Vísir - 27.08.1976, Blaðsíða 15

Vísir - 27.08.1976, Blaðsíða 15
VISIK Föstudagur 27. ágúst 1976 15 GOS VIÐ KROFLU GÆTI ORÐIÐ MEÐ ADEINS 20 MÍN. FYRIRVARA • Ef gos hæfist i Leirhnúk eða nágrenni gæti Kröfluvirkjun, þéttbýlið við Reykjahlíð og Kísil- iðjan verið i yfirvofandi hættu. • Eldgosum fylgja jafnan jarðskjálftar, og oft verður þeirra vart áður en gos hefjast. • Jarðskjálftar fundust á Reykjahliðarsvæðinu 20 minútum fyrir gosið 20. desember 1975. • Fljótandi hraunkvika er varla dýpra niður en fjóra kilómetra við Kröflu. • Hæðarmælingar og mælingar á togspennu bergsins virðast benda til þess að mest hætta sé á að gos brjótist út 500 til 1000 metra frá stöðvar- húsinu við Kröflu. • Nóg bráðin hraunkvika liggur á litlu dýpi undir Kröflusvæðinu til að stórgos geti orðið. Stöðugt bætist við kvikuna, (370.000 rúmmetrar á dag), og bendir það til að möguleiki sé á langvar- andi gosi. Siöan I desember s.l. , er smá- gos varo við Leirhnjúk hefir oft- sinnis veriB gefiö f skyn, aö búast megi viö aö aftur gjósi á svipuö- um slóöum. Ef svo yr&i, þá gæti Kröfluvirkjun, og e.t.v. einnig þéttbýliB viB ReykjahlIB og Kisil- iBjan veriB i yfirvofandi hættu. Hér verBur reynt aB kryfja til mergjar þá þekkingu, sem fyrir liggur og nýta má til aö áætla gos- hættu viB Kröflu (eBa annars sta&ar þar nálægt). Jarðskjálftar: Eldgosum fylgja jafnan jarB- skjálftar og oft verBur þeirra vart áBur en gos hefjast. Á Kröflu- svæBinu er nú fylgst mjög náiB meB jarBskjálftum og eru stöBugt i gangi þrir jarBskjálf tamælar á svæBinu. JarBskjálftar hafa veriB tiBir á svæBinu siBan snemma á árinu 1975, en um þverbak keyrBi eftir gosiB 20. desember 1975 og allt fram i miBjan febrúar 1976. Svo virBist sem mjög tiBir jarB- skjálf tar hafi hafist um 2 klst fyr- ir gosið 20. desember, en enginn fylgdist þá meB mælunum. JarB- skjálftar munu hafa fundist á ReykjahliBarsvæBinu um 20 min- útum fyrir gosiB. Þessar upp- lýsingar getabenttilþess.aBmeB stöBugri vakt viB jarBskjálfta- mælana megi segja fyrir meB hálfrar til tveggja kls.fyrirvara ef gos er aB hefjast. Alitamál er hvort nýta megi jarBskjálfta- mælingarnar til aB segja fyrir um goshættu vikum eBa mónuBum fyrir hugsanlegt gos. Sem fyrr segir dró mjög úr skjálftavirkni i febrúar 1976 og náBi hún lágmarki siBari hluta marsmánaBar eöa i april, en þá mældust aB meBaltali um 15 jarB- skjálftar á dag i ReynihliB. SfBan i april hefir skjálftavirkni aukist, fyrsthægfara, en siBar meB meiri hraBa. MeBalfjöldi jarBskjálfta sem mældust á dag i ReynihlíB var um 20 i mai, tæplega 30 i júni og um 40 i júli. Enn fleiri mældust fyrri hluta ágústmánaðar. Þessa fjölgun jaröskjálfta má túlka sem merki um aukna goshættu, en ekki liggja fyrir neinar upplýs- ingar sem nota megi til aB dæma um, hve mikil goshætttan er, né hvenær helst megi búast viB aB eldgos brjótist upp á yfirborð jarBar. Þó er e.C.v. hægt að gera einhverjar ágiskanir þar að lút- andi. Svo virðist sem fjöldi jarð- skjálfta umfram 10 á dag hafi um það bil tvöfaldast á mánuöi hverj- um síðan i april. Ef svo heldur áfram, verða jarðskjálftar orðnir mjög tiðir um næstu áramót, eða hnjik að Bjarnarflagi hafa verið nokkru dýpri, allt niður undir 10 km dýpi. Þessi dreifing jarð- skjálftaupptaka afmarkar tvö svæði þar sem goshætta viröist mest. Annast vegar næsta ná- grenni Vitis, þar sem stærstu skjálftarnir eiga upptök, og hins vegar linu frá Leirhnjúk að Bjarnarflagi, þar sem dýpstu jarðskjálftarnir verða. Þessi lina fylgir gossprungu Mývatnselda frá fyrri hluta átjándu aldar. Athuganir á jarðskjálftabylgj- um geta