Morgunblaðið - 29.04.2001, Qupperneq 29

32 SUNNUDAGUR 29. APRÍL 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
L
EIÐTOGAR Ameríkuríkja
komu um síðustu helgi saman
til fundar í Quebec í Kanada.
Meðal þess sem samþykkt
var á fundinum var að mynda
risavaxið fríverslunarsvæði
er næði til 34 ríkja frá Kanada
í norðri til Argentínu í suðri
fyrir árið 2005. Á þessu svæði búa alls um 800
milljónir manna. Þetta yrði því stærsta fríversl-
unarsvæði veraldar og vafalítið mikilvæg efna-
hagsleg lyftistöng fyrir álfurnar í vestri.
Fríverslun hefur átt undir högg að sækja í
heiminum síðastliðin misseri og það sem ein-
kenndi fundinn í Quebec öðru fremur voru fjöl-
menn mótmæli er beindust gegn fríverslun og
ekki síst því fyrirbæri sem gjarnan er nefnt „al-
þjóðavæðing“. Leiðtogarnir urðu að funda á víg-
girtu svæði sem fjölmennt lögreglulið stóð vörð
um.
Það virðist vera orðin regla fremur en undan-
tekning að á fundum sem þessum safnist saman
fjölmennt lið fólks er oft og tíðum virðist eiga fátt
annað sameiginlegt en óljósa andstöðu við „al-
þjóðavæðinguna“.
Fjölskrúðug
hreyfing mót-
mælenda
Upphafið að þessu má
rekja til ráðherrafund-
ar Heimsviðskipta-
stofnunarinnar í
Seattle í nóvember
1999 þar sem leiðtogar
ríkja um allan heim voru samankomnir til þess að
ákveða næstu skref í átt að aukinni fríverslun í
heiminum í framhaldi af Uruguay-lotu GATT-
samkomulagsins.
Þau áform fóru út um þúfur og Seattle-fund-
arins er helst minnst fyrir harðskeytta götubar-
daga þar sem mótmælendur og lögregla tókust á
dögum saman, fulltrúar komust ekki á fundarstað
og skemmdarverk voru framin á fyrirtækjum sem
þóttu táknræn fyrir alþjóðavæðinguna.
Það var samt ekki umsátursástandið er ríkti á
fundinum sem réð því að ekki náðist samkomulag
um nýja viðræðulotu heldur andstaða mikilvægra
sendinefnda við mörg þau grundvallaratriði sem
til stóð að taka ákvörðun um.
Fulltrúar jafnt Evrópusambandsins sem
Bandaríkjanna mættu til leiks án þess sannfær-
ingarkrafts, sem nauðsynlegur var til þess að
hægt yrði að knýja nýja lotu í gegn. Áherslan var á
að standa vörð um sérhagsmuni einstakra ríkja og
því fór sem fór.
Allt frá heimsstyrjöldinni síðari hafði náðst
undraverður árangur í því að efla fríverslun og
lækka tolla í alþjóðlegum viðskiptum. Átta samn-
ingalotur undir merkjum GATT, almenna sam-
komulagsins um tolla og viðskipti, höfðu tryggt
einstakan árangur og aukna velmegun um allan
heim. Að mati Alþjóðabankans nema áhrifin af
Uruguay-lotunni eingöngu um 100–200 milljarða
dollara kaupmáttaraukningu neytenda um allan
heim á hverju ári.
Þegar þarna var komið sögu var aftur á móti
komið að því að samningaviðræðurnar færðust inn
á pólitískt viðkvæmari svið, svo sem fjarskipta- og
landbúnaðarmál. Pólitískur vilji reyndist ekki
vera til staðar þegar á reyndi.
En þótt úrslitin hafi ráðist í bakherbergjum en
ekki í götubardögum er Seattle-fundarins ekki
síður minnst fyrir að þar tókst hinni sundurleitu
hreyfingu gegn alþjóðavæðingunni í fyrsta skipti
að stilla saman strengi sína.
