Lesbók Morgunblaðsins - 06.12.1997, Blaðsíða 12

Lesbók Morgunblaðsins - 06.12.1997, Blaðsíða 12
ná einhverju tilteknu fram og málalok eru óvís (t. d. stöðuhækkun, kvonbæn o. s. frv.) sendi ég aðra í minn stað, til að tala máli mínu. Þannig kemst ég hjá því að upplifa hi- ya, þá hneisu, sem því fylgir, ef tilraunin mis- tekst. Hiya er lyMlhugtak í sálarlífi Filipsey- inga. Það er oftast þýtt sem ,skömm", en merkir í raun þann álitshnekki, sem ég verð i fyrir í augum sjálfs mín, ef ég hef það á til- finningunni, að ég hafi ekki fullnægt þeirri kröfu, sem samfélagið (fjölskyldan eða hópur- inn, sem ég tilheyri) gerir til mín. Einstak- lingshyggja eða hópmenning? Á Vesturlönd- um á einstaklingshyggja drjúgan þátt í því að móta manngerð og viðhorf fólks. Frumleiki og sjálfstæð hugsun eru gildi, sem álitin eru eft- irsóknarverð. Á Filipseyjum er það, sem við gætum kallað .hópmenning", ríkjandi. Frá blautu barnsbeini læra börn að taka tíllit til annarra og að bera sérstaka virðingu fyrir skyldfólki og vinum. Forðast skal um fram allt árekstra í samskiptum við aðra, hvort sem um er að ræða fjölskyldu, vinahóp (barkadas) eða vinnufélaga síðar meir. Markmiðið er ávallt hið sama, nefnilega það, að viðhalda góðum félagsanda (pakikisama). Sérhver ein- staklingur lærir að skynja tilveru sína fyrst og fremst sem hluta af stærri heild (hópi), og sjálfsímynd hans snýst þess vegna ekM um hann sjálfan, eins og títt er í okkar heims- hluta, heldur fyrst of fremst um tengsl hans við hópinn, sem hann tilheyrir. Hópurinn er sú viðmiðun, sem allt snýst um. Oftast ,hugs- ar" hópurinn fyrir alla meðlimi í heild, í þeim skilningi, að þau viðhorf, sem ríkja í hópnum, eru álitin hin einu sönnu. Mannfræðilega má því segja, að einstaklingurinn losni við það vafstur og erfiði, sem einatt fylgir því, að þurfa að kryfja mál til mergjar og taka eigin ákvarðanir. Og með þessum hætti heldur paMkisama (góður félagsandi) innreið sína í hópinn. Þó að pakikisama (góður félagsandi) hafi mannfræðilega ákveðnu hlutverki að gegna, er hins vegar Ijóst að pakikisama er dyggð, sem auðveldlega getur snúist upp í andhverfu sína og orðið að lesti undir ákveðn- um kringumstæðum. Ef félagar mínir taka eiturlyf, verð ég þá að gera það líka, til þess að spiila ekki góðum félagsanda, þótt það sé S raun gegn vilja mínum? Hér er oft vandi á höndum, því að pakikisama krefst þess að maður hagi sér eins og aðrir hópfélagar og skerist ekki úr leik. Amor propio Ef Filipsey- ingar verða fyrir persónulegri móðgun eða opinni gagnrýni, þannig að sjálfsvirðing þeirra sé í hættu, gerir amor propio strax vart við sigt, en það er nokkurs konar innri rödd eða næm tilfinning, sem vakir yfir því, að sjálfvirðingu einstaklingsins sé ekki ofboðið og að SIR (hið ljúfa viðmót) verði ekki að und- irlægjuhætti. Ef mönnum finnst sér ofboðið, fljúga öll fögur áform um SIR út í veður og vind, og til alvarlega átaka getur komið. Er þá allra veðra von. Amor propio er annað lyMl- hugtak í siðakerfi Filipseyinga, og stendur það í beinu hlutfalli við SIR. Amor propio minnir á íslenska sæmdarhugtaMð að fornu, eins og við þekkjum það úr íslendingasögum. SIR og amor propio fyrirfinnast einnig í öðr- um löndum, en á Filipseyjum hafa þessi við- mið sérstöðu vegna almennrar fylgni og út- breiðslu. Þrátt fyrir alla viðleitni til að við- halda SIR og taka tillit til tilfinnga annarra, má þó alltaf búast við því að bláókunnugt fólk spyrji persónulegra