Lesbók Morgunblaðsins - 08.06.1996, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 08.06.1996, Blaðsíða 5
NATTURUSYN EFTIRGISLASIGURÐSSON SÝNING sem ber yfirskriftina „íslensk náttúrusýn" hefur afar rúman ramma, en snýr þó eftir almennum skilningi að landinu, náttúru þess og veðurfari. Fólk er að sjálf- sögðu hluti náttúrunnar og þegar litið er á listasöguna má sjá að þar var fólk í fyrirrúmi lengi vel. Landslag sést fyrst sem bakgrunnur í mál- verkum, til dæmis hjá ítölsku 14. og 15. ald- ar málurunum. Það verður svo smám saman fyrirferðarmeira og er stundum orðið alls ráðandi hjá hollenzkum málurum á 17. öld. I rómantíkinni á síðustu öld varð landslagið nánast upphafið fyrirbæri og myndlistin þá eins og löngum áður háfði alveg tengst fagur- fræðilegri tjáningu. Sú breyting varð hinsvegar í upphafi þess- arar aldar að menn fóru að efast um hinar fagurfræðííegu lausnir. Má segja að mestalla öldina hafi verulegur hluti myndlistarinnar farið út á aðrar brautir. Jafnvel svo að oft hefur það grófá og að sumra dómi það ljóta, þótt áhrifameira til þess að túlka það sem menn vildu fá fram. Þegar hinir íslenzku brautryðjendur í mynd- list voru við nám í Kaupmannahöfn um og eftir síðustu aldamót, var fagurfræðilega sjón- armiðið alls ráðandi. Víðerni íslenzkra fjalla og öræfa heillaði þá og bláminn og birtan urðu yfirgnæfandi, hliðstætt því sem segir í ljóði Stephans G. Stephanssonar: Nóttlaus voraldar veröld/ þar sem víðsýnið skín. Hand- an við víðerniner Hekla böðuð í töfraljóma í frægri mynd Ásgríms og lognværðin svífur yfir vötnunum hjá Þórarni B. Þorlákssyni. unnar. Jafnframt voru allar staðarlýsingar og fræg fjöll látin lönd og leið. Aðrir sem á eftir komu fóru kannski að gaumgæfa formin í grjóti ein og sér, eða fjöruna og það -samspil sjávar, grjóts, sands og þara sem þar gefur að líta. Kjarni máls- ins var dreginn út; öðru vikið til hliðar. Þetta á til að mynda við abstraktmyndir Nínu Tryggvadóttur og „Ölfusártema" Þorvaldar Skúlasonar. Á tímabili var þetta sú náttúru^ sýn, sem mest höfðaði til málara og má í því sambandi nefna Benedikt Gunnarssson, Elías B. Halldórsson, Valtý Pétursson, Ragn- heiði Jónsdóttur Ream, Steinþór Sigurðsson, Eirík Smith, og Kristján Davíðsson, sem einn er fulltrúi fyrir þennan hóp á sýningunni og á þar nokkrar myndir. III í formála sýningarskrár fyrir þessa sýn- ingu á Kjarvalsstöðum, skrifar Gunnar B. Kvaran svo um þátt Kristjáns: „Tjáningar- máti Kristjáns Davíðssonar einkennist af expressívri formskapandi pensilskrift sem getur í senn verið hrá og ofsafengin þar sem snertigildi litarins, liturinn sem efni og áferð, setja sterkan svip...Abstrakt expressjónismi Kristjáns er umskrift á hughrifum frá náttúr- unni, en samt er þessi náttúruskírskotun . ekki vísun í ákveðið landslag, heldur er um að ræða hugrenningatengsl í senn við hið smágerða og stórbrotna í náttúrunni; land mætir hafi, hrauni eða jökli." FINNA Birna Steinsson: Þúfur, 1995. Enn hafði sú krafa ekki verið hafin á loft, að myndlistarverk ýrði umfram allt að vera frumlegt. Nægilegt þótti að vinna sam- kvæmt þeim gildum sem höfð voru til viðmið- unar í akademísku námi. Það er hinsvegar ein meginbreytingin á 20. aldár listinni frá