Morgunblaðið - 29.04.2001, Blaðsíða 10

10 SUNNUDAGUR 29. APRÍL 2001 MORGUNBLAÐIÐ
M
EÐAL helstu áfanga sem
Davíð Oddsson forsætisráð-
herra telur standa upp úr á
tíu ára ferli sínum sem for-
sætisráðherra eru til dæmis
minnkandi ríkisafskipti, nýjar leikreglur sem
takmarka vald stjórnmálamanna, að rennt
hafi verið fleiri stoðum undir atvinnulífið,
frelsi aukið í gengis- og gjaldeyrismálum,
upplýsingalög, sterkari hlutabréfamarkaður
og einkavæðing ríkisfyrirtækja.
Davíð fjallar nánar um þessa áfanga í við-
tali við Morgunblaðið en í upphafi samtalsins
tekur hann skýrt fram að hann geti auðvitað
ekki þakkað sjálfum sér allt sem kunni að
hafa verið afrekað á þessum ferli:
„Þegar litið er til baka til tíu ára hafa að
sjálfsögðu margir aðrir komið við sögu og
aðrir ráðherrar hafa átt hlut að máli. Þeir
hafa hver og einn borið hitann og þungann
af málaflokkum sínum og aðgerðum þar og
hrint umbótum í framkvæmd þótt þær hafi
gerst á þessum árum sem ég hef verið í for-
sæti ríkisstjórnarinnar,“ segir hann og bend-
ir á að á þessum tíma sé ráðherrahópurinn
orðinn kringum 25 manns og hann vilji ekki
eigna sér verk annarra á þessum sviðum.
Gamaldags úrræði
„Þegar horft er til ástandsins eins og það
var ríkti hér kyrrstaða og úrræðin sem beitt
var voru að mínu mati óneitanlega gam-
aldags. Það voru miðstýringar- og foræðis-
úrræði með millifærslum og bjargráðasjóð-
um sem voru til þess fallin að draga úr sviða
í sárunum en gerðu illt verra þegar til lengri
tíma var litið. Við byrjuðum á að koma okk-
ur út úr þessu og það hefur skipt miklu máli.
Ég man að andstæðingar mínir á þingi og
víðar reyndu að gefa fyrstu ríkisstjórninni
sérstakan stimpil, „þetta kemur mér ekki
við“-stimpilinn. Ef fyrirtæki voru í erfiðleik-
um var bent á að viðbrögð mín væru helst
þessi að vandi þeirra kæmi mér ekki við.
Skoðun mín var aftur á móti sú að nota ekki
almannafé til að hjálpa þesssu fyrirtækinu
eða hinu eftir vali stjórnmálamanna. Slík við-
horf þýddu einfaldlega að fyrirtæki í sumum
greinum gátu setið uppi með lélega stjórn-
endur í áraraðir. Það þýddi bara að þeir
reyndu að fara fram á breytingar á gengi
eða meiri styrki ef illa gekk en litu ekki í
eigin barm. Ég held að þessi breyting hafi
verið mjög þýðingarmikil og hún tókst á
endanum,“ segir Davíð og telur að á þessu
sviði hafi orðið mikil hugarfarsbreyting hjá
fyrirtækjastjórnendum.