sýnt, hvort bylgjan hefir borist gegnum vökva. Bylgjur frá jarðskjálftum austan Leirhnjúks og noröan stöðvarhúss Kröflu- virkjunar sýna merki um að þær hafi boristgegnum vökva á leið til Reynihliðar. Þessar upplýsingar gefa til kynna, að bráðin hraun- kvika sé undir -svæði sem tak- markast að vestan af noröur-suð- ur linu um Leirhnjúk, en að sunn- an af austur-vestur linu um stöðvarhús Kröfluvirkjunar. Dýpi á þessa hraunkviku er vart yfir 4 km, annars mundu bylgjur frá mjög grunnum skjálftum ekki berast gegnum kvikuna. Hæðarmælingar og hallamælingar: Hæð fastamerkja i hornum stöðvarhúss Kröfluvirkjunar hef- ir verið mæld nokkrum sinnum bæði fyrir og eftir gosið I desem- ber s.l. Fyrsta mæling eftir gosiö var gerð 18. jan. 1976 og kom þá i miöað við Reykjahliö. Siöan hefir land risið við Kröflu og i byrjun ágúst 1976 var risið oröið 1 meter siðan i mars. Rishraðinn hefir verið mjög jafn, en siðasta mæling gaf til kynna minrrkun rishraðans um 5 til 10%. Þessi minnkun rishraö- ans er svo lftil, að hæpið er að um raunverulega breytingu sé að ræða. Ef rishraðinn verður jafn áfram, verður hæð lands við Kröflu orðin jöfn og fyrir gos um miðjan janúar 1977. Nákvæmnishallamælingar austan Námaskarðs sýna, að þar ris land til norðurs eBa norB-norB- austurs, en hallabreytingar eru þar aBeins 1/18 þess sem mælist viB stöBvarhúsiB. Þessar halla- og hæ&armæling- ar sýna, aB siBan i mars 1976 hefir land risiB á KröflusvæBinu. RisiB er i' mjög góBu samræmi viB þaB ris sem fræBilega á að eiga sér stað ef efnisauki verður á 2900 metra dýpi undir stað, sem liggur 500 til 1000 metra norðan stöðvar- húss Kröfluvirkjunar. Þetta verð- ur best skýrt með þvi, að bráðin kvika þrýstist aö þessum stað. Aðstreymið þarf að vera um 4,25 nimmetra á sek. til aö skýra landrisið. Dýpi á kvikuna virðist aðeins vera 2900 metrar, en þess ber að gæta, að forsendur, sem gera þarf ráð fyrir við útreikning þessa dýpis, eru ekki að fullu þekktar, svo vera má að nokkru skakki, þó vart meira en 500 metrum. Mælingar á landrisi og halla Aðrar mælingar: Ymsar fleiri mælingar og at- huganir hafa verið gerðar á Kröflusvæðinu á þessuári, en þær gefaennþá a.m k. litlar eða engar visbendingar varðandi hugsan- lega goshættu. 1 mars varð vart mikillar aukningar á gasi i bor- holum við Kröflu, sem bendir til þess að þa hafi nokkurt magn hraunkviku komist i snertingu við jarðvatn svæöisins. Sennilegt ér, að litlu hafi munað að hraun flæddi upp á yfirborð jaröar þeg- ar þetta skeði. nokkrir tugir mælanlegra jarð- skjálfta á hverri klukkustund, en slikt er eðlilegt að túlka sem yfir- vofandi hættuástand. Þótt vafasamt sé að jarð- skjálftamælingar verði notaðar til að áætla goshættu dögum eða vikum fyrir gos, þá er hægt að nota þær til að áætla hvar mest hætta sé á gosi. Nú I sumar hafa langflestir jarðskjálftar á Mý- vatnssvæðinu veriB innan hrings meB miBju við Leirhnjúk og 4 km geisla, en auk þess hafa nokkrir jarðskjálftar átt upptök á lfiiu, sem liggur um það bil frá Leir- hnjuki að Bjarnarflagi. Flestir stærstu jarðskjálftarnir hafa átt upptök innan eins km fjarlægðar frá Viti. Nær allir jarðskjálftar á Kröflusvæðinu hafa átt upptök á minna en 4 km dýpi, en upptök sumra skjálfta á linunni frá Leir- ljós, að noröurendi hússins hafði sigið um næstum 5 cm miðað viB suBurendann siBan I október 1975. SiBan seig norBurendinn enn allt fram I miBjan febníar og hafBi þá sigiB 5,2 cm miBaB viB suBurend- ann. Mælingar fyrst I mars sýndu, aB þessiþróun hafBi snúist viB. SiBan hefir norBurendi húss- ins risiB jafnt og þétt um rúmlega 4 