Morgunblaðið - 29.04.2001, Síða 14

LISTIR
14 SUNNUDAGUR 29. APRÍL 2001 MORGUNBLAÐIÐ
L
JÓSMYNDUN er
það nýjasta í núlist-
um. Í það minnsta á
listmarkaðnum, eða
svo segja okkur
blaðamenn stór-
blaða vestanhafs.
Undarleg staðhæfing um miðil sem
hefur jafn lengi verið til taks, jafnt
fyrir listamenn sem almenning, en
þetta er þó langt í frá í fyrsta sinn
sem slíkar fullyrðingar um kraftbirt-
ingu ljósmyndarinnar ber fyrir aug-
un. Síðustu árin hefur iðulega verið
að fást hærra verð fyrir ljósmyndir
en fyrir samtímaverk unnin í aðra
miðla og það er í samræmi við þró-
unina á uppboðum og í sýning-
arsölum. Ég minnist þess að fyrir
einum sjö, átta árum vakti það at-
hygli í New York, þar sem galleríin
þykja gefa vís-
bendingu um
hvað efst er á
baugi í myndlist
samtímans, að
þegar haustsýn-
ingalotan hófst
voru ljósmyndir eða ljósmyndatengd
verk í meira en helmingi sýningarsal-
anna. Og þá á ég við verk unnin á
hefðbundinn hátt sem óhefðbundinn;
heimildaljósmyndir, svarthvítar
myndir og litmyndir, myndir sem bú-
ið var að breyta í tölvum eða myndir
unnar nákvæmnislega eftir stórum
filmum. Fjölbreytileikinn innan
þessa sviðs er gífurlegur um þessar
mundir og sífellt fleiri listamenn og
listnemar finnar hugmyndum sínum
og tjáningu leið í þeim breiða farvegi
sem ljósmyndun er í dag.
En það eru ekki bara þeir sem
skapa sem hafa áhuga á miðlinum,
áhuginn er líka hjá listunnendum,
þeim sem sækja sýningar og vilja sjá
hvað listamenn í dag hafa fram að
færa – og vilja prýða hýbýli sín með
myndlist. Undanfarin ár hefur til
dæmis varla sést inn á bandarískt
heimili í þarlendum kvikmyndum án
þess að þar séu ljósmyndir á veggj-
um; gjarnan svarthvítar myndir og
formhreinar.
Ljósmyndin hefur fyrir löngu náð
þeim sessi að vera einungis einn
margra miðla sem standa listamönn-
um til boða; það sem vitaskuld skiptir
máli er hvað þeir gera með miðilinn.
Öll myndverk byggjast á sömu
þremur eigindunum. Í fyrsta lagi er
það hefðin, það er hvernig miðillinn
hefur verið nýttur áður og hverjir
eru þekktir möguleikar hans. Í öðru
lagi myndefnið, og loks sá sem skap-
ar myndina. Í öllum formum mynd-
sköpunar kemur þetta þrennt við
sögu.
Stundum er sagt að hefð-bundnar fréttaljósmyndirséu dæmi um það hvar hefðog myndefni komi saman,
skapari myndarinnar skipti ekki
máli. Hann sé „bara“ fagmaður sem
staddur sé á staðnum og ýti á takka.
En myndir teknar á slíkan hátt verða
seint áhugaverðar, fyrir utan að ekki
er hægt að mynda atburð á full-
komlega hlutlægan, eða hlutlausan
hátt; bara innrömmunin ein felur í
sér persónulegt val ljósmyndarans.
Aðrar ljósmyndir geta verið óhlut-
bundnari, verið leikur listamanns
sem velur að sýna abstrakt form sem
segja enga sögu; þar koma aðallega
til hefðin og skaparinn. Eftir því sem
meira finnst fyrir þessum skapara,
eða höfundi myndarinnar, verður
myndverkið iðulega áhugaverðara.
Við viljum sjá að höfundurinn hafi
eitthvað fram að færa, finna fyrir
honum bak við verkið. Og það er að
mínu mati einnig mikill kostur við
fréttaljósmyndir að höfundurinn sé
áþreifanlegur; að áhorfandinn geti
skynjað að hugsandi maður rammar
inn myndina; hann velur af ein-
hverjum sökum að sýna atburðinn á
ákveðinn hátt og það bætir myndina
ef hann leggur sig fram um að gera
það á ferskan og persónulegan hátt.
Þetta sem ég kalla ferska og per-
sónulega nálgun á hefð og myndefni,
er vitaskuld það sem getur gert
myndverk áhugaverð. Þannig horf-
um við á mynd Andreas Gursky af
knattspyrnuleik, sem birtist á forsíðu
Lesbókar fyrir skemmstu. Við sjáum
daglega urmul myndramma af knatt-
spyrnumönnum; í ljósmyndum og í
sjónvarpi, en Gursky nær að fanga
athyglina með því að sýna okkur sitt
einstaka og óvenjulega sjónarhorn.
