Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.1964, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 20.09.1964, Blaðsíða 12
BYZANS Framha'd af bls. 1. landi. Slavar loka landleiðinni til Vest- ur-Evrópu norSur á Balkanskaga, og fckipti ríkisins við Vestur-Evrópu verða ía'tir.arkaðri en áður. Þetta verður til þess að ríkið verður hellenskara, grískan vinnur á, bókmenntirnar verða grískari ©g- kirkjan greinist skýrar frá vest- rænu kirkjumni. Deilurnar um trúmálin ve-öa ákafari og harðari. Allt þetta þok ar ríkinu austar og þrátt fyrir ófarir og landamissi er rikið sterkara fyrir en áð- ur, það er betur skipulagt, umboðs- stjórnin styrkari og herinn betur skipu lagðui og Iraustari. þ eir sem ful'.komnuðu verkið voru fsárísku keisararnir. Þeir endurskipu- lögðu ríkið og einbeittu sér að þvi að styrkja það sem austrænt ríki, létu hug sj >n Jústiníanusar um endurreisn Rómaveldis lönd og leið. Leó III og Kor.stantínus voru þeirra merkastir. Þeit voru bæði ágætir herfoiringjar og landstjórnarmenn, tókst að stöðva Ara- ba op halda Búlgörum í skef jum. Deil- urnar um helgi dýrlingamynda voru hvað harðastar á valdaárum ísár- ísku keisaranna. Þessar deilur stóðu í urri hundrað og fimmtíu ár og ollu miklum glundroða innan ríkisins. ÍVÍ var trúað að dýrlingarnir hefðu fest á- sjónu sína i helgimyndunum, þær væru yflrr.áttúrlega tifkomnar, aðrir töldu þetta skurðgoðadýrkun. Þetta olli hin- um hörðustu deilum. Margar þessara myrda voru og eru hin mestll listsvcí-k, mikið var eyðilagt, en nýjar myndir voru gerðar í stað þeirra og engu breytt, það hefðu talizt helgispjöll. Stíll þess- ara mynda er svipaður. i>ær voru bæði máJaðar á tré og gerðar af steintíglum. Veldi Evrópuþjóðanna efldist á þessu tímabili, einkanlega Frakka. Karl mikh endurreisir Rómaveldi árið 800. Evrópuþjóðirnar taka upp stefnuna „endurreisn Rómaveldis". Þessi pólitík varö einkanlega þýzku keisurunum dýr keypt áður en lauk: Þ rátt fyrir hernað Bú!gara og töku Krítar 826 jókst veldi keisaranna og av.öur ríkisins. Með töku Krítar hefst víking Araba á Miðjarðarhafi. Á dögum Þeófílosar er glæsileiki hirðarinnar í Konstantínópel hvað mestur og gef- ur ekki eftir hirðinni í Bagdad. .Bygg- ingarlistin nær nýjum hátindi og að- rar listir og bókmenntir blómslra, þetta var upphafið á menningarlegri endurreisn. Bardas hefur aftur til vegs háskólann í " Konstantínópel og bann verður eitt aðalmenntasetur Evrópu. Áhrifanna frá Býzans gætir víða. Cyril og Meþódíos kristna Slava og þeir taka upp gríska stafrófið. Áhrifímna gætir einnig í Vestur-Ev- rópu, byggingar sem. reistar eru þar eru stæling á býzanskri byggingarlist og skreytílistin er af býzönskum upp- runa. Bókaskrautið barst til megin- landsins frá íríandi og einnig beint frá Býzans. írska skrautið er náskylt því býzanska. Skreytilist á Norðurlönd- um verður fyrir áhrifum frá Býzans. Veínaðarvörur voru léttar í flutningi og með þeim berst býzanskur stíll til NorS'urlanda. Árið 843 var kominn á friður innan kirkjunnar og kirkjan verður griskari og þjóðlegri en áður. Allt þetta styrkir mjög ríkisvaldið. Um miðja níundu öld er svo komið að ríkið er hrein-býzanskt. Frá lokum níundu aldar og fram á miðja elleftu öld verður glæsileiki og auður ríkis- ins hvað mestur. Keisararnir sem ráða ríkjum næstu hundrað og fimmtiu árin voru flest- allir afburðarmenn. Basil I, Fókas og Basil II voru allir hinir ágætustu land- svjórnarmenn, viljasterkir, samvizku- liðugir og harðlyndir. Þeir voru ágætir stjórnmálamenn og herforingjar. Stefna 3uAraiH(n&-:¦¦¦¦. ¦'¦,-¦.