Hann rifjar upp að í starfsáætlun fyrstu
ríkisstjórnar sinnar hafi verið sett inn
ákvæði um að hagkerfinu yrði breytt í nú-
tímahorf og það losað úr viðjum pólitískrar
ofstjórnar. „Það er stundum sagt að stjórn-
málamenn geti notað sömu loforðin aftur og
aftur en þetta þætti skrýtið loforð í dag sem
við settum í fyrstu starfsáætlun okkar. Þessi
setning hljómaði ekki skrýtin þá því að þetta
var veruleikinn sem menn bjuggu við.“ Dav-
íð segir að í kjölfarið hafi hagkerfið allt verið
opnað meira, valfrelsi manna aukið og menn
réðu sínum málum sjálfir til að kaupa gjald-
eyri eins og þeir gátu ráðið við persónulega
og staðið undir en því hafi áður öllu verið
stýrt mikið. „Gengismál og gjaldeyrisvið-
skipti hafa því verið með allt öðrum brag en
áður var og má segja að lokaskrefið hafi ver-
ið stigið með frumvarpi til laga um Seðla-
bankann sem nú liggur fyrir Alþingi og verð-
ur vonandi afgreitt á þessu vori.“
Ráðist á skuldahalann
Davíð gerði einnig skuldir ríkisins að um-
talsefni og sagði að strax á fyrstu árunum
hefði verið stefnt að því að snúa þeirri þróun
við og nú færu þær minnkandi. Hann sagði
þjóðarskuldir hins vegar vaxa vegna við-
skiptahalla og einkaneyslu, lána sem aðrir
aðilar tækju en ríkið, fyrirtæki, einstaklingar
og bankar. Þá nefndi Davíð að ýmsar leik-
reglur í þjóðfélaginu hefðu breyst, ekki að-
eins í peningamálum heldur til dæmis varð-
andi aðskilnað dómsvalds og
framkvæmdavalds, stjórnsýslan hefði verið
bundin í lög og settar leikreglur sem tak-
mörkuðu vald stjórnmálamanna. Hann
nefndi einnig upplýsingalögin og sagði þau
þegar hafa sannað gildi sitt. Óðum færi
fækkandi úrskurðum vegna ágreinings þar
sem stjórnvöld væru að læra að fara eftir
þessum lögum og laga sig að breyttum kröf-
um sem komið hafa í kjölfar lagasetning-
arinnar. „Þetta er dæmi um breyttar leik-
reglur og aðhald með stjórnvöldum sem
hefur náðst.“
Þá nefndi forsætisráðherra atvinnumálin.
„Atvinnuöryggi hefur verið allgott mestallan
þennan tíma en það var atvinnuleysi í byrj-
un. Með því að styrkja efnahaginn eins og
gert hefur verið má segja að þetta hafi verið
áratugur þar sem föstum stoðum var rennt
undir íslenskt efnahagskerfi. Með því var
tryggt að hér yrði öflugt velferðarkerfi sem
yrði ekki rekið á lánum eins og segja má að
gert hafi verið fram að því. Ýmsar aðrar
þjóðir hafa verið í vandræðum í þessum efn-
um.“
Nýjar tekjur með þekkingariðnaði
Hvaða stoðum hefur einkum tekist að
renna undir atvinnulífið?
„Það hefur meðal annars orðið sú gjör-
breyting að alls konar þekkingariðnaður gef-
ur okkur mjög miklar útflutningstekjur sem
ekki voru fyrir hendi áður. Allt frá árinu
1995 hafa þær vaxið mjög hratt og menn
hafa miklu betra svigrúm til þess að afla sér
lánsfjár, bæði innanlands og erlendis, og
geta verið á erlendum mörkuðum af því að
gjaldeyrisstefnunni var breytt og gjaldeyr-
isverslun gefin frjáls. Ekki er vafi á að þetta
allt hefur skilað Íslendingum miklu og á von-
andi enn eftir að vaxa.“
Þá nefnir ráðherra að fjárfestingar í iðnaði
hafi farið vaxandi á nýjan leik með stækkun
járnblendiverksmiðjunnar á Grundartanga
og tilkomu Norðuráls og verið er að und-
irbúa ný verkefni á Austurlandi þótt ekki
sjái enn fyrir endann á því. „Í þessu sam-
hengi er rétt að menn átti sig á að umhverf-
isvernd hefur fengið alveg nýjan hljómgrunn
og áhugi á umhverfinu er orðinn miklu meiri
en var fyrir fáeinum árum. Miklu betur er
nú hugað að þessum þáttum í tengslum við
allar framkvæmdir og kannski fara menn út
í ákveðnar öfgar í því. Þetta er ýmist í ökkla
eða eyra hjá okkur og þyrfti kannski stund-
um að fara milliveg. En ríkisvaldið hefur
fylgt þessum aukna áhuga eftir og það hefur
vakið athygli út fyrir landsteinana,“ segir
Davíð og vísar þar til nýlegra verðlauna
bandarísku umhverfissamtakanna Global
Green USA sem ríkisstjórnin hlaut fyrir
stefnu sína í orkumálum. „Þeir aðilar sem
mestan áhuga hafa á þessum málum og eru
óvilhallir dómarar í okkar tilfelli veita okkur
æðstu viðurkenningu sína og ég finn ekki
annað en að staða Íslands í umheiminum sé
sterk og skýr. Við erum fámenn þjóð en
engu að síður er hlustað þegar við tölum ef
það er af skynsemi og hægversku en ekki
með neinum rembingi,“ segir ráðherra.
Einkavæðing var bannorð
„Enn má nefna breytingar á sviði einka-
væðingar en einkavæðing var bannorð og
skammaryrði í upphafi þessa ferils en nú
tala allir flokkar um hana í mismiklum mæli.