mm á inanuBi, eBa samtals um 2,4 cm sIBan snemma I mars, en siöasta mæling var framkvæmd 11. águst 1976. Mælingar þessar sýna, aB meB sama rishraða mun húsiB hafa rétt sig viB til fulls um miBjan febrúar 1977. Hæöarmælingar frá Mývatni til KröflusvæBisins hafa veriB fram- kvæmdar nokkrum sinnum siBan I mars 1976, en þá kom I Ijós, aB viB stöBvarhús Kröfluvirkjunar hafBi landsigiBum rúma 2 metra gefa ekki til kynna, hvort gos á eftir aB verBa, eBa hvenær. Þó er augljost aB ekki getur land haldið áfram að hækka mjög lengi þar sem togspenna bergsins yfir kvikuþrónnihlýtur þá að yfirstiga styrkleika bergsins. Þá myndast sprungur og um þær flæöir vænt- anlega upp eitthvað af þeirri hraunkviku, sem safnast hefir saman. Það er ástæða til aðhafa I huga þá staðreynd, að land við Kröflu mun ná fyrri hæð á fyrstu mánuð- um ársins 1977, e.t.v. er það sá timi þegar helst má búast viö gosi. Togspenna bergsins eykst þar sem landris er mest, en það er ná- lægt hánorðri frá stöðvarhúsinu i 500 til lOOOmetra fjarlægð. Hæð- armælingar benda til að þar sé mest hætta á gosi. Ályktanir: 1) Kvikuþró liggur undir allstóru svæði við Kröflu og eru vestur- mörk þróarinnar við Leir- hnjúk, en suðurmörk nálægt stöðvarhúsi Kröfluvirkjunar. 2) Mioja þessarar þróar er nálægt Viti, en hún nær næst yfirbor&i jarðar (um 3 km dýpi) skammt (0,- — 1 km) norftan stö&varhúss. 3) Inn i þessa kvikuþró hefir streymt þunnfljótandi kvika si&an i mars 1976. A&streymifi hefir verift jafnt, um 4,25 rúm- metrar á sek., e&a um 370.000 rúmmetrar á dag. 4) Ekki er meö vissu vitað, hvaft- an hraun streymir aft kviku- þrónni, en Ifkur benda til að kvikau komi upp um sprungu þá sem gaus i Mývatnseldum á átjándu öld, en flæ&i til austurs úrsprungunni á um 3 km dýpi. 5) Þegar hraunkvikan túk a& flæ&a inn i kvikuþróna vift Kröflu i mars 1976, komst nokkurt magn af hrauni svo hátt i jar&skorpuna aO gas úr þvf komstl jarftvatnift. Þá mun hafa legi& vift aft gos hæfist. 6) Nóg bráðin hraunkvika liggur á litlu dýpi undir Kröflusvæð- inu til að stórgos geti orftift. Stöðugt bætist við kvikuna, en það má túlka þannig, að mögu- leiki sé á íangvarandi gosi. 7) Ekki verður sagt með neinni vissu, hvort gos hefst á Kröflu- svæðinu á þessu ári, eða næstu áiuin, og ekki hvenær slikt gæti helst orftift.Þó benda bæði iarðskjálftamælingar og hæ&- armælingar til þess aft gos- hætta fari nú sifellt vaxandi. 8) Ef svo fer, aft gos hefjist a& nýju, þá verður það sennilega annað hvort á gossprungu er liggur frá Leirhnjúk að Bjarn- arflagi, e&a i botni Hll&ardals, rétt nor&an vi& stö&varhús Kröfluvirkjunar. 9) Land viðKröflu mun, með utí- verandirishraða.ná sömu hæð og var fyrir gosiö 20. desember 1975 á fyrstu mánuðum ársins 1977. Landris umfram fyrri landhæð má nílka sem merki um yfirvofandi goshættu. 10) Lfkur eru tíl aft gos, ef af þvf ver&ur, geri bo& á undan sér me& snöggri aukningu á ti&ni jar&skjálfta. Sú aukning hefst sennilega hálfri til tveimur klukkustundum á&ur en gos hefst. Vaktmenn vift jarft- skjálftamæla munu væntan- lega geta sent nt vi&vörun áftur en hugsanlegt gos hefst. 11) Frásagnir af Mývatnseldum 1724-1729 gefa til kynna a& eld- gos á þessu svæði geti verio langvarandi en slitrótt. i Mý- vatnseldum liðu nær þrjú ár meö slitróttri virkni uns stór- gos hófst I ágúst 1727. Reykjavík, 25.ágúst 1976. Guftmundur E. Sigvaldson Karl Grönvold Eysteinn Tryggvason l'áll Einarsson

x

Vísir

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Vísir
https://timarit.is/publication/54

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.