Lesbók Morgunblaðsins - 29.03.1980, Blaðsíða 3

Lesbók Morgunblaðsins - 29.03.1980, Blaðsíða 3
1200 er svo lángt komiö aö leyft er aö búa til sögur um þjóöir sem þó ekki voru fjær okkur en orkneyíngar, fær- eyíngar og jómsvíkíngar; (vonandi hafa menn um þessar mundir veriö önnum kafnir aö yrkja eddu í laumi!) En uppúr 1200 linast ritskoöun kirkjunnar ber- sýnilega gagnvart íslenskri sagna- skemtun og elstu íslendíngasögur eru samdar, fyrst kanski í laumi, síöar meö þöglu hlutleysi kirkjunnar. Þaö segir sína sögu aö allar íslendíngasögur — les Sagas — eru skrifaöar af ókunnum höfundum ónafngreindum. Frá fyrstu bóköld okkar, sem óhjá- kvæmilega byrjar kristnitökuáriö, eru aö vísu óljósar frásagnir. Þó er ógerníngur aö hafa kristindóm án sálnaregisturs. Nú líöur stórt hundraö ára. í frægri veislu á Reykjahólum áriö 1119 viröast menn segja „lygisögur" yfir drykkju, en lesa ekki af bók. Þaö leiöir af sjálfu sér að eddukvæöi og skáldskapur þeim skyldur hefur veriö forboðinn, svo og veraldlegar sögur; dróttkvæöan skáldskap hefur þó lík- lega mátt hafa yfir, þar sem hann er torskiliö lof um forna skandínavíska konúnga án þess aö predika goöin; kynni og aö hafa verið lítt skiljanlegur mönnum sem önnuðust ritskoðun fyrir kirkjuna. En af heimildum verður ráöiö, sem og gefur auga leið, aö dæmisögur, hómilíur og dýrlíngasög- ur, hafa verið þýddar hér jafnsnemma kristninni; og þeir sem neita þvíað Hin Fyrsta Málfræöiritgerö með því nafni sé 11 tu aldar pródúkt munu eins kunna aö halda því fram aö tíundarlög Gissurar biskups hafi veriö samþykt óskrifuð 1096, enda þá ekki nema tvo áratugi aö bíöa uns lagasafniö Hafliöa- skrá yrði skráö, og veröur ekki séö að þar hafi mönnum verið orða vant í rituöu máli íslensku um flesta hluti. Margir fræöimenn bæði góðir og vondir, innlendir og erlendir, vilja gera sem minst úr 11tu öldinni sem ís- lenskri bókmentaöld, eða jafnvel láta sér sjást yfir hana. Þó semjum við hér á landi, eöa endursegjum, áöuren viðurkend ritöld okkar hefst með Ara, um 1130, bækur í ýmsum miöalda- fræðigreinum; á dómkirkjuskólunum voru latínuhöfundar einsog Sallustus og Ovidius lesnir á 12tu öld; síðklass- ískir alfræöíngar einsog Isidorus af Spáni og miðaldaklerkurinn Beda voru öldum saman á bókaskrám hér, og vitnað í þá í íslenskum heimildum áðuren viöurkend ritöld hefst. Við byrjuðum á 12tu öld að semja skemtisögur eftir miöaldatísku franskri og þýddum rómana úr miö- aldalatínu og léöum þeim sérkennileg- an íslenskan andblæ, td Trójumanna- sögu, Bretasögum og Rómverjasög- um. Líka frumsömdu íslendíngar sjálfir bækur á latínu snemma í kristni, en því miður er flest af því glatað, þarámeöal bók með því fallega nafni Flos pere- grinationis og er feröasaga íslensks höföíngja til frægra borga og helgi- staða í Suðurlöndum; einnlg eru týnd rit Sæmundar fróöa, forgaungumanns Ara, frá öndverðri tóiftu öld, svo latnesk sem íslensk, en hann var polyhistor og talinn hafa numiö víöa í Evrópu, þám í París. Eitt hiö mesta rit, sem viö eigum frá 12tu öld áöuren fariö er aö skrifa les Sagas (íslendíngasögurnar), stendur í brenni- depli þeirrar guöfræöi