Það er að mörgu leyti erfitt að skilgreina þessa
hreyfingu sem eina heild enda samanstendur hún
af fjölmörgum smáhópum. Umhverfissinnum,
stjórnleysingjum, þjóðernissinnum, sósíalistum,
mannréttindahópum af ýmsu tagi og einstakling-
um og samtökum sem setja sig upp á móti hinu
ríkjandi skipulagi af einhverjum ástæðum. Allir
þessir hópar höfðu verið til um árabil. Það sem
gerðist í Seattle var hins vegar að annars vegar
náðu hinir ólíku hópar að skipuleggja sig og sam-
ræma aðgerðir sínar með aðstoð Netsins auk þess
sem þeir náðu saman með skipulagðari hags-
munahópum, svo sem stéttarfélögum í Bandaríkj-
unum og fulltrúum landbúnaðarins.
Sú uppsafnaða reiði sem greinilega var til stað-
ar kom flestum í opna skjöldu en reiðin beindist
einkum að táknum alþjóðlegra heimsviðskipta,
bandarískum stórfyrirtækjum á borð við Nike og
McDonald’s sem byggt hafa upp vörumerki sem
finna má um allan heim.
Í raun snerust mótmælin einungis að litlu leyti
um starfsemi Heimsviðskiptastofnunarinnar og
þau málefni sem lágu fyrir ráðherrafundi hennar í
Seattle. WTO var einungis tákn fyrir alþjóðavæð-
inguna og því beindist reiðin gegn stofnuninni þó
svo að flestir þeir er gengu um götur Seattle hafi
vafalítið haft litla sem enga vitneskju um starf-
semi stofnunarinnar.
Nú virðist, af sömu ástæðu, sem ekki megi
halda fund á vegum ákveðinna alþjóðlegra sam-
taka án þess að komi til mótmæla sem áþekk eru
þeim í Seattle. Þannig logaði allt í átökum á fund-
um Alþjóðagjaldeyrissjóðsins í Washington og
Prag, hefð virðist vera komin á mótmæli í við-
skiptahverfinu City í London hinn fyrsta maí ár
hvert og jafnvel á Davos-fundinum í Sviss voru
andstæðingar alþjóðavæðingarinnar mættir. Mót-
mælin í Quebec um síðustu helgi eru því einungis
grein af þessum meiði.
Gagnrýni á al-
þjóðavæðingu
Þrátt fyrir að á þriðja
ár sé liðið frá Seattle-
fundinum eru mark-
mið andstæðinga al-
þjóðavæðingarinnar enn jafnóljós og þá. Það
ræðst kannski ekki síður af því að alþjóðavæðingin
sem slík er ekki fyrirbæri sem hægt er að skil-
greina með nákvæmum hætti. Með þessu hugtaki
er yfirleitt átt við þá þróun að múrar á milli ríkja
hafa verið að hverfa, hvort sem er í pólitískum,
menningarlegum eða viðskiptalegum skilningi.
Hugmyndir, vörur, fjármagn og fólk eiga nú
greiða leið á milli flestra ríkja og með tilkomu
Netsins hafa fjarlægðirnar sem áður skildu fólk að
horfið að miklu leyti. Við þurfum ekki að bíða í
marga daga eftir að fá erlend dagblöð heldur get-
um lesið New York Times með morgunkaffinu á
meðan flestir íbúar New York eru enn í fasta-
svefni. Hægt er að panta vörur og varning í gegn-
um Netið og jafnvel fylgjast með dagskrá útvarps-
og sjónvarpsstöðva um allan heim. Það þykir ekki
lengur tiltökumál að ferðast um heiminn og starfa
í öðrum ríkjum um lengri eða skemmri tíma og
daglegt líf fólks og lífsstíll byggist sífellt meira á
menningarlegri blöndu hefða. Við horfum á
bandarískar kvikmyndir, borðum ítalskan mat
dagsdaglega, leggjum kannski stund á austur-
lenska speki og hlustum á suður-ameríska tónlist.
