Lesbók Morgunblaðsins - 18.09.1999, Qupperneq 3

LESBÖK MORGUNBLAÐSEVS ~ MI NMNG LISTIR
36. TÖLUBLAÐ - 74. ÁRGANGUR
EFNI
MELTORFAN
er opin bók og fróðleg heita dagbókar-
slitur af heiðum og hálendi eftir Matthías
Johannessen. Þar segir m.a. af heimsókn
að Skriðuklaustri, en einnig er í Ijóðræn-
um náttúrumyndum og leiftrandi mann-
lifsmyndum fjallað um ferð skáldsins og
ritstjórans um Eyjabakka og að Kára-
hnjúkum.
í MINNINGU
AFREKSMANNS
Nú eru liðin 140 ár
frá fæðingu Jóns
Þorkelssonar,
fræðimanns og
þjóðskjalavarðar,
sem þekktur var
undir nafninu Jón
forni, eða Fornólf-
ur, sem var skálda-
nafn hans. Um Jón
skrifar Einar G.
Pétursson og segir
óhætt að fullyrða,
að vart nokkur
maður annar hafi unnið meir að því að
opna fyrir fslendingum bókmenntir og
sögu þjóðar sinnar. Samt naut hann varla
sannmælis, og er mál að linni, segir Einar.
VÍNþAND ER ELDRA
EN ISLANDS BYGGÐ,
segir Hermann
Pálsson í grein. En
hvaðan er nafnið
Vínland komið?
Grænlendinga saga
telur hiklaust að
Vínland sé kennt
við vínber og vín-
við, en sú skýring
er grunsamleg. En
ef Vínland dregur
heiti sitt fremur af
víni verður að leita
vitneskju utan ís-
lenskra fornrita, segir Hermann. Hann
bendir líka á arfsagnir sem sýna að ís-
lendingar á II. og 12. öld höfðu vitneskju
um Vesturálfu, sem var óháð sögu Eiríks
rauða og Grænlendinga sögu.
HRUNAMENN
tít er komnar tvær bækur um Hruna-
menn; þ.e. ábúendatal á jörðum í Hruna-
mannahreppi frá því um 1700, en frá um
1850-1890 er farið nákvæmar í þessa
byggðasögu með því að gerð er grein fyrir
hjónum á öllum bæjum í Ytrihrepp og af-
komendum þeirra. Ymisskonar annar
fróðleikur fylgir með og mikið verðmæti
og heimildagildi liggur í fjölda gamalla
ljósmynda, sem unnt reyndist að grafa
upp. Það er Bókaútgáfan Byggðir og bú
sem stendur að verkinu.
FORNÓLFUR
FORSPJALLSORÐ
i.
Undra fram á eyðilöndum
eru lindir, sem hrjóstur binda,
óþrotlegar, svo aldri slítur
efni hvers, er betr má stefna, -
kvistir og fræ, er kólgu og frosta
kaldan þoldu og langan aldur, -
kjarni sá, er - ef eldar orna
andans - þróast, svo hölknin gróa.
Þar eru heimar horfíns tíma,
hundraða ára falin í grundu
minning þögul ótal anna, -
á óp og kall er þar hlustað valla;
farðu þvíhljótt um furðu gættir,
flangrirðu með lausung þangað,
yfirborðs glepsi, handa hrifsi,
hismi náir, en eingum tisma.
Kyrlát önn skal klungrin erja,
kafa til alls, þótt djúpt sé að grafa,
sesam eitt það orkar að leysa
álögum haldnar liðnar aldir:
opnast salir, blómleg býli,
bæja merð og lýða ferðir,
landið fult af lífí og yndi,
lá og straumai- og vötnin bláu.
FORSÍÐUMYNDIN
er af hluta málverks eftir Helga Þorgils Friðjónsson. Verkið heitir Lindin og lífsorkan,
og er myndin birt í tilefni af sýningu á Listasafni íslands og viðtali við listamanninn í
Lesbók.
Fomólfur var skáldanafn dr. Jóns Þorkelssonar, en Vísnakver Fomólfs, sem út kom 1923,
hefst með þessu kvæði, sem birt er í tilefni umfjöllunar um Jón á bls. 4-5 og visast nónar
til hennar.
RABB
ALLTAF er verið að
skilgreina íslendinga
eins og þeir séu furðu-
fyrirbæri gjörólíkir
öðru fólki í heiminum
og í þeim skilgreining-
um ber mest á and-
stæðum fullyrðingum
um hæfileika eða hæfileikaleysi þessarar
þjóðar, oftast í fyrstu persónu fleirtölu.
„Við íslendingar erum svo vitlausir" „Við
getum aldrei verið eins og menn“ eða þá
hið gagnstæða „Við Islendingar látum
ekkert vaða ofan í okkur“ „Við eigum lang-
duglegustu sjómenn í heimi“ „Við tökum
alltaf hæstu prófin“. Virðist blanda af
minnimáttarkennd og ofvöxnu sjálfsáliti
en nánar athugað er það hvorugt heldur
einfaldur, réttur og sléttur misskilningur.