sem var í tísku suörí álfu um sömu mundir, maríólóg- íunnar. Þessi íslenska Maríusaga er einstætt ritverk, og á margan hátt furöulegt, frá tímanum á undan íslend- Kristjðn Karlsson HEIFETZ í SYRACUSE Fyrst rigndi, þá kom hagl, loks hríö svo efnisleg að fyllti New York fylki upp til himins einn mannsins morgun, hálfan dag fer langur vagn sem sníöur blindur snjóinn aö snuöra uppi bæinn Syracuse borg sem rís á vori af vatni og minning. Og Anna segir, „ef við skyldum stoppa og finnast svo ífyrsta lagi ívor vekuröu mig sem veizt hvaö ég er lofthrædd?" dúöuö hús, gul eftirvænting augun og einhvers staðar kastljós, lítið kerti sem litlu börnin bera út ísnjóhús: svo Ijóshvolf hugans; hérna lágur salur og Anna segir hrelld, „6 hvílttCt pakkhús" ísama bili gengur, hægt eða hratt hver hreyfing fáleg, augljóst einkamál a small man really, as elegant as they come fiðlarinn mikli fram á nakinn pallinn ein hreyfing til, þvíenn er miður marz. íngasögum; reyndar samin á einhverri fegurstu íslensku sem séð hefur dags- ins Ijós fyr og síðar. Bókin er 1206 blaðsíður á stærð og hefur aöeins einusinni verið gefin út á prent (Unger, Kristjanía 1871); mikill sérfræðíngur í þessari bók var prófessor Gabríel Turville-Petre í Oxford. Frá þessari frumöld íslenskra bókmenta er flestum kunnast sagnfræðirit Ara fróða Þor- gilssonar, dálítiö kver, íslendíngabók, og segir nokkumegin í embættisnafni frumsögu íslands að mati kirkjunnar, pöntuö af henni og síöan ritskoöuð af Sæmundi fróða og báðum biskupum landsins. Les Sagas (íslendíngasögur) koma ekki til skjalanna fyren uppúr 1200 þegar íslendíngar eru búnir að vera kristin bókaþjóð í 200 ár. Þéss má geta að noregsmenn höfðu að sínu leyti bókmentaþróun, en hún var okkur óteingd; þeirra almenníngur var ekki upp alinn til lærdómsiökana einsog við, nema norska hirðin lét þýða, einkum úr frönsku, fáeinar bækur sérstaklega valdar handa sínu fólki. í þvísa landi voru aldrei nein bókmentaskeið að marki fyren á 19du öld. Það hefur reynst hættulegt að rugla okkar fornbókmentum saman við Noreg, jafnvel hugmyndir noregs- manna sjálfra um bókmentasögu sína forna rísa á ímyndunarafli. Þeir bjuggu auk þess við nokkurskonar sagnfræði- lega kreppu. Sögu sinni skrifaöri feingu þeir ekki komiö saman og heim, ma af pví þeir höfðu ekkert tímatal aö miöa viö sakir fomsögulegrar búsetu í landi sínu, uns um seinan, aö þeir fóru að miða við grundvallarártal íslenskrar sagnfræöi 870 sem dugir þeim ekki. Fyrir bragðið stóð ekkert heima hjá þeim; fróðleikur þeirra um konúnga sína rann útí botnlausar þjóösögur. Jafnvel svo nálægur konúngur sem Haraldur þeirra hárfagri hefur hvorki upphaf né endi. Það hefur ekki heldur fundist neitt dæmigert eddukvæöi í Noregi, þó þar hafi aö hinu leytinu verið uppi dróttkvæður skáldskapur á undan íslandsbygð, öðru nafni hirð- skáldskapur. Bragarhættir Eddu, td hávamálaform, er ekki tíðkaö í Noregi. Þaö er erfitt fyrir íslendínga aö veita svör um íslenskar fornbókmentir, sé veriö aö spyrja aö hlut Noregs um leiö. Ánægjulegt væri og mikil hughreystíng í því öllum sem hlut eiga að máli, ekki síst íslendíngum, ef