spurninga, sem á okkar vísu þættu lítil kurteisi. ,Af hverju ertu ekM giftur?" .Hvenær ætlar þú að gifta þig?" ,Af hverju áttu engin börn?" ,Hvaða áform hefur þú í framtíðinni?" Hér virðist mér mælikvarð- inn á það, hvað sé viðeigandi og hvað ekki, hafa snúist vjð, ef hafðar eru í huga venjur um þetta efni á íslandi. Það er því greinilega ekki nóg að kunna skil á SIR, til að komast klakk- laust yfir áföll af völdum ólíkrar málbeitingar. Ýmis önnur viðmið þarf að hafa í huga, ef skilja á hegðun fólks í þessu vingjarnlega og heillandi landi til hlítar, enda er það svo, að á afmörkuðum sviðum virðist sem SIR hafi gufað upp. Umferðarmenning á höfuðborgar- svæðinu er gott dæmi. Hegðun í akstri ein- kennist þar af allt öðru en tillitssemi, svo að ekM sé tekið sterkara tii orða. Yfirleitt er töluverður munur á hegðun og viðmóti fólks í höfuðborginni Manila og í öðrum borgum landsins eða úti á landsbyggðinni. Menning Filipseyinga er, eins og áður sagði, fyrst og fremst hópmenning, og er fjölskyldan mikil- vægasti hópurinn. Fjölskyldan og fjölskyldu- snið á Filipseyjum eru allólík því, sem við eig- um að venjast á íslandi, og verður fjallað um þennan mikilvæga þátt, sem allt líf einstak- linga á Filipseyjum snýst um - að meira eða minna leyti - í næstu grein. I stjórnarskrá Fil- ipseyinga frá 1987 er gerur sérstakur grein- armunur á „jómáli" (= fílipínó) og „opinberu máli" (= filipínó og enska). í næstu Lesbók: Fjölskyldulíf á Filipseyjum. Höfundurinn býr að hluta til ó Filipseymum. ÞÁ SKÚLI VAR YFIRVALD SKAGFIRÐINGA 2 • • ATOK OG VINFENGI VIÐ MERA-EIRÍK Sú „dýrmæta handel llst" SKÚLI ólst upp á Húsavík, þar sem faðir hans var prestur, og vann á unglingsárum sínum sem búðarloka við einokunarverslun- ina þar. Það var þá sem Húsa- vfkurkaupmaður kallaði til hans: „Mældu rétt strákur" til merkis um að vogin skyldi fölsuð þegar innlegg bændanna var vegið. Þetta segir Skúli vera fyrstu kynni sín af prettum einok- unarkaupmanna, en þau kynni urðu síðar ær- ið náin. I þann tíma var sjaldgæft að íslend- ingar hefðu einhverja reynslu af verslun nema ef fyrir bar prang hér innanlands, enda einokuðu Kaupmannahafnarbúar utanrfMs- verslun landsins. Víst er að Skúli hafði allt frá þessum tíma í Húsavfkurverslun miMnn áhuga á verslun og hagvísindum, og lagði sig mjög eftir þeim fræðum á námsárum sínum ytra. Nafnlaus óvinur lýsti þessu svo í hæðniskvæðinu Veðurvita sem fjallaði um ævi Skúla: Löndum Skúla þótti „handel listin" ekM ýkja merMleg sem var lfklega í þeirra^munni samheiti yfir viðsMpta- og hagfræði. íslend- ingar sem sigldu utan til náms lærðii helst þrjár greinar; guðfræði, lögfræði og fornbók- menntir, en fæstír reyndu nokkuð til þess að kynna sér atvinnuhætti eða hagsMpulag er- lendra þjóða. Landsmenn höfðu löngum fylgst allnákvæmlega með hlutum eins og fatatísku, en virtust kæra sig kollótta um nýjungar í verktækni á erlendri grundu. Nauðsynlcgt böl Skúli sjálfur taldi fáfræði í hagrænum efn- um vera eitt svartasta myrkrið yfir landinu og það var eitt af baráttumálum fógetans að landar hans lærðu „handel list" og tækju verslunina í sínar eigin hendur. Hann lagði þráfaldlega til að einokunarverslunin yrði af- numin hér við land en konungur tæM þess í stað tolla af innfluttum vörum til að afla tekna. Danakonungur gaf landsmönnum í fyrsta sMpti kost á því árið 1770, að velja sér verslunarfyrirkomulag. Þá voru tillögur Skúla teknar til alvarlegrar skoðunar, en