Lesbók Morgunblaðsins - 27.03.1999, Síða 3

LESIiðK MORGLNBLAÐSEMS - MENNEVG LISTIR
9. TÖLUBLAÐ - 74.ÁRGANGUR
EFNI
í! iinvfíftinkitnit íiimöaunpmnal
íTi wt -biUw!« Jra hjm.kL'IiiJf'jr M GStm. 4t Wosi. láiub, W
—Bt (G nnjitívr^.tjgs iyiisiC.fie.
f'rí níltS írtl&t Gi ííl í{«Aéúr si) Va& ?ina<
fjE W ií j,«LÍesrtir wfca*,** W«i%* ^.W *
Wjyj JkOt., imiti y<*ia SÍKa. Vrluv > t^cuy, ja*
’ at(tri^4> «j nci a|-
L@nt ,prufí >sw. Jons5p|
Qabrav 1uíui(,iu,\r'.,
W uti al».$fóo eiádiff ItiMÍk J3$á
■ j jtí£ ri> JíSjiiÍrö..' 1
,0 M 33(7X01.1.
Gleymd
bókmenning
Aðgangur bókaþjóðarinnar að eigin menn-
ingu er í molum því fjöldi handrita frá fyrri
öldum hefur aldrei verið gefinn út og mynd-
listararfurinn hefur ekki einu sinni verið
uppgötvaður til fulls. Meðal þess sem bíður
útgáfu eru kvæði séra Ólafs á Söndum, sem
segja má að sé undanfari Hallgríms Péturs-
sonar. Um þessa gleymdu bókmenningu og
Ólaf á Söndum skrifar Kári Bjarnason sem
starfar hjá Handritadeild Landsbóka-
safnsins.
María Guðsmóðir
Hugtakið María Guðsmóðir samsvarar frum-
mynd hinnar miklu móður, segir séra Sigur-
jón Árni Eyjólfsson í fyrri grein sinni um
Maríu og Maríudýrkun, sem beinist í þessu
samhengi að viðhaldi og ræktun lífsins. I
ritningunni greinir frá trú og trúarbaráttu
Maríu, en þar er ekkert að finna um hana
sem Himnadrottningu. Það hlutverk fékk
hún síðar.
Þorvaldseyri
undir Austur-Eyjafjöllum er nútíma höfuð-
ból á einu fegursta bæjarstæði landsins.
Skömmu fyrir aldamót. var enginn bær
þarna, en athafnabóndinn Þorvaldur Bjarn-
arson lagði fyrst niður kotið Svaðbæli og
byggði hlöðu sem var stærsta hús á Islandi.
Með eignarhaldi Einars skálds Benediktson-
ar varð hnignun, en síðan skömmu eftir
aldamót hafa búið á Þorvaldseyri þrjár kyn-
slóðir bænda sem gert hafa jörðina að því
sem hún er. Gísli Sigurðsson var á ferðinni á
Þorvaldseyri síðastliðið sumar og lýsir bæði
gömlu og nýju.
Dagbækur Ölmu
Mahler-Werfel
hafa vakið mikla athygli og umræður en
þær þykja spegla vel
tímabilið 1898-1902
í Vínarborg sem þá
var meðal háborga
listalífsins. Jóhann
Hjálmarsson segir
frá bókinni, sem ár-
um saman lá
óhreyfð í banda-
rísku háskólabóka-
safni. Það er ekki
síst einkalíf kunnra
listamanna sem
kryddar frásögnina
og birtir óvæntar hliðar þeirra.
Fyrsta Ritþing
menninganniðstöðvarinnar Gerðubergs
verður haldið í dag en þar verða tekin til
uinljöllunar verk rithöfundarins Guðbergs
Bergssonar. Markmið þinganna sem nú
hefja göngu sína er að veita persónulega
innsýn í feril þekktra íslenskra rithöfunda
með það fyrir augum að endurskoða fram-
lag þeirra og líta yfir farinn veg.
