Lesbók Morgunblaðsins - 30.11.1996, Blaðsíða 10

Lesbók Morgunblaðsins - 30.11.1996, Blaðsíða 10
4 Komin er út bókin ísland - framandi land, eftir SUMARLIÐA ÍSLEIFSSON sagnfræóing. Hún fjgHar í máli og myndum um þær hugmyndir sem erlendir höfundor og ferðamenn gerðu sér um ísland og Isiendingg. Þar eru ævintýralegar lýsingar á hinni ógnvænlegu náttúru, en landsmönnum oftast lýst sem frumstæóu fólki sem lifir á allskonar óæti. ________Mál og menning gefur bókina út.________ STJÖRNUFRÆÐINGURINN þekkti, Jóhannes Kepler, getur um ísland í ritgerð sem hann kallaði „Somnium sive astr- onomia lunaris" (Draumur eða stjörnufræði tungslinSj upprunalega samið 1609). I frásögninni greinir Kepler frá íslendingnum Duracot; móðir hans var gald- rakona sem seldi sjómönnum smápoka með soðnum jurtum og galdrastöfum til þess að stjórna vindum. Geta má þess að- móðir Keplers sjálfs var talin göldrótt og gat hann með naumindum bjargað lífi hennar frá brennumönnum á fyrri hluta 17. aldar. Ekki mátti Duracot skyggnast í poka móður sinnar og sendi hún hann úr landi eftir að hann hafði eitt sinn fallið í þá freistni. Lá leið hans meðal annars til stjörnufræðingsins Tychos Brahe á eynni Hven í Eyrarsundi og dvaldi hann þar um hríð. Eftir nokkurra ára dvöl sneri söguhetjan heim til móður sinnar. Kvað hún anda einn sér nákunnugan og skyldu þau fara í ferðalag. Hófust þau nú á loft og fóru meðal annars til tunglsins og greindi höfundur frá margvíslegum fróð- leik úr þeirri för, eins og stjörnufræðings var von og vísa. í athugasemdum við þessa frásögn segir Kepler meðal annars að það orð fari af nor- rænum þjóðum að þær hafi góð tök á göld- rum og finnst honum trúlegt að á íslandi væri mikið af öndum, enda gott skjól í nætur- myrkvum norðursins. Kepler átti greiða leið að margvíslegu lesefni um ísland. Til dæmis tók norðurþýskur kunningi hans, David Fabrieius að nafni, saman rit um landið. Þá voru Kepler og Tycho Brahe samstarfsmenn um hríðj en Brahe hefur verið margt kunn- ugt frá íslandi, hann hafði íslenska nemend- ur og stóð í bréfaskiptum við ýmsa Islend- inga. Somnium seu Opus Posthumum, ix-xi. — Þorvaldur Thoroddsen, Landfræðissaga Is- lands IV, 248-249. Saeskrímsli i íslandshaf i Þá er og í íslandshafi enn ein nafnlaus ófreskja. Við fyrstu sýn virðist hún einna áþekkust hvölum. En er hún rekur höfuðið upp úr sjónum verða menn lostnir slíkri skelf- ingu, að þeir hníga niður sem dauðir. í fer- hyrndum hausnum eru glóandi augu, en stór horn á báðar hliðar. Skrokkurinn er kolsvart- ur og alsettur göddum. Sjáist ófreskja þessi um nætur brennur svo ferlegur eldur úr augum hennar, að hann lýsir upp allt höfuð- ið og það, er upp úr stendur. Geta menn hvorki málað eða gert sér í hugarlund neitt, er sé jafn ógurlegt. Olaus Magnus minnist á þessa ófreskju í tuttugustu bók sinni og segir hana tólf álnir á lengd. Ekki er langt síðan ófreskja þessi reif fiskibát sundur í tætlur með tönnunum. Þrír menn voru á bátnum og drukknuðu tveir þeirra, en einn komst af. Hafði hann færishönk í hendi, sem hann var vanur að nota við veiðarnar, og náði tökum á borði, er flaut á sjónum. Bjarg- aðist hann þannig frá drukknun, komst upp á byrðingsbrakið og svamlaði áleiðis til lands. Blefken, „Islandia". Haraldur Sigurðsson þýddi 1946, 48. Kaþólskur biskup frá Svíþjóð, Olaus Magnus að nafni (1488-1558), gaf út ritið Historia de Gentibus Septentrionalibus (Saga norrænna þjóða) í Róm árið 1555. Hðfundur ritsins bjó þá í útlegð á ítalíu, enda hafði orðið siðbreyting í föðurlandi hans og hann átti ekki afturkvæmt. Áður hafði hann gefið út kort af Norður-Evrópu, marina, árið 1539; á þeim hluta sem sýnir ísland er fjöldi mynd- skreytinga sem eiga að sýna náttúrufyrir- bæri, mannlíf og atvinnuhætti í landinu. Samhliða kortinu var gefið út skýringarkver á ítölsku, Opera breve (einnig á þýsku, Ain kurze Auslegung, að mestu samhljóða). Markmið Olausar með hinu mikla og ein- stæða