þær þóttu of róttækar fyrir dönsku stjórnina sem og ís- lendinga. Það kom vel fram að íslensM emb- ættisaðallinn var á móti öllum breytingum er gátu raskað gömlum venjum og hagsMpulagi, og þar með stöðu þeirra sjálfra. Bjarni Hall- dórsson sýslumaður Húnvetninga óskaði t.d. „einsMs fremur en að landið mætti hafa áfram sín gömlu lög, sína gömlu siðí og sinn sérstaka rétt og viðhalda fátækt sinni án frekari út- gjalda, byrða og þyngsla". Björn Markússon lögmaður kallaði einokunina „Malum Necces- arium", eða nauðsynlegt böl. Þessi skoðun var heldur ekM fjarri amtmanninum, Ólafi Stef- ánssyni, en hann og þeir Stefánungar (Steph- ensen-ættin) voru í forystu fyrir hinum íhaldssamari embættismönnum og réðu lík- lega mestu um að tillögur Skúla köfnuðu í fæðingu. Landsmenn máttu því búa við versl- unareinokun í sautján ár eftir það. Sú trú var greinilega rótgróin, að erlendar hagfræði- kenningar gætu ekki með nokkru móti náð yf- ir íslenskar aðstæður og hefur sú meinloka reyndar lifað góðu lífi allt fram á þennan dag. Stefánungar voru að mörgu leyti hæfileika- ríkir embættismenn og náðu miMum völdum undir lok átjándu aldar, en eftirmaður Skula sem landfógetá varð Magnús Stephensen. Stefánungar unnu það meðal annars til afreka sér að leggja niður Hólastað árið 1801. Skúli lögsækir Hofsósskaupmann Árið 1743, þegar Skúli hafðiverið sýslu- maður Skagfírðinga í sex ár, var fslandsversl- unin leigð hinu fræga Hörmangarafélagi og dró þá brátt til tíðinda. Skúli keypti járn á Hofsósi árið 1745 og fann að það var sviMð. Hann kallaði Skagfirðinga saman til fundar og kom þá upp úr dúrnum, að ýmsir fleiri höfðu verið prettaðir. Skúli sýslumaður sótti þetta mál áfram og hafði fullan sigur þótt yf- irvald Húnvetninga, Bjarni Halldórsson, tæM Skúli var aoeins 25 ára þegar hann varo sýslumaour Skagfirðingg og ekki er fjarri því ao sýslubúum hafi 3Ótt hann vera heldur galgopalegur í háttum fyrsta kastið. Vafalaust hefur verið sláttur á karli bá er hann drakk og hann ekki sérlega auoveldur viðureignar und- ir áhrifum, en hann stillti sig að miklum mun eftir að hann kom suður. SKÚLI Magnússon, standmynd Guðmundar frá Miðdal í Aðalstræti. að sér vörnina fyrir kaupmann og beitti hin- um mestu lagarefjum. Þetta var fyrsta málið sem var sótt og unnið á hendur Hörmangara- félaginu og jók mjög á hróður Skúla á meðal landsmanna. Hörmangarar hafa orðið 111- ræmdir mjög í íslandssögunni og ekki að ástæðulausu, enda keyrði nú um þverbak hvað verslunarhætti snerti. Margir þekkja ef- laust sögurnar um maðkaða mjölið og ónýtu önglana sem félagið vildi selja íslendingum, en það var ekM hið eina sem Hörmangarar gerðu af skömmum sínum. Veturinn 1755 var geipilega harður og fénaður landsmanna féll unnvörpum. Það er margreynt lögmál, að falli skepnurnar fer fólMð sömu leið þar á eftir, berist ekM hjálp að utan. Þess vegna sendu sýslumenn landsins bænaskrár út til Kaup- mannahafnar um að fá korn, en hjálpin brást því Hörmangarar fluttu hvoru tveggja lítið og illt korn til landsins vorið eftir. Þá voru lands- menn svo aðfram komnir af vesöld og hungri að þeir tóku fegins hendi við maðkaða korninu og fengu færri en vildu, en margir dóu úr sulti. Aþessum árum var Skúli fógeti í farar- broddi gegn falsi einokunarinnar og var sann- kallaður kaupmannaskelfir. Hann lét sér ekM 1 2 ŒSBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 6. DESEMBER 1997

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.