Lesbók Morgunblaðsins - 23.05.1998, Blaðsíða 5

Lesbók Morgunblaðsins - 23.05.1998, Blaðsíða 5
GRILLMATARGERÐIN með öllum sínum helgisiðum er afar langt frá því að vera bein og náttúruleg leið til næringarinntöku. Að vísu er grunnaðferðin forn en hér og nú tengist grillið fríi, góðu veðri. ir til orðnar löngu á undan ísskápnum svo og fátækt og einangrun hafa vissulega mótað rétti sem tilheyra þorramat. Þeir þurfa hreint ekki að vera verri fyrir það og segja þar að auki mikla sögu um náttúru og menningu sé í þá rýnt. Hér mörkuðu saltleysi og kornleysi matar- æði á öldum áður. Söltun var algengasta geymsluaðferðin í Evrópu fyrir daga ís- skápanna -en dó svo sannarlega ekki út með tál- komu þeirra. Viðvarandi skortur á salti tíl heim- ilisnota varð til þess að íslendingar þróuðu meira aðrar aðferðir, þurrkuðu, reyktu, súrsuðu og kæstu. Að herða, reykja og kæsa er þekkt í nágrannalöndunum ta.m. í Noregi þar sem harðfiskur var mikilvægur þáttur í fæðu manna í fyrri tíð. I Skandinavíu tíðkast einnig að kæsa sjómeti og má þar m.a. nefna rakefisk í Noregi og surströmming (kæst síld) í Svíþjóð. Hvers- dagslega borðuðu menn hér harðfisk með smjöri í staðinn fyrir hið daglega brauð Evrópu- búa. Brauð var sparimatur vegna mjölleysisins og úr því þurfti að gera sem mest, þess vegna eru pönnukökurnar okkar líklega svona örþunn- ar og hver einasta laufakaka listaverk. Aska má og nefna sem dæmi um matarháttasérkenni sem skorturinn bjó tíl. Bumbuaskar verða al- gengir nálægt 1700 þegar íslendingar hættu al- mennt að matast við borð vegna plássleysis og fóru að borða sitjandi á rúmum sínum í bað- stofu. Þá þurfti ílát sem var hentugt að borða úr á hnjánum. Séríslenska svarið við saltleysinu á fyrri öldum var langtímageymsla hvers konar matvæla í súrri mysu. Norðmenn sýrðu líka mysu til drykkjar en vegna þess að þeir höfðu nóg af salti nýttu þeir ekkd sýruna á sama hátt og við. Nú til dags vita menn vel að súri matur- inn er mun hollari en sá saltí. Hann er auðmelt- ur, mjólkursýrugerlarnir eru góðir fyrir melt- inguna og leitt hefur verið að því getum að þeir hafi með hugsanlega séð mönnum fyrir C víta- míni. Norðmenn töldu hins vegar (a.m.k. um tíma) að mótleikurinn gegn hrörnun líkamans væri salt - rétt eins og gegn skemmdum í mat. Því saltari sem maturinn var, þeim mun minni hætta á að líkaminn rotnaði innanfrá. Heitið þorramatur um þjóðlegan íslenskan mat er ekki ýkja gamalt. Það verður til á sjötta áratugnum samhliða fyrirbæri sem kalla mætti endurlífgun - hefð verður vinsæl í nýju sam- hengi og fær nýja þýðingu. Lærðar ritgerðir hafa verið skrifaðar um það í útlöndum hvaða aðstæður í samfélögum kalli sérstaklega á upp- runaleit og aðhlynningu eigin menningar. í rómantísku andrúmsloftí 19. aldar, þegar sjálf- stæðisbaráttan stóð sem hæst, þóttí við hæfi að rækja þjóðlega siði, uppvakning þorrablóta á seinni hluta aldarinnar er partur af þessu og var maturinn að sjálfsögðu rammþjóðlegur frá upphafi þessa samkomuhalds. Þorrablót héld- ust nokkuð óslitið í sumum sveitum landsins á 20. öld en í þéttbýli lögðust þau víðast af á fyrri hluta hennar. Þau verða svo aftur vinsæl undir 