því sem var, að krafan um frumleika yfir- skyggir flest annað. Þarmeð var útilokað að halda áfram aðmála landslagsmyndir eins og Þórarinn, Ásgrímur eða Kjarval. Nýjar lausnir urðu að koma til, en það hafa málarar margsinnis rætt sín á milli, að þeim hefur ekki reynzt auðhlaupið að því að finna nýja fleti á landslagsmálverkinu. Það er að hluta vegna þess arna, að margir hafa snú- ið sér frá náttúrunni; landslagsmálverk eða náttúrutúlkanir hafa heldur ekki átt uppá pallborðið. Jóhannes Kjarval var svo frumlegur og skapandi listamaður að hann fann fljótlega nýjan flöt á náttúrutúlkuninni. I stað þess, að mála víðernin, beindi hann sjónum sínum oftar að forgrunninum; hann fann myndefnin við hendina, eða við fætur sér þar sem hann gekk. Árangurinn varð svo áhrifamikill að landsmenn fengu nýja sýn á hraun og grjót og annað sem áður hafði verið talið ljótt. Og meira en það; Kjarval innleiðir mystíkina í þessa náttúrusýn, sem verið hafði hluti af lífsskoðun landsmanna: Klettar og hólar voru bústaðir huldufólks og hraunið var þegar betur var að gáð krökkt af dularfullum mannamyndum. Þessi náttúrusýn Kjarvals var svo persónu- leg og sérstæð, að aðrir listamenn reyndu ekki að feta sömu slóð. Hvorttvegga var og komið til skjalanna, að módernisminn sem flestir fylgdu, gekk ekki sérstaklega út á náttúrutúlkun og eins hitt sem fyrr var nefnt, að nú þurftu menn að vera frumlegir. Það gerðist einna helzt á þann hátt að menn fóru aðmála abstrakt landslag. Eftir að strangflatastílinn leið að mestu undir lok og allstór hópur málara aðhylltist hinn svo- nefnda abstrakta expressjónisma, mátti segja að leiðin fyrir mjög nútímalega náttúrutúlk- um væri opin. Svavar Guðnason hafði aðeins lítilháttar gengizt strangflatastílnum á hönd og það má segja að eftir brautryðjéndurna verði hann fyrstur manna til að mála „öðruvísi" myndir með náttúrutúlkun. Þetta voru mynd- ir um landið, en ekki af því; ný aðferð til þess að nálgast og túlka áhrifamátt náttúr- ÞÓRARINN B. Þorláksson: Sumarkvöld, 1904. Gunnar nefnir einnig í þessari ritgerð, að Ásmundur Sveinsson hafi unnið meðvitað með afgerandi skírskotanir í náttúruleg fyrir- bæri, „og lét hafa það eftir sér í viðtölum að það hafi umfram allt verið landið sem hafi mótað hans formskyn... Tröllkonan er fjall, klettur og hellar og formin í Höfuð- lausn minna á rof í landslagi. íslensk náttúra hafði að geyma það myndasafn sem Ásmund- ur þurfti til að myndgera íslenskan veru- leika." Hjá yngri kynslóð íslenzkra málara kennir margra og ólíkra grasa, en Georg Guðni er þó einn um að hafa alfarið nýtt sér landið sem myndefni í málverki. En í rauninni er það hvaða land sem er, mannlaust og mann- virkjalaust í gegnsæum bláma fjarlægðar. Dalir og fjöll gefin í skyn, sveipuð dulúðugri móðu; hin abstrakta náttúrusýn komin eins langt og verða má í burtu frá hinni hams- lausu og abströktu náttúrusýn Svavars Guðnasonar. Náttúrumyndmálið í nútímanum hefur óendanlegan fjölbreytileika, svo sem í ljós kemur á Kjarvalsstaðasýningunni. Þar má nefna smágerðar gróðurmyndir Eggerts SIGURÐUR Guðmundsson: Earthquake. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 8. JÚNÍ1996 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.