FORSÍÐUMYNDIN: Niðurtaka Krists af krossinum. Málverk eftir ítalska 15. aldar málarann Sandro Bott-
icelli. Myndin er varðveitt í Poldi Pezzoli-safninu í Mílanó.
r
GRIMUR THOMSEN
LYFTUM
HJÖRTUM
Ef að Krístur er upprísinn,
efaðu síst að hold,
hérvistar fægður hamur þinn,
hefur sig upp úr niold.
En - sorga og nauðanaglafór
nemur ei dauðinn hrott;
sjást munu þinna s^mda ör,
sáranna berðu vott.
Ef að Kiistur er uppstiginn,
öruggt því treysta má,
að vor muni líka líkaminn
lyfta sérjörðu frá;
ekkert mun framar hindra hann
huganum fylgd að ljá,
vængirnir gjöra hann víðförían
veralda á milli þá.
Fuglinum Drottinn ijaðrirgaf,
fyrírheit erþaðþér
að sigla þú megir himins haf
hærra en örninn fer;
hans er á valdi vængjaslátt
að veita þann og dug,
að unnt þér verði um alheimsgátt
öniggt. að beina flug.
Grímur Thomsen, 1820-1896, fæddist á Bessastöðum og þar bjó hann einnig og endaði
ævina eftir að hann sneri heim frá störfum í dönsku utanrikisþjónustunni. Ungur fór hann
utan til náms ! Kaupmannahöfn, ætlaði að lesa lög, en sneri sér að bókmenntum og
skrifaði bók um Byron lárvarð sem hann fékk doklorsnafnból fyrir fyrstur (slendinga.
RABB
PASKAR: LAUSN
ÚR VIÐJUM
PÁSKAEGG og páskaliljur
setja svip á umhverfi okkar ís-
lendinga næstu dagana enda
meðal helstu táknmynda
páskanna víða um hinn kristna
heim. Páskaeggin eiga að vísa
til hins óvænta, nýja lífs en
einnig til lausnar ungans úr
viðjum eggsins, páskaliljur tjá gleðina
með lit sínum. En hvað er á bak við þess-
ar táknmyndir, hið nýja líf og hina skín-
andi gleði? Sumir myndu segja að það
væri vorið, páskarnir væru fyrst og
fremst vorhátíð. Og sá skilningur á pásk-
unum er að einhverju leyti í anda þessar-
ar elstu hátíðar sem við höldum. En á
páskum er slegið á marga strengi, þeir
eru annað og meira en vorhátíð. I hinum
gyðing-kiástna trúararfi voru þeir ft-á
upphafí hátíð hins óvænta, hátíð óvæntrar
lífsvonar, jafnvel mætti kalla þá frumhá-
tíð mannréttindanna. Vorið kemur reglu-
bundið aftur og aftur en hið óvænta getur
komið hvenær sem er.
Hver þekkir ekki negrasálminn „Go
down Moses: farðu suður til Egyptalands,
Móse, og segðu faraó gamla að láta þjóð
mína lausa“? Þessi negrasálmur átti sinn
þátt í að vekja frelsisvitund með svörtum
þrælum. vestanhafs. Og hann átti líka
drjúgan þátt í afnámi aðskilnaðarstefn-
unnar í Suður-Afríku. Og skyldi hann
ekki hafa átt sinn þátt í því að hrinda
mannréttindahreyfingu sjöunda áratug-
arins af stað með séra Martin Luther
King í broddi fylkingar?
Móse leiddi þjóð sína brott úr þrældómi
í Egyptalandi. Það hefur heldur betur ver-
ið handagangur í öskjunni þegar Israels-
menn voru að forða sér undan Egyptum,
þeir höfðu ekki fyrr lokið hinni fyrstu
páskamáltíð sinni en faraó lét undan og
leyfði þeim að fara úr landi. En leiðin var
ekki bein og breið til fyrirheitna landsins
heldur lá hún um Rauða hafið og það vissi
faraó. Þess.vegna hafði hann líf Israels-
manna í hendi sér að eigin áliti þegar hon-
um snerist hugur og lét menn sína fara á
eftir ísraelsmönnum til sjávar. Við þekkj-
um þessa sögu, sem hefur á sér goðsagn-
arkenndan svip, hvernig skýstólpinn lýsir
fólkinu um nóttina og hvernig Móse réttir
út stafinn svo að hafið opnast og fólkið
gengur yfir nánast þurrum fótum en Eg-
yptar farast þegar göngin gegnum hafið
lokast aftur. Hin útvalda þjóð er hólpin.