ritverki munu hafa verið margvísleg. í samræmi við rannsóknar- og upplýsingar- anda samtíðar sinnar hefur hann viljað leggja fram sinn skerf til aukinnar þekkingar hjá samtíð sinni. Sem Norðurlandabúi, Svíi, hef- ur hann sérstaklega viljað upplýsa um hin nyrstu svæði Evrópu, þar sem hann sjálfur hafði embætti erkibiskups þó að hann fengi aldrei að verma það sæti. Vafalaust hefur hann orðið var við mikla vanþekkingu á heimaslóðum sínum og heyrt frásagnir um að þar byggju eingöngu menntunarsnauðir villimenn og heiðingjar. Markmið hans hefur Iíka veríð pólítískt. Olausi var í mun að Norður-Evrópa yrði heimt úr höndum villu- trúarmanna. Verk hans var meðal annars ritað í því skyni að upplýsa samtíðina um hversu mikill missir það hefði verið fyrir hina kaþólsku kirkju að tapa þessu land- svæði úr höndum sér.13 Historia Olausar átti eftir að hafa mikil áhrif. Öldum saman var litið á hana sem eitt helsta undirstöðurit um sögu norrænna þjóða og mikið til þess vitn- að. Birtist umfjöllun hans oft lítið breytt í öðrum verkum, auk þess sem bókin kom út í fjölmörgum útgáfum; árið 1669 voru komn- ar út að minnsta kosti 22 útgáfur á sex tungumálum.14 Olaus heldur því fram að ísland sé Thule sem víða hafi verið fjallað um til forna. Land- ið sé fjöllótt og þar geti blásið svo miklir vindar og snarpir að þeir felli auðveldlega til jarðar fulltygjaða riddara. í landinu er mjög kalt að sögn Olausar og ísar við strend- ur landsins í átta mánuði; þaðan heyrist væl og óp þegar ísinn rekst á land og segir hann að álitið sé að syndugar sálir séu líka píndar í kulda, líkt og þær séu kvaldar í eldi. Olaus telur fjöllin í landinu einstæð; hið efra séu þau þakin eilífum snjóumen brennisteinninn logi án afláts við fjallsræturnar og hið innra séu brennisteinsæðar sem auðveldlega kvikni í. Segir Olaus lífshættulegt að nálgast þessi fjöll vegna öskuregns og þaðan geti flogið stórir steinar, líkt og byssukúlur. Þrjú eld- fjöll nefnir höfundur (í Opera breve), — Heklu, Helgu og Krossfjall. Eitt þeirra segir Olaus vera hamar eða skaga sem logi án afláts eins og Etna og á hann þar trúlega við Heklu; þar við sé botnlaus gjá og þar telji menn vera hreinsunareld og hegningar- stað fordæmdra. Segir Olaus að þarna birt- ist oft nýlega drukknað fólk vinum sínum og virðist það svo ljóslifandi að vinirnir heilsi þeim með handabandi og — bjóði þeim heim. Hinir drukknuðu segi þá með andvarpi þungu að þeir verði að fara til Heklu og hverfi strax að því loknu; heldur Olaus því fram að illir andar geti jafnvel falið sig í skugganum af vofum hinna sjódrukknuðu. Þá segir hann ennfremur að hinir innfæddu geti séð fyrir viðburði í fjarlægum heimshlutum og jafnvel sagt fyrir um örlög þjóðhöfðingja. Ekki var nóg með að fjöllin væru furðuleg. í Opera breve kemur fram að í landinu séu uppsprett- ur búnar sérkennilegum eiginleikum; er ein afar heit, önnur óskaplega köld, í hinni þriðju er sætt vatn sem á að vera gott til drykkj- ar, andstætt fjórðu uppsprettunni sem sögð er eitruð. Um íbúa landsins segir Olaus að þeir séu hófsemdarmenn og vel kristnir. Hafi þeir sitt eigið letur, riti bækur um afrek sín og HÚS íslendinga úr fiskibeinum. Úr riti Dithmar Blefkens frá 1607. Segir Blefken íslendinga sýn; séu einnig notuð í húsgögn og fægð svo þau líkist fíla REFIR síga i bjarg tif þess að ná sér í egg á korti Orteliusar. Niður komast þeir að sögn með því að bíta hver í annars skott. ^gg s. "'mí- i tiiP ^R .*5*%j ¦¦æKS ¦K Wvk k , mM ;j SurfH"- jCvttk jjþi. I J ? \ \ jfr QKOENL "ÁVH-ij'** HÆTTUFÖR í Heklugíg árið 1868. Margir reyndu að gera mikið úr þeim hættum sem víða væru á íslandi. Jafnvel leiðin niður í ÍSLANDSKORT úr bók A.M.Mallets frá 1664. Myn Almannagjá var sögð stórhrikaleg. og verður því spegilmynd. Efdgos er í Heklu, kat HINIR SYNDUGU K\ 10 LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 30. NÓVEMBER 1996

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.