1960 þegar menn voru farnir að jafna sig á um- skiptunum sem fylgdu í kjölfar stríðsins og gríðarlegum fólksflutningum í bæina, sérstak- lega höfuðborgina. Meðal aðfluttra bæjarbúa virðist hafa komið upp löngun í sveitamatínn sem þeir ólust upp við. Atthagafélög riðu á vaðið og fóru að auglýsa íslenskan mat á árs- hátíðum sem smám saman urðu að þorrablót- um. Það fer að verða úrval af þessum matrétt- um á almennum markaði eftir nokkuð uppihald og þá á þorranum, m.a. í veitingahúsum og orðið þorramatur verður til eins og hver önnur auglýsingabrella. Síðan hefur hefðin verið óslit in, menn gera sér dagamun yfir þorramat í vél- væddum eldhúsum, vídeóvæddum stofum eða veislusölum. Þarna hefur hann að sjálfsögðu allt annað hlutverk en í bændasamfélaginu sem skóp hann. Hann skapar ákveðið andrúmsloft - „Tveir andans menn af kar/kyni, Steingrímur Sigurgeirsson á Morgun- blaðinu og Guðmundur Andri Thorsson sem skrif- ar íDag tjáðu sig meðal annarra í ár um villi- mennskuna semfelst ípví að leggja sér til munns rétti afþessu tagi." rétt eins og er á veitíngahúsum sem sérhæfa sig í ákveðinni matarmenningu. Þegar fslend- ingum erlendis hefur borist pakki með mat að heiman er gjarnan haldið teiti með samlöndum til að orna sér við stemmninguna sem þessir matarréttir skapa. Þetta getur verið hangikjöt, harðfiskur, Lindu buff, ópal eða jafnvel prins póló sem á dularfullan hátt hefur áunnið sér sess í okkar matarmenningu. Meðal suður- amerískra innflytjenda í Skandinavíu hafa verið gerðar rannsóknir á því hvernig einföldustu hversdagsréttir að heiman verða að veislumat með sérstakri merkingu í nýju heimkynnunum. Félagslífið tengist þar meira og minna þjóðleg- um matarháttum, gríðarleg áhersla er lögð á að útvega hráefhi og uppskriftir með sögu og öll kunnátta á þessu sviði er miMls metín. Mat- reiðsla þjóðlegra rétta verður gjarnan nostur- söm tómstundaiðja karla á meðan hún er lítils metin hversdagsvinna í heimalandinu. Einu kvennaverkin sem karlar vinna með stolti er að búa til hefðbundna rétti frá heimalandinu - þeir eru ekki duglegri að ryksuga og skúra en þeir voru heima. Matargerð getur nefnilega orðið karlaverk þegar hún tengist virðingu og tóm- stundum. Þetta hefur með breytta merkingu matargerðarinnar en ekki breytt kynhlutverk að gera. Og þá erum við komin enn og aftur að karllegum og kvenlegum gildum sem nefnd voru í upphafi greinarinnar. Eitt af því sem orðið hefur ákveðið karlaverk á síðustu áratug- um hérlendis er grillstússið. Grillmatargerðin með öllum sínum helgisiðum er afar langt frá því að vera bein og náttúruleg leið til næringar- inntöku. Að vísu er grunnaðferðin forn en hér og nú tengist grillið fríi, góðu veðri, afslöppun og huggulegheitum. Rauðvín eða bjór er oft með í spilinu og gjarnan gestir og hátíð í garði. Þarna er matargerðin einhverskonar tóm- stundagaman við mjög sérstakar aðstæður, hlaðin merkingu sem kemur beinu næring- arnámi afar lítíð við - enda sjaldan verulega svangt fólk við grillin. Og er nú mál að linni þessum sundurlausu matarmenningarþönkum. Heimildir: Arni Björnsson. Porrablót á fslandi. Reykjavík 1986. Borda, Beatriz Kost och etnisk