Lesbók Morgunblaðsins - 11.01.1997, Blaðsíða 4

Lesbók Morgunblaðsins - 11.01.1997, Blaðsíða 4
ar á dönsku, leikrit um ástir Guðrúnar Ósvíf- ursdóttur, Bolla og Kjartans úr Laxdælu. Annað leikrit samdi Finnur Magnússon pró- fessor; hvorttveggja voru andvana fæddar tilraunir. En um þetta leyti var rómantíkin í bókmenntum komin til skjalanna. Fyrsta opinbera leiksýningin Jón Guðmundsson, ritstjóri Þjóðólfs 1851-74 jafnaldri og skólabróðir Jónasar Hallgrímssonar, stóð fyrir fyrstu opinberu leiksýningunni á íslandi, þar sem að- göngumiðar voru seldir. Þessi tímamót urðu 14. janúar 1853. Flutt var leikritið Pak eft- ir danska höfundinn Overskou og var það nefnt Skríll á íslenzku. Til liðs við sig fékk Jón menn eins og Magnús Grímsson og Benedikt Gröndal, og léku þeir báðir. „Þá þótti allt gott, hversu ijelegt sem var", skrif- aði Gröndal. En hér var leikið á íslenzku. Ekki gekk þó allt slétt og fellt fyrir sig; leikhúskarpið má segja að hafi byrjað þarna. Leikararnir rifust við Jón og stundum var næstum aiit uppí loft. Það bjargaði þessu fyrírtæki fjárhagslega að sumir sáu leikinn tvisvar eða þrisvar og Jón ritstjóri tapaði engu fjárhagslega. Þarna gerðist það að leikararnir, 11 talsins, urðu eigendur að leik- munum sem nefndir voru „kúlissur" og síð- ar varð til „kúlissusjóður" sem bæjaryfir- völd höfðu umsjón með. „Firir danska skrílinn í Vik" Sigurður Guðmundsson málari er „fyrsti nútímalegi menningarhugsuðurinn á ís- landi", segir Sveinn Einarsson í Leiklistar- sögu sinni. Frá því Sigurður fluttist frá Kaupmannahöfn heim til íslands 1858, átti hann þátt í flestöllum leiksýningum í Reykjavík, enda fyrstur manna til að kunna eitthvað til verka við leiktjaldamálun. En hann var jafnvel einnig leikstjóri eða því sem næst. Fullvíst þykir til dæmis, að hann hafi unnið „dramatúrgískt" með Indriða Einars- syni við samningu Nýársnæturinnar, allt frá 1869. Hugsjón Sigurðar, og raunar einnig Indriða, yar að skrifa dramatísk leikrit, byggð á íslendingasögum. Indriði skildi þó vel hvað það var vandasamt. Kjarni málsins var sá sem Sigurður setti fram í bréfi til Steingríms Thorsteinssonar: Leikrit áttu ekki að vera „fírir danska skrílinn í Vík, heldur fírir betri íslendinga." Sigurður sagði ennfremur: „Frá scenunni má mennta þjóðina í skáldskap, söng, mús- ík, sýna mönnum alla helstu þjóðsiði á öllum öldum..." íslenzkan skyldi leidd til öndvegis í nýju leikhúsi: „Allir danskir leikir bann- syngist með öllu og slíku rétti enginn hjálparhönd." Þegar ferli Sigurðar lauk, hvarflaði ekki að nokkrum manni lengur að Jeika á dönsku fyrir Reykvíkinga. Áhrif þessa brautryðjanda í myndlist og leiklist urðu mikil og góð. Aðeins reyndi Sigurður sjálfur að semja leikrit. Það er Smalastúlkan sem vissulega er barn síns tíma og dregur dám af Skugga-Sveini. Drög átti Sigurður