Þetta er saga um lausn Israelsmanna úr
viðjum kúgarans, um það hvernig hið
ómögulega getur gerst. Einmitt þessi saga
hefur hvað eftir annað breytt heiminum.
Páskar Gyðinga ei-u ein mikilvæg for-
senda til að skilja merkingu páska okkar
kristinna manna og þar með aði’a sögu
sem hefur ekki síður átt sinn þátt í að
breyta heiminum. Engin hátíð kristinna
manna er eins nátengd hátíðum Gyðinga
og páskarnir. Og þeir eru hápunktur
kirkjuársins. Hætt er við að boðskapur
þeirra fari fyrir ofan garð og neðan hjá
mörgum hafi þeir ekki innsýn í hina gyð-
inglegu forsögu. Ymist er hann misskilinn
sem boðskapur um vorið: sumarið leysir
lífríkið úr viðjum vetrarkuldans. Eða hann
er túlkaður einhliða sem lausn úr viðjum
dauðans: sigurhátíð þeirrar trúar að dauð-
ir rísi upp úr gröfum sínum.
I páskaboðskap kristinna manna segir
frá konum sem koma á páskadagsmorgun
„til að líta á gröfina" eins og Mattheus seg-
ir, hann segir að þær hafi verið tvær og
báðar heitið María. Og þegar þær eru
þarna koma náttúruöflin aftur inn í at-
burðarásina. Nú er það ekki hafið heldur
jarðskjálfti og steinninn þungi veltur frá
gröfinni en engill sest ofan á hann og segir
við konurnar: „Hann er upp risinn frá
dauðurn, sjá hann fer á undan yður til Galí-
leu. Þar munuð þér sjá hann.“ Konurnar fá
allt í einu óvænt hlutverk, þær eiga að fara
til Galíleu.
Reyndar er tvisvar minnst á Galíleu í
textanum þótt stuttur sé. Galílea var al-
þjóðlegt landsvæði, ekki heilagur staður
eins og Jenísalem heldur svæði þar sem
allra þjóða fólk var saman komið, eins kon-
ar smækkuð mynd af heiminum í þá daga,
þarna var fólk hvaðanæva að, líkt og í sum-
um borgum við Miðjarðarhafið á þeim tím-
um. Þarna áttu konurnar að eiga stefnu-
mót við Jesúm: úti í heiminum, fjarri hin-
um helgu stöðum. Svonefndar upprisufrá-
sagnir guðspjallanna eru birtingarfrásagn-
ir, þar segir ekki frá því hvernig Jesús reis
upp heldur hvernig hann birtist fólki
óvænt. Skyndilega var hann mitt á meðal
þess og það sem meira var: ný og óvænt
lífsvon kviknaði. Hér er komið að hinum
tilvistarlega þætti páskaboðskaparins:
lausn úr viðjum.
Páskanir eru sterkt þema í bókmennt-
um Austur-Evrópu en einnig í vestrænum
bókmenntum, þar á meðal okkar. Eitt
dæmi er að finna í ljóðinu Vatnsberinn sár-
þyrsti eftir Sigurð Pálsson, um hina
óvæntu lífsvon, það hefst á þessa leið:
Einhvern tíma
milli nætur og dags
eða dags og nætur
kemur hann til okkar
alveg óvænt
Vatnsberinn sárþyrsti
Kemur hann
á líðandi stundu...
GUNNAR KRISTJÁNSSON
Reynivöllum
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 27. AAARZ 1999 3