Þessi þróun er að mestu leyti jákvæð en auðvit-
að er, eins og alltaf þegar hlutir breytast, hægt að
finna mýmörg dæmi um að breytingarnar séu ekki
alltaf til góðs fyrir alla. Þannig er eðlilegt að ein-
stök ríki hafi áhyggjur af því að menningarleg sér-
kenni þeirra eigi á hættu að hverfa þar sem ekki er
hægt að etja kappi við þá fjöldamenningu sem
tröllríður heimsbyggðinni í gegnum gervihnatta-
sjónvarp, kvikmyndir og nú Netið. Staðbundnir
atvinnuhættir eru einnig í hættu þar sem smáar
og oft frumstæðar atvinnugreinar geta ekki keppt
við fjöldaframleiðsluna.
Ágætt dæmi eru þær áhyggjur sem Frakkar
hafa af alþjóðavæðingunni, en einn helsti fulltrúi
hreyfingarinnar gegn alþjóðavæðingunni er Jose
Bové, sauðfjárbóndi sem varð frægur þegar hann
lagði veitingastað á vegum hamborgarakeðjunnar
McDonald’s í rúst. Enn og aftur átti það tákn er
varð fyrir barðinu á reiði bóndans lítið sameig-
inlegt með því sem hann var í raun að mótmæla,
nefnilega nýjum reglum um skatta á ostafram-
leiðslu. Hamborgarakeðjan var hins vegar tákn
sem allir skildu og Bové varð á einni nóttu að þjóð-
hetju í Frakklandi, eins konar frönskum Hróa
hetti sem barðist gegn hinum ríku alþjóðafyrir-
tækjum til að bæta hag fátæku bændanna. Þegar
réttað var í máli Bové var engu líkara en alþjóða-
væðingin væri á sakabekk, tugþúsundir manna
söfnuðust saman til að sýna honum stuðning,
franskir fjölmiðlar tóku upp málstað hans og Lion-
el Jospin, forsætisráðherra Frakklands, sagði
baráttu hans vera réttmæta.
Gagnrýni annarra beinist að því að sú þróun
sem á sér stað á vettvangi samtaka á borð við
WTO sé andlýðræðisleg. Þar komi saman
embættismenn sem enginn hafi kosið og ráði ör-
lögum heimsbyggðarinnar. Það kann að vera
ákveðið sannleikskorn í þessari gagnrýni, að því
leyti til að oftar en ekki er lítil áhersla lögð á að
kynna þá starfsemi sem á sér stað innan alþjóð-
legra samtaka í aðildarríkjum þeirra, hvað þá að
afla markmiðum þeirra almenns stuðnings.
Hættan er sú að margir fari að líta svo á að lífi
þeirra sé stjórnað af sviplausum hópi embættis-
og stjórnmálamanna í dökkum jakkafötum er
sjást á sjónvarpsskjánum ganga inn og út af fund-
um á milli þess sem þeir setjast inn í svartar glæsi-
bifreiðar. Þeim sem missa vinnu sína vegna nið-
urskurðar eða vegna þess að fyrirtækið sem þeir
starfa hjá hefur orðið undir í alþjóðlegri sam-
keppni er lítil huggun í að heyra hástemmdar ræð-
ur um hversu mikilli velmegun aukin fríverslun á
eftir að skila heiminum.
Þessi gagnrýni á hins vegar við um flestar al-
þjóðastofnanir og jafnvel stofnanir innan ein-
stakra ríkja. Það er ávallt varhugavert er fjar-
lægðin milli borgaranna og þeirra er taka
ákvarðanir um örlög þeirra verður of mikil. Það er
lýðræðisleg skylda valdhafa að tryggja sem mest
gegnsæi við ákvarðanatöku og skilvirkt upplýs-
ingaflæði til almennings.
OPINN GRÆNMETISMARKAÐUR
Sl. þriðjudag efndu Samtök verzl-unar og þjónustu til blaða-mannafundar, þar sem settar
voru fram ýmsar tillögur samtakanna
um umbætur í dreifingu og sölu græn-
metis og ávaxta og raunar einnig
blóma. Meðal þeirra tillagna, sem sam-
tökin lögðu fram, var sú, að komið yrði
á fót uppboðsmarkaði fyrir þessar
vörur sem mundi virka með hliðstæð-
um hætti og fiskmarkaðir. Framleið-
endur seldu vöru sína á uppboðsmark-
aðnum með sama hætti og útgerðar-
fyrirtæki selja nú fisk á nokkrum
uppboðsmörkuðum.