Þeir lýsa ekki andstöðu við einkavæðingu,
sumir flokkanna útiloka vissa þætti en áður
var hún fordæmd algjörlega. Þetta er því
gjörbreyting. Með einkavæðingunni var
hlutabréfamarkaðurinn styrktur en hann var
mjög fábreyttur áður en ríkisfyrirtækin fóru
á markað. Hann var alltof lítill áður og þess
vegna óvirkur. Hlutabréfamarkaðurinn er
kannski of lítill ennþá en hefur stækkað
verulega og mun stækka enn meira, meðal
annars fyrir atbeina ríkisins.“
Davíð segir að þátttaka Íslands í alþjóð-
legu samstarfi hafi einnig aukist verulega.
Hún sé stundum umdeild en sendiráðum hafi
fjölgað, þátttaka landsins í alþjóðastofnunum
aukist og landið varð aðili að samningnum
um Evrópska efnahagssvæðið. „Sá samn-
ingur hefur ótvíræða kosti þótt hann sé ekki
gallalaus, það varð að taka gallana með kost-
unum. Samningurinn hefur til dæmis auð-
veldað okkur slaginn við þensluna með ein-
faldari tilfærslu fólks á vinnumarkaði sem er
auk þess handhægt og auðvelt fyrir útflutn-
ingsgreinar okkar.
Meginhluta þessa tímabils höfum við búið
við slíkan stöðugleika í efnahagslífinu að
menn hafa getað gert áætlanir í fyrirtækjum
sínum og á heimilum sínum svipað og gerist
í öðrum löndum. Þetta var afar erfitt fyrir
fólk áður. Ef menn geta gert markvissar
áætlanir í megindráttum er líklegt að það
verk sem ráðist er í sé af einhverju viti en
ekki óráð eins og stundum vildi verða þegar
enginn vissi hvort hann hafði fast land undir
fótum eða ekki.“
Forsætisráðherra minnir á að ríkið hafi
losað sig út úr ýmsum rekstri, losað sig við
stofnanir á borð við húsameistara, Skipaút-
gerðina, Framkvæmdasjóð og aðra hliðstæða
sjóði. „Þannig rekur ríkið ekki lengur starf-
semi sem því er alls ekki ætlað að reka og
um leið og ég nefni þessa sjóði má minna á
Lánasjóð íslenskra námsmanna sem stóð á
brauðfótum þegar við komum að málum en
er nú kominn á fastan og öruggan grunn og
námsmenn þurfa ekki að óttast að sjóðurinn
verði gjaldþrota.“
Umbætur í skóla- og vegamálum
Davíð sagði sjávarútvegsmál mikið hafa
verið rædd allan þennan tíma og lengi staðið
deilur um leiðir í fiskveiðistjórn. „Ég held að
það megi fullyrða að þótt deilum í þessum
málaflokki ljúki kannski aldrei hjá þjóð þar
sem sjávarútvegurinn skiptir svo miklu máli
er sáttatónninn þó sjálfsagt meiri í um-
ræðunni nú en um langt skeið. Menn hafa
teygt sig í átt til samkomulags, kannski um-
fram ýtrustu sannfæringu sína, til þess að
koma þeim illindum sem einkenndu þessa
mikilvægu grein út úr heiminum. Það hefur
að nokkru tekist þótt við höfum ekki náð
landi ennþá en við sjáum til lands í þessum
efnum og það er mikilvægt.
Þá hafa verið gerðar miklar umbætur í
grunnskólum og framhaldsskólum, verkefni
sveitarfélaga hafa verið aukin eins og lofað
var og valdið flutt nær fólkinu. Ríkið hefur
stuðlað að fækkun sveitarfélaga til þess að
þau eflist og geti valdið verkefnum sínum og
þannig mætti lengi telja.“
Framkvæmdir hafa einnig verið miklar í
Íslenskt skattkerfi
verði aðdráttarafl
Davíð Oddsson hefur á morgun, 30. apríl, setið lengur
en nokkur annar samfellt í embætti forsætisráðherra
eða tíu ár. Hann segir ýmislegt ennþá vera ógert og vill
vinna að breytingum á skattkerfinu á næstu tveimur
árum. Jóhannes Tómasson ræddi við forsætisráðherra
í vikunni í tilefni þessara tímamóta.
Morgunblaðið/Golli
Davíð Oddsson forsætisráðherra.