identitet. Mera an mat, red. Anders Salomonsson. Lund 1987, s. 44-65. Glöggt er gests augað. Úrval ferðasagna um ísland. Sigurður Grímsson sá um útgáfuna. Reykjavík, 1946. Guðmundur Andri Thorsson. Þorramaturinn er obláta f slendingsins. Dagur 27. Janúar 1998 Hallgerður Gísladóttir. Eldhús og matur á íslandi. Ópr. Cand Mag ritgerð við H.f. 1991. Salomonsson, Anders. Gammal mat med ny mening. Mera an mat, red. Anders Salomonsson. Lund 1987, s.66-95. Steingrímur Sigurgeirsson. Þorri. Morgunblaðið 24. Janúar 1998. Höfundur er safnvörður á Þjóðminjasafninu. SVEINN AUÐUNSSON TIL GYÐJU ALLRA GYÐJA Hví skyldi ég að lokum ekki reyna að þakka þér; þér sem flestar unaðsstundir gefíð hefur mér. Hve oft ei lífs á göngu hefég frið oggleði fundið ífaðmi þínum hlýjum, frá sorg og trega hrundið. Hjá þér ég fann þann heim sem ég unni meir en okkar og enn ei minna en fyrst til sín mig fagur lokkar. Að svífa burt á vængjum þínum mitt er æðsta yndi; yfír líta draumaland afþínum hæsta tindi. Aðþangað nái aldrei bregst efArthur Brown á hlýði með ógnarröddu „Sunrise" fíytja, þessa miklu smíði. Frá tregatóni klökkum, líkum und sem opin blæðir með ofurkrafti sveifíast þú á tindinn, efst á hæðir. Hvegarðinn þinn um fagra hef ég gengið mörgum stundum undir gömlum háum eikum ogþarhvQt ífríðum lundum. Þar friðsældar hefnotið, að mér teygað loftið tæra. Tekist þar að nýju minn huga að endurnæra. Hve margir hafa ei gengið hér ígegnum liðnar tíðir oggróðursett hérfræin sín, sem urðu tré um síðir. Ein eru gömul, há ogþykk, ei önnurfínnast stærri, en yngri hin, svo lág og mjó, já, miklu, miklu smærri. Hér fjöldinn fær nú notiðþess, sem svo fáir eiga afheiður. Hér fuglarnir ínæði fá nú búið til sín hreiður. Og einum meir er þakkað það en öðrum eins og gengur og ótal margir gleymdir, ekki heyrast nefndir lengur. Hye ljúft er ei afeinni grein á aðra geta stokkið; frá avantgarde, jassi, blús og klassík, þá írokkið. Mér allir þessir meiðir sýnist skærum perlum skarta. Það skiptir öllu máli að á bakvið gott sé hjarta. Nú víst er orðinn gamall eins og grönum á má sjá. Mig gengnar hetjur hrífa mest - ég tindinn á vil ná. Þér þakka má að ennþá hérna glaður vil éggista, ó, gyðja mín svo undur fríð, þú drottning allra lista. Höfundurinn býr á Egilsstöðum. SÖLVIJONSSON EINVIGIÐ Þeir mættust í Vrésvík, útlagar vestursins vindurinn fðr um jörðu, og þyrlaði upp ryki Annar stóð upp á ási, og horfði niður á hinn hatturínn skyggði á augun, svo yrði uns yfír lyki Með sólina í bakið, horfði upp á hatursmann sinn höndin við síðuna, byssan var stálgrá Á feigðarfærí, kúlur færu ekki á mis farínn vegur, tími kominn til að æja Báðir brugðu vopnum byssur gullu samtímis blindaður af sólu kúlan smaugílærið Með rauða augntóft ofanmaður féll í valinn í eyðimbrkinni hinn beið helsærður eftir dauðans frið Sólin hneig til viðar Höfundurinn er nemi í Iðnskólanum í Reykjavík. LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 23. MAÍ1998 5

x

Lesbók Morgunblaðsins

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Lesbók Morgunblaðsins
https://timarit.is/publication/288

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.