sjálfstæð nokkurn tíma. Svo koma Rón verjar til sögunnar.. Oft er barizt um borg- ina og loks gerir Konstantínus hana að stjórnaraðsetri 11. maí 330 e. Kr. Forsendur að þessu voru margar. Efnahagsleg þungamiðja Rómaveld- is var í Austurlöndum, þar var. ~~% hafði lengi verið blómlegur iör^ó ur og verzlun. Landbúnaður var þar einnig í miklum blóma, kornlöndin voru í Norður-Afríku og Egypta- landi. Austurlandaverzlunin var allt af mjög ábatasöm. Efnahagsöng- þveitið á 3ju öld varð vesturhlutan- um erfiðara en austurhluta ríkis ins. Viðreisn Diókletíanusar og Kon stantínusar styrkti ríkið efnahags- lega og hernaðarlega, en þá var svo komið að vesturhlutinn átti sér ekki viðreisnarvon efnaihagslega. Skatt- píning, verðhrun og stöðugar styrj aldir höfðu veiklað vesturhlutann og með flutningi stjórnaraðsetursins hlaut fjármagnið að leita austur á bóginn. Þessi ráðstöfun Konstantín usar átti því þátt í því að flýta fyrir hruni Vest-rómverska ríkisins um leið og austurhluthui síyrktist. /1 ust-rómverska ríkið stóð í 1130 ár. sé talið Irá fiutningi stjórnar- aðsetursins til Býzantion eða Konstan- tínópel, eins og borgin var nefnd eftir Konstanfinusi. Þjóðflutnimgatiminn var þessum ríkishluta hættulegur eins og þeim vestari. Við skiptingu ríkisins 395 versnaði stórum ástandið í vesturhlut- anum, en hann skrimiti þó sem ríki fram til 476. Það hrynur í ólgu þjóðflutning- anna. AusturhJutanum var einnig hætt, en þó fór srvo að hann stóðst þessa hol- skfjflu, straumurinn lá fram hjá landa- msrum ríkisins og ríkið var svo til ó- skert. Annað var það sem varð einingu ríkisins hættulegt, en það voru trúar- deiiur. Aríanisminn og Nestoríanisminn eru upprunnir í Austurlöndum. Deilur biskupanna í Konstantínópel og Róm leiddu að lokum til aðskiinaðar grisku og rómversku kirknanna. Yfirbiskupinn í Konstantínópel var þjónn krúnunnar, en sá í Róm gerði þegar frá leið kröfu til heimsyfirráða. Það komu snemma í Ijós þau einkenni sem sérkenndu siðar býzanska ríkið: sterk miðstjórn einvalds- keisara, rikiskirkja og mál hennar var griske og afskipti rikisvaldsins af at- vinruvegum. Fyrirmyndin var austræm og minnti um margt á Persaveldi, þeg- ar það var upp á sitt bezta. Keisararnir litu á sig sem rómverska keisara og þóttust. eiga kröfu til alls hins forna Rómaveldis, en það er ekki fyrr en á sjöttu öld sem tekið er að vinna að sam- ei.ungu hins forna Rómaveldis. Sá sem þá kemur til sögunnar er Jústiníanus keisari. Með pólitík sinni rýfur hann þá hægfara þróun, sem þegar mátti sjá fyrir. En hún stefndi í þá átt að gera Aust- rómve'rska ríkið að hálfgerðum arftaka hellenísku ríkjarina. Jústiníanus vinnur að endurreisn Rómaveldis. Hann var af bændaættum frá Makedóníu. Harm dreymdi um að sameina aftur Rómaveldi í aliri sinni dýrð. Hann vann aftur Af- ríku, ítalíu, Korsíku, Sardiníu og hluta Spánar. Hann var algjörlega einvaldur, æðsti löggjafi og lét taka saman og sam- ræma lagabálka sem við hann eru kenndir. Hann var arftaki Krists og reisti honum og sér til dýrðar það must- eri sem enn er eitt glæsilegasta hús, sem reist hefur verið, Sófíukirkjuna. Byggingarnar í Ravenna minna einnig á veldi hans og glæsileika hirðarinnar í Býzans á þessum árum. Hann var eins og áður segir arf taki Krists