Hann horfir ofan á völlinn: grænt
teppi, ótrúlega víðáttumikið, og á því
nokkrir menn hér og þar. Einfalt en
snjallt. Ný sýn – meira að segja lag-
færð í tölvu. Ekki er síður áhrifamik-
ið að sjá frummyndina, hátt í tveggja
metra háa. Annar maður sem sýndi
íþrótt í fersku ljósi en tók hraðann og
kraftinn inn í myndina í orðsins
fyllstu merkingu, var Bandaríkja-
maðurinn Garry Winogrand sem
náði inn á sömu myndina frá hlið-
arlínunni öllum leikmönnum ruðn-
ingsliðs. Sumir þeirra lentu reyndar
á listamanninum, hann slasaðist eitt-
hvað – en myndin er einstök.
Ljósmyndir eru samt ekkieinstakar í þeim skilningiað það má gera þær í upp-lagi, og þessvegna fjöl-
falda út í hið óendanlega. Þessi stað-
reynd hefur haft áhrif á
markaðsvægi þeirra; ljósmyndir hafa
gjarnan verið flokkaðar hvað verð
snertir með fjölfaldanlegri grafík. En
nú segja fréttir okkur að þetta sé að
breytast, að svo virðist vera að kaup-
endur séu orðnir tilbúnir að greiða
fyrir gæði viðurkenndra listamanna
sem vinna með ljósmyndamiðilinn og
láti upplagsmöguleikana ekki trufla
sig.
Á síðustu tveimur árum hafa menn
getað fylgst með síhækkandi verði
ljósmynda hjá uppboðshúsum austan
hafs sem vestan. Og það gerðist í
fyrsta sinn á síðasta ári að ljósmyndir
voru dýrustu samtímaverkin á upp-
boðum í New York; dýrari en til að
mynda málverk og þrívíð verk. Dag-
blaðið New York Times greindi ný-
verið frá því að enginn bás á Armory
sýningunni, þar sem kynntir eru nýj-
ustu straumar í samtímalist heims-
ins, virtist með á nótunum nema þar
væru einn eða tveir ljósmyndarar. Og
á þúsaldarmótum hefði athyglin í
borginni beinst að ljósmyndum í
meiri mæli en nokkru sinni fyrr. Ég
upplifði það sterkt þar í borg í vik-
unni sem leið, þar sem tvö af stærstu
listasöfnunum, MoMA og Whitney,
eru hvort með sína stóru yfirlitssýn-
inguna á samtímaljósmyndurum – á
fyrrnefndum Gursky og Kenneth Jo-
sepsson. Þriðja safnið, risinn Met-
ropolitan, bregður upp heillandi yf-
irliti yfir listsköpun í hollensku
borginni Delft í gegnum aldirnar, þar
sem meistari Vermeer rís hæst.
Í september síðastliðnum var
greint frá því að prent af „Glertári“
Man Rays, frá 1932-33, hefði verið
selt einkasafnara á mun hærri upp-
hæð en eina milljón dala; það gæti
þýtt meira en hundrað milljónir
króna. Einungis þremur árum áður
hafði annað prent af „Glertárinu“
slegið sölumet fyrir ljósmynd þegar
það seldist hjá Sothebys fyrir um 25
milljónir króna. Fyrrnefnd metsala
fékk virtan gallerista, Howard
Greenberg, til að segja að verðbilið
milli merkra ljósmynda og merkra
verka í öðrum miðlum væri að hverfa.
Þessi áhugi á ljósmyndaverkum
fór ekki á milli mála á uppboðum á
samtímalist í New York á síðasta ári.
Tröllvaxin, tölvuunnin litprent eftir
unga Þjóðverja voru hvað mest áber-
andi. „Pantheon, Róm“, eftir Thomas
Struth seldist á rúmar 25 milljónir
króna en verkið er 240 x 180 sm að
stærð. „Prada II“ eftir Andreas
Gursky, mynd sem er þriggja metra
breið, fór á sama verði. Og þótt ljós-
myndirnar séu ekki í yfirstærðum þá
geta þær kostað sitt, í það minnsta ef
listamaðurinn er Cindy Sherman.
„Án titils númer 209“, sjálfsmynd í lit
frá 1989, fór á 25 milljónir og „Án tit-
ils númer 92“, frá 1982, á 24 milljónir,
sem gerir Sherman að einum dýrasta
listamanni Bandaríkjanna, sama í
hvaða miðli unnið er. Engir ljós-
myndarar hafa áður notið viðlíka
jafnræðis við málara, hvað sölu-
andvirði verka snertir, og þau
Sherman, Struth og Gursky.
Öll þessi verk eru til í fleiri en einu
eintaki; af þeim eru til afbrigði eða
þau gerð í nokkrum tölusettum ein-
tökum. Þetta kann að segja okkur að
markaðurinn fyrir dýra samtímalist
hefur sætt sig við fjölföldunareig-
inleika ljósmyndunar; eða að kaup-
endur geti horft fram hjá þeirri ef til
vill óþægilegu staðreynd þegar um
einstök verk er að ræða.
