Morgunblaðið - 29.04.2001, Blaðsíða 30

MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 29. APRÍL 2001 33
Að sama skapi er allt of algengt að stjórnmála-
menn reyni að komast undan gagnrýni á sjálfa sig
og eigin stjórnarhætti með því að varpa sökinni á
einhverja illskilgreinanlega „alþjóðavæðingu“.
Hvor skyldi nú þegar upp er staðið eiga meiri sök
á bágu hlutskipti franskra bænda á borð við Jose
Bové, frönsk stjórnvöld eða „alþjóðavæðingin“?
Alþjóðavæðing
og þróunarríkin
Einhver algengasta
röksemdin er heyrist
gegn alþjóðavæðing-
unni er að hún sé þró-
unarríkjum óhagstæð. Slík sjónarmið voru hávær
í Seattle og eru oftar en ekki meginþemað í and-
stöðunni við aukna fríverslun. Mótmælendur vilja
ekki frjálsa verslun heldur „sanngjarna“ verslun.
Það er forvitnilegt að velta því fyrir sér hvort al-
þjóðavæðing komi þróunarríkjum vel eða illa.
Vissulega má gagnrýna margt í sambandi við það,
hvernig ýmsar alþjóðastofnanir hafa komið fram
gagnvart þróunarríkjum. Ekki síst hafa Alþjóða-
bankinn og Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn sætt vax-
andi gagnrýni fyrir þá stefnu er þær stofnanir
hafa framfylgt. Þá er varla deilt lengur um mikil-
vægi þess að afskrifa skuldir fátækustu ríkjanna
að miklu og stundum öllu leyti.
Það breytir þó ekki því að alþjóðavæðingin er
helsta tækifæri þessara ríkja til að brjótast út úr
viðjum fátæktar. Besta dæmið um það er hvernig
ríkjunum í suðausturhluta Asíu hefur á nokkrum
áratugum tekist að skipa sér í hóp með ríkustu
þjóðum heims fyrir tilstuðlan alþjóðlegra við-
skipta. Taívan, Japan, Suður-Kórea, Taíland, Mal-
asía og Singapúr eru lifandi dæmi þess hvernig al-
þjóðleg viðskipti geta stuðlað að hagvexti og
velmegun. Enn eitt dæmið er svo sú þróun er átt
hefur sér stað í Kína. Sá ótrúlegi hagvöxtur sem
þar hefur verið síðastliðinn áratug er einungis til-
kominn vegna þess að svæði í suðurhluta landsins
hafa verið opnuð fyrir erlendum fjárfestingum og
viðskiptum.
Röksemdir þeirra sem telja aukna fríverslun og
alþjóðavæðingu bitna á þriðja heiminum eru yf-
irleitt að stórfyrirtæki nýti sér ódýrt vinnuafl í
þróunarríkjum og níðist á starfsfólki þar. Arður-
inn sé síðan fluttur úr landi og lítið sé skilið eftir
annað en hugsanleg umhverfisspjöll. Oft heyrist
einnig að setja beri ýmis siðferðileg skilyrði fyrir
fríverslun, s.s. að ekki megi nota vinnuafl barna
eða að uppfylla verði ákveðin umhverfisleg skil-
yrði.
Þegar betur er að gáð kemur aftur á móti í ljós
að rök sem þessi þjóna ekki þróunarríkjum heldur
ríku iðnríkjunum.
Enginn mótmælir því að kaup og kjör séu lakari
í þróunarríkjun en í iðnríkjunum og að fram-
leiðslukostnaður sé þar af leiðandi lægri þar. Það
hefur hins vegar verið sýnt fram á það með fjöl-
mörgum rannsóknum að þau kjör sem starfs-
mönnum alþjóðlegra fyrirtækja bjóðast eru nær
undantekningarlaust mun betri en almennt geng-
ur og gerist í þessum ríkjum. Stórfyrirtækin
stunda vissulega enga góðgerðarstarfsemi enda
markmið þeirra að hagnast en ekki að bæta heim-
inn. Þau eru aftur á móti vör um sig og viðkvæm
fyrir gagnrýni heima fyrir. Ef upp kemst að stór-
fyrirtæki hefur níðst á starfsfólki eða umhverfinu
á fjarlægum slóðum getur það haft afdrifaríkar af-
leiðingar fyrir þau á hinum mikilvægu mörkuðum
þeirra í Bandaríkjunum og Evrópu.
Fjárfesting erlendra stórfyrirtækja er skref í
átt út úr fátæktargildrunni fyrir þróunarríkin.
Markmið þeirra sem berjast gegn slíku virðist
hins vegar vera að tryggja vel borguð störf í iðn-
ríkjunum á kostnað fátæku ríkjanna. Það er gert
með því að gera kröfu um að sömu staðlar gildi um
t.d. félagsleg réttindi, vinnuvernd og umhverfis-
mál í þróunarríkjum og í iðnríkjunum. Þótt vissu-
lega hljómi það ekki vel að leggjast gegn til dæmis
aukinni vinnuvernd eða réttindum starfsfólks má
ekki gleyma því að slíkir hlutir gerast á löngum
tíma. Það velmegunarstig sem við búum við er af-
leiðing langrar efnahagslegrar og pólitískrar þró-
unar. Ef við ætlum að gera þá kröfu að ríki í þriðja
heiminum, sem búa við svipuð kjör og við gerðum
fyrir rúmri öld, uppfylli sömu skilyrði og við og
það strax erum við í raun að dæma þau úr leik. Við
erum að setja þröskuldinn það hátt að hann verður
óyfirstíganlegur, við erum að festa þessi ríki í fá-
tæktinni.