--¦¦.' ¦¦¦¦¦¦ "**--*- ¦,..- S->:..í«^Y3:.-.3 . . > <¦::<¦;..¦-.<:¦¦¦>,.. > ¦¦¦¦& Mósaik-brjciitir.ynd af Jóni II komnen osi í Sófiukirkjunni. þeirra var að gera Býzans að stórveldi Austurlanda, efia grísk-kaiþólska kristni og hellenismann. Nú taka hershöfðingjar ríkisins að íæra út landamærin. Arabar eru hraktir yfir Efratsfljót og herir keis- arans flæða yfir Sýrland og Palestínu. Einn þessara keisara náði alla leið til Jer úsalem. Basil II sigrast á hinu vax- andi veldi Búlgara á Balkanskaga, hann fékk viðurnefni af pÁ og var nefndur 3úlgarabani. Floti Býzans hreinsaði hafið af víkingum. Á ítalíu gerði keisarinn gildar fornar kxöfur og sérréttindi. Ríkið náði á þessum ár um frá Sýrlandi til Dónár og frá Ar- mem'u til Suður-ítalíu. Auk þeirra landa sem töldust til ríkisins var fjöldi fyigirikja og lénsríkja. Býzönsk menn- ir.g breiðist út til frumstæðra ná- grannaþjóða. Bókmenntir, trúarbrögð og listir Býzans eru fyrirmyndin með- al Bú'igara, Króata, Serba og Rússa. Á þessu tímabili var Konstantínópel ,.Paris miðalda". Þetta var eina stór- borgin í Evrópu; þar blómguðust iðn- a3ur og verzlun, vísindi og fagrar list ir. Þar voru göfugustu kirkjur kristn- innar og leikhús og leikvangar. Frá því á'níundu öld og fram á þá fjórt- ándu voru skólar borgarinnar taldir þpir fremstu í Evrópu og í löndum Ar- aba. Stærðfræðingar, stjarnfræðingar og náttúrufræðingar sköruðu fram úr hver á sínu sviði. Heimspekingarnir lásn Platon og Aristóteles og þeir kynntu Evrópumönnum fræðin, sem áttu svo mikinn þátt í ítölsku endur- reisnarstefnunni. Listiðnaður var mik- ill í borginni og dýrmætustu kirkju- gripir á Vesturlöndum voru þaðan. Lúxusvörurnar frá Konstantínópei bárust um alla Evrópu og einnig til ianda Araba. Gullsmiðirnir gerðu kirkjugripi og kvenskraut sem alls- staðar var eftirsótt, silkiiðnaður var mikilj í borginni og allskonar vefnað ariðja. Hráefnið til þessa iðnaðar kom víða að, allt frá Kína. Gimsteinar og kryddvörur komu frá Indlandi. Kryddið var ein dýrmætasta vara mið a'da. Sá sem réði yfír þeirri verzlun hlaut að auðgast. Arabar fluttu vör- una áleiðis og síðan var hún unnin í bcrginni eða dreift þaðan út um mark aðslöndin. Frá Rússlandi var filutt korn , fiskur, salt, hunang, vax, grá- vara, kavíar og þrælar. Á tíundu og eileflu öld sinna norrænir menn þræla verz.un í Rússlandi og selja þræla og ambáttir bæði til Araba og Býzans. Uíanríkisverzlun vestur á bóginn var að mestu bundin ítölsku borgunum, einkanlega Feneyjum. Síðar náðu Feneyingar ýmiskonar sérréttindum í Býzans og náðu að lokum undir sig allri verzlun borgarinnar. Ro ííkisvaldið hafði nákvæmt eftir lit með verzlun og iðnaði. Ríkið á- kvað verð vörunnar, framleiðs'umagn, gæð4 og vinnuiaun. Verðlagseftirlitið var mjög strangt og eftirlit mikið og náJcvæmt með bæði innlendum og er- lendum kaupmönnum. Bannað var að flytja vissar vörutegundir úr landi, t.d. var bannað að flytja purpuralitt rilki úr landi, sá litur var aðeins ætl aður hirðinni. Tollgæzlan var mjög nákvæm og þung viðurlög ef bannað- ur varningur var fluttur inn eða út, hýffing, sekt og vörur gerðar upptækar. Tcllar voru bæði á innfluttum og út- fluttum vörum, einnig söluskattar. All- ar vörubirgðir voru stimplaðar sem fluttar voru til landsins og utan. Ein- staka kaupmenn höfðu þó undanþágu, einkanlega Feneyjakaupmenn. Tolla- tekjur og leigutekjur keisaranna al búðum og mörkuðum námu geysiháum upphæðum. Verzlunin var sú atvinnu- grein rikisins