Þessi mikla verðhækkun á ljós-
myndum nær ekki eingöngu til verka
samtímamanna heldur líka ljós-
mynda 19. aldar, en frá fyrstu ára-
tugum ljósmyndunarinnar sjáum við
iðulega einhver fegurstu og merk-
ustu verk sem unnin hafa verið í mið-
ilinn. Vert er að geta uppboðs mynda
úr eigu Jammes hjónanna frönsku
fyrir tveimur árum. Hjónin höfðu
safnað verkum franskra frumherja
eins og Le Gray, Le Secq og Baldus.
Safn þeirra var stórmerkilegt en fáir
höfðu samt búist við viðlíka sölu og
átti sér stað. Mynd eftir Le Gray frá
1855 – en bestu ljósmyndir hans eru
eitthvað það undursamlegasta sem
ég hef séð í myndlistinni – seldist á 80
milljónir króna. Á uppboðinu seldust
myndirnar 265 á um það bil 1.200
milljónir og blaðamaður Herald
Tribune staðhæfði að þetta hafi
„verið einn þeirra sögulegu daga,
þegar einstök sala leiðir í ljós þá stað-
reynd að meiriháttar breytingar í
menningarlegum skilningi hafa átt
sér stað.“
En á sama tíma og milljónireru greiddar fyrir ljós-myndir í stórborgumheimsins, þá njótum við
Íslendingar – og ekki hvað síst við
ljósmyndarar – þeirrar staðreyndar
að það kemur af og til fyrir að við
fáum að sjá hér heima merkilega
hluti annars staðar frá. Þannig er því
til dæmis varið með sýninguna á
myndum Henri Cartier-Bressons
sem nú stendur yfir í Listasafni Ak-
ureyrar og kemur í júní í Ljós-
myndasafn Reykjavíkur. Af slíkum
upplifunum mega menn ekki missa.
Hinsvegar er óþarfi að gera sér grillu
út af því að ljósmyndir seljist ekki
hér. Það þarf ekki að fara á mörg
listamunauppboð eða sölugallerí í
Reykjavík í von um að finna þar
merkar ljósmyndir: þær sjást þar
einfaldlega aldrei. Myndir eftir ís-
lenska meistara í miðlinum, hvort
sem þeir heita Eymundsson, Sigríður
Zoëga, Magnús Ólafsson, Kaldal –
eða bara einhver hinna yngri – þær
sitja í geymslum safnanna eða í al-
búmum einhvers staðar. Sjálfsagt
verðlausar með öllu.
Er ljósmyndin það nýjasta?
AF LISTUM
Eftir Einar Fal
Ingólfsson
efi@mbl.is
Prent af „Glertári“ eftir Man Ray, frá 1932, seldist nýverið fyrir meira en eina milljón dala.
STÓRSVEIT Tónmenntaskóla
Reykjavíkur heldur tónleika í Ís-
lensku óperunni við Ingólfsstræti í
dag, sunnudag, kl. 14. Sveitin er
skipuð 17 hljóðfæraleikurum á
aldrinum 14–18 ára. Efnisskrá er
fjölbreytt, en meðal annars verða
leikin lög sem verið hafa á efnisskrá
stórsveitar Count Basies og verk
eftir Bob Mintzer og Maríu Schnei-
der, en þau eru á meðal virtustu nú-
lifandi höfunda stórsveitatónlistar.
Stjórnandi stórsveitarinnar er Sig-
urður Flosason saxófónleikari.
Gestir á tónleikunum verða Jóel
Pálsson saxófónleikari og Samúel J.
Samúelsson básúnuleikari, en þeir
eru báðir fyrrverandi nemendur
Tónmenntaskólans og fyrrverandi
meðlimir í hljómsveitinni. Þess má
geta að Sigurður Flosason var einn-
ig nemandi í Tónmenntaskólanum.
Finnur Ragnarsson básúnuleik-
ari hefur starfaði með Stórsveitinni
í mörg ár. Hann útskrifaðist úr
Tónmenntaskólanum fyrir nokkr-
um árum, en er nú kominn til liðs
við Stórsveitina aftur.
„Þetta verður bigband músík,
fönk og latin og auðvitað swing
standardar og mikill fjölbreytni“,
segir Finnur. Aðspurður segir hann
mikla grósku í þessari tegund tón-
listar, og auk þessarar hljómsveitar
séu stórsveitir starfræktar í Tón-
listarskóla FÍH og í Keflavík, auk
Stórsveitar Reykjavíkur, en þangað
sækja margir fyrrverandi nem-
endur Stórsveitar Tónmenntaskól-
ans. „Ég er mest í djassinum þessa
dagana og spila líka með annarri
stórsveit og djassgrúppu í FÍH. Ég
tek sóló í Latin Mambo á tónleik-
unum á sunnudaginn; það er mikil
upplifun að spila með svona stór-
sveit og mikill kraftur sem er til
staðar.“
Stórsveit Tónmenntaskóla Reykjavíkur leikur í Íslensku óperunni
„Mikil upplifun að
spila með stórsveit“