og barðist því með oddi og egg gegn allri villu inn an kristninnar og reyndi að koma á kristnum sið þar sem hann náði til. Keisaradrottningin Þeódóra var lítillar ættar eins og keisarinn og hafði stundað hæpna atvinnu í æsku sinni. Hún var honum ekki siðri að gáfum og raun- sæi. Hún virðist hafa haft þá skoðun að stefna bæri að því að festa og tryggja ríkið sem bezt i austurvegi og jafnvel að slá af trúarkröfum ef það hefði getað orðið til styrktar ríkinu. Það er ekki hægt að dæma um hvort stefna Þeódóru eða Jústiníanusar átti meiri rétt á sér, en það er freistandi að álíta að stefna Þeódóru hefði orðið af- farasælli. Eins og komið var þá, var von- lausi að endurreisa Rómaríki og það má ætla að sigurvinningar Jústinianusar hafi að lokum orðið Aust-rómverska ríkinu full dýrkeyptir. Frægasti herfor- ingi keisarans var 3elisaríus, sem síðar féll í ónáð að tilefnislausu. Jústiníanus var tortrygginn og fordildarfullur, og það var margt í fari hans sem var ekki sem geðslegast. Þegar á reyndi virðist Þeódóra hafa verið ráðkænust. Þetta kom greinilega fram í Níka-upphlaupinu í janúar 532. Það var hún og Belisarius sem björguðu þá korónu Jústiníanusar. 1 ótt ríkið væri aust-rómr/erskt og austræn áhrif s*. o til alisráðandi á þeim landsvæö'Um sem rákið spennti yfir, þá var ríkismálið (embættismálið) latína. Þt-ð var á allan hátt reynt að halda við i'ómverskum erfðavenjum, titlar og em- bcsttaheiti voru latnesk og rómverskir siðir voru í heiðri hafðir. Þetta tekur ekki að breytast fyrr en á sjöundu ö!d, ríkið er orðið hrein-býzanskt um miðja niundu öld. Jústiníanus deyr 565 og þá magnast árásir Persa, og Langbarðar ná hluta ítalíu á sitt vald (568). Slavar taka að herja á Balkanskaga og taka sér þar ból festii. Síðan koma Arabar til sögunnar. Árin 610—717 eru tími stöðugrar bar- áttu gegn innrásarþjóðum og ríkið geng- ur saman. Á þessum árum rikja Hera- kllanar, þeim tekst að halda ríkinu sam- an þótt þeir tapi löndum og þeir leggja grundvöllinn að hrein-býzönsku ríki. Sá fyrsti þeirra, Heraklíus, sem ríkti 610 —641, stöðvaði Persa og hrakti. Hann vann mikinn sigur á þeim hjá Níníve og er stundum nefndur fyrsti krossfarinn. Þótt hann væri ágætur landstjórnarmað- ur og herforingi þó tók ríkið að skreppa SEman um hans daga. Arabar taka Sýr- land.- Egyptaland, Norður-Afriku og Ar- meníu. Ríkið nær yfir Litlu-Asíu, Balk- anskaga og Ravenna og nágrenni. Við þetta verður mikil breyting á öllu skipu lagi ríkisins og umboðsstjórninni. Her- stjórar fá vðldin í þemunum eða her- stjóraumdæmunum. Hermennirnir fengu bújarðir gegn því að þeir gegndu her- þjónustu, elzti sonur tók við af föður. Þetta fyrirkomulag gafst ágætlega, hern- aðarútgjöldin lækkuðu og tala sjálfseign árbænda jókst. Við þetta styrktist bæði ríki og landbúnaður. Þessu fyrirkomu- !agi var komið á þegar ríkið var í m*stri hættu og rætt var um að flytja höfuðborgina til Karþagó í Norður-Af ríku Úr því varð þó ekki. Slavar höfðu náð miklum landsvæðum á Balkanskaga, í lok sjöundu aldar höfðu keisararnir náð yfirhendinni í Þrakíu og Mið-Grikk Framhald á Ms. 12 Páðreimurinn í Miklagarði, eins og ha ebi id' mörgum tyrkneskum moskum b nn var snemma á 19. öld, jþegar hann v ar orgurinnar. tnn notaður til útreiða. í baksýn