sem gaf mestan arð. Því var eðdlegt að ríkisvr«'dið hefði svo néið eftirlit með allri verzlun í ríiiJDiU. Verðlagseftirlitið var mjög strangt og harðar refsingar við brotum. Meðan Býzans réð löndunum þar sem endastöðvar verzlúnarleiðanna til Asíu lágu var verzlunargróðinn þeirra. Einn- ig náðu þeir oft hagstæðum samning- um um aðstöðu til verzlunar í þeim londum sem þeir réðu ekki. Beztar heimildir um Konstantínópel eru frá tíundu og fram á tólftu öld. Þá bar borgin öll merki austræns staðar. Þarna skiptust á kyrrlát hverfi, prýdd breiðgötum, kirkjum og höllum aðals- irts, og þröng og skitin fátækrahverfi. Keisarahaliirnar lágu að Marmarahafi, umliringdar f ögrum görðum. Þetta var borg innan borgarinnar, og innan hennar voru margar glæstustu bygg- ingar og mörg beztu listaverk, sem þá voru í Evrópu. Það var Von að lang ferðamenn af norðurhjara nefndu þessa borg Miklagarð. Þarna ægði saman hinum ólíkustu þjóðum, Ev- rópubúum, Asíumönnum og Afríkunegr um. íbúatalan var há og töluverður hluti íbúanna var atvinnulaus og ríkið sá honum fyrir lífsviðurværi. Upphlaup voru tíð og oft þurfti mikia lagni til að iægja óeirðirnar. Þ, egar Basil II fellur frá 1025 var ríkið eitt voldugasta veldi í Evrópu. Ert li^hófst hiliánunin V^ria éíiæfra iand stjórnenda. Það var slakað á stjórnar- taumunum og þá reis aðaliinn upp gegn rikisvaldinu og óstjórn og upplausn marka sögu ríkisins næstu fimmtíu árin. 1081 nær Komneni-ættin völdum og rikir til 1185. Alexíus, Jón, Man- úel og Andróníkos eru allir afburða- menn hver á sinn hátt. Það sem þeir unnu ekki með sverði unnu þeir með diplómatí. Konstantínópel var ein miðstöðin í utanríkispó.itík Evrópu- ríkjanna á tólftu öld. Auður ríkisina og verzlunargróði var ekki minni en áður hafði verið þegar bezt lét, og ferðamenn eiga ekki nógu sterk orð til að lýsa dýrð og veldi borgar og keis- ara. Þetta var hinzta blómaskeið Býz ans. Svo hefjast krossferðirnar, sem urðu ríkmu síðar til hins mesta ófarnaðar. Vtsturlandamenn kynnast af eigin raun dýrðinni og auðnum sem saman var kominn í Konstantínópel, og þegar óhaiflr stjórnendur taka við af Kom- neniættinni lyktar fjórðu krossferð- inni með töku Konstantínópel 1204. Þótt latneska keisaradæmið ætti ekki langa sögu þá náði ríkiS sér aldrei eftir þetta. Paleólóga-ættin rík- ir frá 1261 til 1453. Þetta ríki var dæmt til hruns. Nágrannaríkin á .Ba^kanskaga svældu undir sig lönd keisaradæmisins. Tyrkir gera Adrianó pel að höfuSborg sinni í Evrópu. Italskir kaupmenn ná verziuninni á sitt vald og með því var lífæð ríkisins skorin. Tekjulaust ríki stenzt ekki. Peninga var aflað meS því aS selja héruð og landshluta, listmuni og skart l gripi. Um miðja 14. öld var svo komið, að þegar Jón V kvænist var borð- búnaðurinn úr leir, þar sást ekki einn gull- eSa silfurdiskur á borðum. Jón V veðsetti keisarakórónuna og að lokum urðu keisararnir að leita til ok- urkarla. Þótt ástandið væri engan veginn gott síðustu tvær aldirnar, sem ríkið stóð, þá var menningarástandið ekki síðra en áður. Skólar störfuðu eftir sem áður, ágæt rit voru sett sam an og bókaiðjan í klaustrunum stóð með blóma. í byrjun fimmtándu ald« ar voru mörg fegurstu hverfi Konstan tínópel í rústum, íbúunum' hafði stór- fækkað og það gekk erfiðlega að fá fé til þess að standa straum af nauð* synlegu viðhaldi Sófiukirkjunnar. —• í dauðateygjunum Kvetja menn keis- ara-i:i til að taka sér titilinn „Kónung 19. LESBÓK MORGUNBLABSINS 29. tbl. 1Í>Ö4

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.