Það er ástæða til að staldra við þessa
hugmynd og veita henni eftirtekt. Þær
umræður, sem staðið hafa undanfarnar
vikur um sölukerfi á grænmeti og
ávöxtum hafa varpað ljósi á einokunar-
kerfi og vinnubrögð, sem ekki er við-
unandi að viðgangist lengur. Jafnframt
er ljóst, að það eru ekki sízt þær að-
stæður, sem skapaðar hafa verið með
ákvörðunum stjórnvalda, sem leitt
hafa til þessa kerfis. Verndartollarnir
hafa búið til jarðveginn fyrir það einok-
unarkerfi, sem verið er að byggja upp.
Opinn uppboðsmarkaður fyrir græn-
meti og ávexti hefur þá kosti í för með
sér, að verðmyndun á þessum vörum
verður algerlega gagnsæ. Það blasir
við öllum hvaða verð stórmarkaðir
borga fyrir þessar vörur og jafnframt
þurrkast út möguleikar á því að mis-
muna stórmörkuðum í verði eins og nú
tíðkast augljóslega og skekkir mjög
samkeppnisstöðuna þeirra í milli.
Þegar fyrir liggur opinberlega hvaða
heildsöluverð stórmarkaðir greiða fyr-
ir grænmeti og ávexti er líka ljóst hver
álagning þeirra er en um það hefur ver-
ið deilt á síðum Morgunblaðsins und-
anfarnar vikur.
Framleiðendur sjá dag hvern hvað
stórmarkaðir og aðrir kaupendur á
uppboðsmarkaði greiða fyrir vöruna og
þeir vita hvað þeir fá í sinn hlut. Milli-
liðakostnaður vegna rekstrar uppboðs-
markaðar verður því líka öllum ljós.
Þetta eru kostirnir við uppboðs-
markað á grænmeti og ávöxtum og þeir
eru miklir.
Vandinn er hins vegar sá, að það eru
fyrst og fremst tveir stórir aðilar, sem
mundu verða kaupendur á slíkum
markaði. Að vísu yrðu kaupendur mun
fleiri en megnið af vörunum yrði keypt
af tveimur stórum aðilum eins og nú
háttar. Hugsanlega er þriðja stór-
markaðskeðjan að verða til, þótt það
eigi eftir að koma í ljós.
Þegar svo fáir kaupendur eru má bú-
ast við ásökunum um samráð þeirra í
milli. Það samráð yrði þá væntanlega
neytendum í hag en framleiðendum í
óhag. Þessum röksemdum má svara
með því, að fljótt kæmi í ljós á mark-
aðnum, hvort um slíkt samráð væri að
ræða. Það mundi sjást á þeim tilboðum,
sem sett væru fram.
Í okkar fámenna samfélagi er þetta
röksemd, sem nota má um alla mark-
aði. Ef allur fiskur, sem kemur á land,
yrði settur á markað eins og sjómenn
gera kröfu til mundu 4-5 stærstu út-
gerðarfyrirtækin verða stærstu kaup-
endur. Það er ekki umtalsvert erfiðara
að hafa samráð á milli fjögurra til fimm
aðila en tveggja til þriggja. Þess vegna
má ekki gera of mikið úr þessari rök-
semd en óneitanlega eru þarna vissar
hættur á ferðinni.
Kjarni málsins er þó sá, að opinn
uppboðsmarkaður á grænmeti og
ávöxtum mundi gera alla verðmyndun
á þessum vörum gagnsæja og þar með
brjóta á bak aftur það einokunarkerfi,
sem nú er að vaxa úr grasi.
Ef í ljós kæmi að samráð á milli
stærstu aðila skekkti markaðinn veru-
lega væri það sérstakt vandamál, sem
takast yrði á við.
Í ljósi þessara röksemda er ástæða
til að hvetja ríkisstjórn og Alþingi til að
íhuga alvarlega tillögu Samtaka verzl-
unar og þjónustu um opinn uppboðs-
markað fyrir grænmeti og ávexti.