líka að sögulegu verki. Síðasti leikurinn sem Sigurður vann að, var Hellis- menn Indriða Einarssonar, sem leikinn var í stærsta húsi landsins, Glasgow við Vestur- götu, 1874. Það voru ugglaust áhrif frá þessum brýn- ingum Sigurðar, að nemendur Lærða skól- ans fóru nú að spreyta sig á íslenzkum leik- ritum. Þar á meðal voru Misskilningur, Gest- koma og Heimkoma. Þar að auki þýddu menn leikrit og söngvaleiki eða „söngvasmá- muni" (vaudeville). Allt var það þýtt úr dönsku og flest búið að ganga í Kaupmanna- höfn. Jón Ólafsson ritstjóri á heiðurinn af fyrstu Moliére-þýðingunni sem komst á svið. Verkefnin um og uppúr miðri 19. öld voru þrennskonar: Sígildar Ieikbókmenntir, t.d. Holberg og Moliére, í annan stað „söngv- asmámunir", margir þeirra franskir og þýzkir- og í þriðja lagi ný íslenzk leikrit sem voru þá næsta fá til. Leikf élcg andans Það var nýmæli árið 1861, að seldar voru áskriftir, „abonnement", að 6-7 sýningum. Sigurður málari var sem fyrr aðal driffjöður- in, en á bak við flestar leiksýningar á löngu tímabili stóð „Leikfélag andans", síðar nefnt „Kveldfjelagið". Það var menningar- og málfundafélag, sem starfaði frá 1861- 1873. Formaður var Helgi E. Helgason skólastjóri, en oft var Sigurður málari frummælandi á fundum. Hann er eldsálin - animateur- sem kveikir í öðrum, segir Sveinn Einarsson í Leiklistarsögu sinni. í Kveldfélaginu voru nokkrir þekktir menn svo sem Jón Árnason þjóðsagnasafn- ari, Eiríkur Magnússon, síðar í Cambridge, Matthías Jochumsson og slðar bættust við Pétur Guðjohnsen organisti, Sveinbjörn */**' "'Jf'i' ,**'fá'i/á''' ssrýsjt. <*¦ j&tsstet- &»e&t 4 4£3áfr*rJ'-t'*f/-.¦£!*¦•''¦&*!* új&ssst Jrrr')ésiXrr*r*&* syr *"' S^^'ls*"'' ^r 'ir**/^?,-?*,*/ . jsz.Sj/&j? /*?/* fC* *&'-S ^^r.^-t^.. C*$>*r € Jt*.*> *'&<** ^r y ¦}• —_ x sv¦¦•¦¦ ca >• s #:* *.....<e>, sst.-ttt'^ll&'* /&& sC,*r% rsV ./*. *-*?' y%*<'/-<rt~ tlst&Sr *SÍZrs*,^ Ír-*tpr:,s/-r *ís'*-*?Sf''>&' 4- ***** *" &%>z «r> *#5»mí &* ¦é*s^U. tf'.n- t?. ./*t-'ríLrs.7*-r'vZ*~.r... ^trfr^rrryínf^... s^rZ 4g^. «»«gl>»<»^«»* <«ÍVÍrW tff? rl*r:,rr.s.r-r»,>&-e rfgOJ&S*,* .n/lr. rtt^jt^.frir-r-r r?c*/t' ¦¦/**/£ jZ-~-- ¦. / ^r....... ,,,^ . <^ co, r&TS&if&ft* r? r-ySS rs./r\my jfofin* *'»Mr^^C?*fil^*****l4Ít Úr fórum Árna Eirílcssonar. BRÉF bæjarfógetans i Reykjavik frá 15. marz 1896 til Árna Eiríkssonar þar sem orðrétt er birt leyfi landshöfðingjans yfir ísiandi fyrir því að Árni haldi sjónleiki í Goodtemplara- húsinu í 4 kvöld í yfirstandandi eða næsta mánuði. LEIKLIST I REYKJAVIK A 19. OLD Sveinbjörnsson tónskáld og Kristján Jónsson Fjallaskáld. En eftir daga Sigurðar var það helzt Helgi E. Helgason, sem hélt uppi leik- starfsemi í bænum. Ýmsir voru annmarkarnir. Jón Guð- mundsson hafði reynt að halda áfram Ieik- sýningum á íslenzku eftir tilraunina með Pak, en það hafði