Þetta gerum við einnig með öðrum hætti. Iðn-
ríkin hafa verið fús til að auka fríverslun á þeim
sviðum sem þeim hentar en þegar kemur að póli-
tískt viðkvæmum sviðum er dyrunum lokað. Þró-
unarríkin stunda flest lítinn útflutning á þróuðum
iðnvarningi eða hugbúnaði. Atvinnuvegir eru
frumstæðir og landbúnaður skipar mikilvægan
sess í þjóðartekjum þeirra. Ríku löndin leggja hins
vegar mikla áherslu á að vernda sinn eigin land-
búnað og hafa neitað að opna markaði sína fyrir
ódýrum landbúnaðarafurðum frá þróunarríkjun-
um ef þær ógna þeirra eigin framleiðslu. Við Ís-
lendingar erum þar engin undantekning. Þar með
erum við að koma í veg fyrir að þróunarríkin nái
að styrkja efnahag sinn með því að selja þær
vörur, sem þau framleiða og eru samkeppnishæf-
ar á alþjóðlegum markaði.
Við getum reynt að gera okkur í hugarlund hver
þróunin hefði verið á Íslandi ef við hefðum ekki
fengið aðgang að mörkuðum í Evrópu og Banda-
ríkjunum fyrir sjávarafurðir okkar vegna þess að
ofurkapp hefði verið lagt á að vernda evrópskan
og bandarískan sjávarútveg fyrir erlendri sam-
keppni.
Auður og velmegun verða einungis til með
framleiðslu og viðskiptum. Það er hægt að fella
niður allar skuldir þróunarríkja og dæla þangað
endalausu fjármagni í þróunaraðstoð. Forsenda
þess að t.d. niðurfelling skulda komi að einhverju
gagni er að ríkin taki upp skynsamlega stefnu í
efnahagsmálum og að þau eigi aðgang að mörk-
uðum. Það stoðar lítt að fella niður skuldir ef af-
raksturinn hverfur í hít spillts embættiskerfis,
hernaðaruppbyggingu eða vasa valdhafa. Sorgleg-
asta dæmið er Afríka sem situr eftir í eymd meðan
önnur ríki heims bæta kjör sín.
Mikilvægi
frjálsra við-
skipta
Það má færa sterk rök
fyrir því að það sé
einkanlega hagsmuna-
mál fátækustu ríkj-
anna að skipulagðar
viðræður um alþjóð-
lega fríverslun komist á skrið á nýjan leik. Þessi
ríki hafa ekki burði til að knýja í gegn markaðs-
aðgang upp á eigin spýtur. Hættan er sú að í fram-
tíðinni muni byggjast upp svæðisbundinn fríversl-
unarsvæði í auknum mæli, með skýrt
afmörkuðum ytri landamærum. Segja má að Evr-
ópusambandið og EES-svæðið sé eitt slíkt svæði.
Það getur einnig verið að hið ameríska fríversl-
unarsvæði, sem nú er stefnt að, muni þróast í þá
átt. Auðvitað eru knýjandi rök fyrir því að tvö öfl-
ug efnahagssvæði sem þessi geri með sér sam-
komulag um sameiginlegan markaðsaðgang. Og
enginn getur sniðgengið hin öflugu ríki Asíu á
borð við Japan og Kína. En hver ætlar að standa
vörð um hagsmuni fátækari ríkja í t.d. Asíu og
Afríku? Er ekki hætt við að þau verði utanvelta ef
fríverslunarsamningar færast af vettvangi al-
þjóðasamtaka á borð við WTO og verði í auknum
mæli tvíhliða samningar?
Með því að berjast gegn auknu frelsi í alþjóð-
legum viðskiptum er verið að gera þróunarríkj-
unum bjarnargreiða. Það er verið að loka á einu
leið þeirra til auðlegðar.
Bandaríski hagfræðingurinn Jeffrey Sachs,
sem er prófessor í hagfræði við Harvard-háskóla,
hefur bent á að í samtímasögunni sé ekki að finna
eitt einasta dæmi um að ríki hafi náð að þróast
efnahagslega án þess að stunda viðskipti við önnur
ríki og með samruna við hið alþjóðlega efnahags-
kerfi.
Alþjóðavæðingin er óhjákvæmileg, enda að
mörgu leyti afsprengi tækniþróunar, sem ekki
verður stöðvuð. Við getum aftur á móti haft áhrif á
hvernig alþjóðavæðingin þróast, þar með talið
hvort hún eigi að ná til heimsins alls eða hvort við
viljum útiloka ákveðinn hluta heimsbyggðarinnar
frá þessari þróun í nafni „sanngjarnrar“ viðskipta-
stefnu.
Morgunblaðið/RAX
Grágæsir við Hornafjörð.
Það má færa sterk
rök fyrir því að það
sé einkanlega hags-
munamál fátækustu
ríkjanna að skipu-
lagðar viðræður um
alþjóðlega fríversl-
un komist á skrið á
nýjan leik.
Laugardagur 28. apríl