29. apríl 1981: „Kjarninn í
þeim ráðstöfunum, sem rík-
isstjórnin boðar nú og duga
eiga í einn mánuð, eða fram
yfir vísitöluútreikning 1. júní,
er „ýtrasta aðhald í verðlags-
málum“ í kjölfar „algjörrar
verðstöðvunar“ síðan um ára-
mót og auknar niðurgreiðslur
á landbúnaðarvörum frá og
með 1. maí næstkomandi.
Stefnumörkunin felst í þessu
tvennu, hins vegar er ekki
auðvelt að lesa það út úr
frumvarpi ríkisstjórnarinnar,
hvernig að framkvæmdinni
skuli staðið. Sýnilegt er, að
um hana hefur ekki náðst
samstaða innan stjórnar-
flokkanna. Auðvitað á ekki að
afgreiða nýjasta efnahags-
frumvarp stjórnarinnar frá
Alþingi, fyrr en framkvæmd
þess liggur fyrir í einstökum
atriðum. Reynslan af fram-
kvæmd bráðabirgðalaganna
frá því um áramót sýnir, að
hættulegt er að treysta um of
á orðheldni ríkisstjórnarinnar
og einstakra ráðherra. Vafa-
laust er mörgum húsbyggj-
andanum til dæmis farið að
lengja eftir framkvæmd lof-
orðsins um skuldbreytingu á
húsnæðismálalánum. Skatta-
lækkunarloforðin hafa verið
framkvæmd með því að
krukka dálítið í þá hækkun
skatta fyrra árs, sem ákveðin
var við afgreiðslu fjárlaga fyr-
ir 1981.
Framkvæmd verðlagsmála
á samkvæmt frumvarpinu að
vera með þeim hætti, að rík-
isstjórnin setur ákveðið há-
mark verðhækkana, síðan
ganga allar verðhækkanir
fram innan þeirra marka, eft-
ir að samþykki viðkomandi
verðlagsyfirvalda hefur feng-
ist. Samþykki verðlags-
yfirvöld hærri hækkun en
rúmast innan marka rík-
isstjórnarinnar, þarf staðfest-
ingu hennar til að hækkunin
nái fram að ganga. Greinilegt
er af þessari reglu, að ráð-
herrarnir eru að sligast undan
skriðu verðhækkanabeiðna og
vilja geta rætt eitthvað annað
á fundum sínum en afleið-
ingar eigin ákvarðana. Hitt er
svo annað og alvarlegra mál,
að í frumvarpi ríkisstjórn-
arinnar kemur ekkert fram
um það, hvert hið leyfilega há-
mark verðhækkana verður.“
29. apríl 1971: „Sjálfstæð-
ismenn völdu sér nýja forystu
á Landsfundinum sl. þriðju-
dagskvöld. Jóhann Hafstein,
forsætisráðherra, var kjörinn
formaður Sjálfstæðisflokks-
ins og Geir Hallgrímsson,
borgarstjóri, var kjörinn
varaformaður. Það féll í hlut
Jóhanns Hafstein að axla á
örlagastund mikla byrði. Lík-
lega hefur enginn íslenzkur
stjórnmálamaður verið kall-
aður til forystu við jafn erf-
iðar og örlagaþrungnar að-
stæður. Mikill stjórnandi
hvarf skyndilega af sjón-
arsviðinu og Jóhanni Hafstein
var falin yfirstjórn þjóð-
arskútunnar og forysta Sjálf-
stæðisflokksins. Á 19. Lands-
fundi Sjálfstæðisflokksins
vottuðu Sjálfstæðismenn Jó-
hanni Hafstein þakkir sínar
fyrir það, hve vel hann hefur
haldið á málum, með eft-
irminnilegum hætti, í þeirri
einhuga kosningu er hann
hlaut, sem formaður Sjálf-
stæðisflokksins.
„Ég finn að slíku fólki má
aldrei bregðast,“ sagði hinn
nýkjörni formaður Sjálfstæð-
isflokksins og bætti því við, að
hann mundi engu lofa öðru en
því að gera sitt bezta. Með
það loforð Jóhanns Hafstein
ganga Sjálfstæðismenn glaðir
og sigurreifir frá þessum
Landsfundi til kosningabar-
áttunnar, sem framundan er.“
Fory s tugre inar Morgunb lað s ins