Óhjákvæmileg heilabrot manna um líf sitt
og tilveru hafa ratað ofan í þessa ófrjóu
keldu og orðið þar föst. Bæði Vilhjálmur
Árnason, sem skrifar um málið í rabbgrein
hinn 13. þ.m. og Páll Skúlason í Pælingum
sínum, sem liggja hér á borðinu þessa dag-
ana, benda á sterka áráttu þessarar þjóðar
til að forðast rökræðu en segja sögur og
fullyrða eftir hjartans og trúarinnar dynt-
um þess í stað. Magnús Pálsson, sá ágæti
listamannaforingi, heldur því fram að listin
sé að drepast af því listamenn séu svo
óduglegir að skilgreina sjálfa sig og list
SAGNAÞJOÐ
FREMUR EN
VISINDAÞJÓÐ
sína. Þetta verður allt ein meiningarleysa.
Og leiðinlegt til lengdar.
Það er rétt, hér býr sagnaþjóð fremur
en vísindaþjóð, eins þótt yngri kynslóðin
lesi ekki „sögurnar" eins og áður var gert,
þá er hennar aðferð sú sama og feðranna;
að svara með dæmisögum, fílabröndurum,
tilvitnunum í skáldskap eða skrítna kalla
og kellingar - jafnvel Biblíuna og
Shakespeare. Það er nú það.
Kannski liggur þarna plágan mesta,
einkum hvað varðar listirnar. Kannski
veldur fullyrðingaráráttan sammfara með
rökleysunni því að menn verða orðlausir
með aldrinum. Sem þýðir að þegar menn
loks eru fullþroska hætta þeir að nenna
að taka til máls. Orðnir leiðir á eigin
snilli.
Ef til vill er þarna líka ástæðan fyrir því
að listaverk eru hætt að seljast. Fólk al-
mennt, listamennirnir sjálfir þar með tald-
ir, er orðið þreytt á hávaðasömun fullyrð-
ingum og af því það hefur ekki tamið sér
annan talsmáta kýs það að þegja.
Trúlega er það rétt sem háskólarektor
segir að án heimspekilegrar hugsunar fái
þjóðin ekki lifað af. An ástundunar þeirra
vangavelta sem fjalla með rökum um sjálfa
frumþætti mannlegrar tilveru, tilgang og
tilveru listarinnar, sem og alls annars
skapandi starfs, verður öll hin gífurlega
jeppaeign einskisvirði. Jafnvel kemur upp
spurningin: Til hvers er verið að reka há-
skóla? Og menn rekur í vörðurnar með og
kunna ekki svar.
Nú fyrir skemmstu fór af stað svolítið
spennandi tal í blöðum og á götum úti
varðandi listastarfsemi í Árnessýslu. Um
listaskálann hans Einars Hákonarsonar í
Hveragerði og um réttleik eða rangleik
rekstrarins á Listasafni Árnesinga á Sel-
fossi sem reyndar hefur ekki heyrst nefnt
á nafn fyrr en þetta, allt í einu, um áratuga
skeið. Manni fannst að nú væri eitthvað að
fara af stað. En allt í einu þögnuðu allar
raddir. Hvers vegna?
Trúlegast vegna þess að sjálfan grund-
völlinn undir umræðuna vantaði. Það er
létt að segja „málverkið er dautt“ eða
„póstmódernisminn er búinn að vera“ en
þegar herðir á og spurningin fer að standa
um það hvort einstakar stofnanir eins og
söfn og sýningarsalir, jafnvel háskóladeild-
ir, eigi að lifa eða deyja verður ekki ráða
að leita hjá þeim sem hafa tamið sér full-
yrðinga- og útúrsnúningastflinn einan. Þá
sjá menn þörf fyrir heimspekilega rök-
ræðu, - í fullri alvöru.
Á hinn bóginn er margur orðinn dálítið
leiður á þessari sífelldu naflaskoðun land-
ans. Við íslendingar erum ekkert öðruvísi
en fólk er flest. Sagan hefur liðið hér svip-
að og í öðrum löndum, framfarir og þroski
alþýðu með sama hætti eins og hjá dansk-
inum eða hvarvetna annars staðar hjá
skyldu fólki. Meir að segja þessi vöntun
okkar á grundvallarumræðu, heimspeki,
þessi vöntun ríður heimsbyggðinni allri
um þessar mundir. Enginn veit hvert gildi
á að gefa lífinu. Allir standa ráðþrota
gagnvart spurningunum um rétt og rangt.
Ekkert síður í Rússlandi, á Austur-Tímor
eða í Mið-Ameríku heldur en hér. Og við
bíðum spennt eftir hvernig fer.
EYVINDUR ERLENDSSON
LESBÓK MORGUNBLAÐSINS ~ MENNING/LISTIR 18. SEPTEMBER 1999 3