mistekizt. Þegar seldur var aðgangur máttu skólapiltar ekki leika. Og danska yfirstéttin var söm við sig; Trampe greifi lét leika á stiftamtmannsgarð- inum og bauð bæjarbúum. En allt var það á dönsku. Leiktjöld og leikmunir frá tveimur „kúl- issufélögum" sem safnast höfðu gegnum tíðina, lentu um síðir á einum stað hjá þeim leikhópi sem hélt uppi leiksýningum í Glasgow 1873. Þar hafði Sigurður útbúið aðstöðu til leikritaflutnings; áheyrendur gátu setið á bekkjum, en á leiksýningum í Klúbbnum um sama leyti var að öllum líkind- um setið á gólfinu. Það er aðstöðunni í Glasgow að þakka að varðveizt hafa elztu leikmyndir íslenzkrar leiklistarsögu, leiktjöld Sigurðar Guðmunds- sonar við Utilegumenn Matthíasar. í Breið- fjörðsleikhúsi (Fjalakettinum) sem síðar verður vikið að, voru leiktjöld Sigurðar not- uð frá byrjun og framyfir aldamót. Kvartað var yfír því 1895, að leiktjöldin væru orðin gömul og þyrftu lagfæringar við. Síðan gekk einhver í að „laga" það sem á þótti vanta og hefði betur verið látið ógert. Nýórsnóttín og Shakespeare í byrjun síðasta fjórðungs aldarinnar fór að batna í búi með leikritaframboð. Nýárs- nótt Indriða Einarssonar var leíkin í Glasgow AÐDRAGANDINN AÐ STOFNUN LEIKFÉLAGS REYKJAVÍKUR SIGURÐUR Pétursson, höfundur Brands og Narfa, fyrstu íslenzku leikritanna sem segja má að hafi lifað og verið leikin. SIGURÐUR Guðmundsson málari og brautryðjandi íleiklistá 19. öld. GLASGOW og Liverpool um aldamótin. veturinn 1873 og Útilegumenn Matthíasar í breyttri útgáfu. Þetta merka tímamótaleik- rit skólapiltsins Matthíasar Jochumssonar var fyrst flutt 1862. Tilkynnt var, að á 5. sýningu mundu leikendur gefa vinnuna og láta aðgagnseyri renna til Sigurðar Guð- mundssonar „til viðurkenningar og sæmd- ar". Þjóðhátíðarárið 1874 var nýtt drama, Hellismenn, eftir Indriða Einarsson flutt í Glasgow, svo og fjórir Moliére-leikir og fjög- ur önnur leikrit, öll í þýðingu Jóns Ólafsson- ar ritstjóra. Áhrif danska leikhússins voru samt augljós og verkefnavalið oftast mótað af því sem menn höfðu séð í Kaupmanna- höfn. En smám saman komu áhrifin víðar að. Nú fara þeir báðir, Mattías og Steingrím- ur, að glugga í og þýða Shakespeare; Stein- grímur iíklega fyrstur með Lear konung. En það leið og beið þangað til eitthvað slíkt komst á svið. Það gerðist ekki fyrr en með Þrettándakvöldi og Vetrarævintýri sem Leikfélag Reykjavíkur flutti á þriðja ára- tugnum. Nánar um timametaverk Matthías Jochumsson samdi Útilegu- mennina til að andæfa dönsku „kommind- íunni". Þetta varð sannarlega tímamótaverk þrátt fyrir ungan aldur höfundarins, og hefur eiginlega náð þeirri stöðu að verða þjóðarleikrit íslendinga. Skugga-Sveinn hef- ur verið færður upp hjá Ieikfélögum um 4 LESBÓK MORGUNBLAÐSiNS ~ MENNING/LISTIR 11. JANÚAR 1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.