þó ekki nema eitt eddukvæöi heföi orðiö til í Noregi. Kenníngin um Eddu sem fólklór heyrir undir þá ruglandi (confusionism) sem þýskir fræðimenn hafa laungum veriö haldnir og haldiö á loft um íslenskar fornbókmentir. Við vitum það eitt um hina frægu Kon- úngsbók, Codex regius, og þann kveðskap geymir sem kallaður er edda, aö hún er saman tekin og sett upp á bók hérlendis á 13du öid. Þess hafa ekki fundist merki, að Codex regius sé upp skrifaöur eftir forriti sem hafi eldra rithátt eöa fornlegri einkenni máls, þó stafsetníng í ritinu sé ekki með öllu sjálfri sér samkvæm; enda einginn látið sér detta í hug að Codex regius sé „frumrit höfundar". Próf. Jón Helgason, sem í þessu efni er betur heima en flestir menn, skrifar svo: Den eneste absolut sikre kendsgeming er, at digtene er overleverede í islandske hándskrifter, hvoraf det vigtigste er fra 13. árh. Bevisbyrden páhviler den, der vil söge deres oprindelse i ældgamle tider eller fjerne egne. (Jón Helgason, Norges og Islands digtning). í orðinu „edda" hefur aldrei fundist önnur merkíng en „amma" og eins getur þýtt lángamma, og kann sú kona „ömmusögur" og býr yfir fróðleik sem var á alþýöumáli kallaöur kellínga- bækur. Slíkar konur þurftu ekki aö vera meira en sjötugar til aö kunna kveöskap fjóra ættliöi aftur, og reynd- ar enn fleiri ef ættin heföi geingiö fljótt fram eða þær orðið níræöar. Sjálfur lifði ég bernsku mína hjá konum af þessu tagi. Helstir erfiöleikar þeirra voru að skipa („skifta rétt") laungum sögukvæðaflokkum, af tagi svo- nefndra rímna, gæta þess aö sleppa ekki úr né rugla saman vísum innan sama verks, eöa annarra kvæöa með sömu bragarháttum um lík efni. „Skift- íng" er augljóst vandamál á tíma þegar fleiri en eitt kvæði svipuð eru í umferð um líkt yrkisefni og hafa stuttar braglínur og gera ráð fyrir 6—8 Ijóðlínum í erindi einsog er í eddu- kvæöum. Mínar gömlu konur kunnu einkum svonefnda rímnaflokka frá seinni öldum og samanstóðu af fer- skeytlum; þessi skáldskaparhefð var mikil alþýöuskemtun frá því á 15du öld og lángt frammá 19du; þetta var í ætt viö thrillers núna. Dróttkvæðin fornu um konúnga og hetjur þeirra, og voru í tísku á víkíngaöld, áttu hinsvegar uppruna sinn í konúngshirðum Skand- ínavíu í þann tíö er sjólar höfðu sér við hliö skáld aö yrkja lof um frægöarverk þeirra. Snorri telur að skáld hafi ekki ort nema sannleik einan í slíku emb- ætti, en tæpt er að trúa því að svo veraldarvanur maður sé þar einlægur í skoöun sinni. Þessi tegund skáldskap- ar, ó|ík eddu, var oft samanbarin af mikilli rímlist og undir svo sterkum reglíngi að þaö var í rauninni ekki hægt aö gleyma vísu af þessu tagi ef maöur læröi hana á annaö borö. „Dróttkvætt" var þetta kallaö og hefur í hverri áttalínuvísu tólf allitterasjónir (stuöla og höfuöstafi) auk sextán rímorða; gleymist orð í línu, verður flutníngsmaöur að finna annað orð sem hefur sama atkvæöafjölda og svipaöan hljóm aö setja í staöinn, en þá er búið að gera við vísuna, hún er orðin góð aftur; annars er hún ónýt. Þaö er svipaö kerfi sem Parry skil- SJÁ NÆSTU SÍÐU ©

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.