Morgunblaðið - 20.05.2001, Qupperneq 17

LISTIR
MORGUNBLAÐIÐ SUNNUDAGUR 20. MAÍ 2001 17
VORSÝNINGAR myndlistarskól-
anna hafa staðið yfir undanfarið,
tveim þeirra nýlokið. Sótti þær all-
ar heim og urðu þær mér tilefni
ýmissa hugleiðinga, einkum hvað
varðar þá viðamestu sem enn er í
fullum gangi.
Kom fyrst til hugar, að kannski
væri mögulegt að samræma sýn-
ingartíma allra skólanna nokkurn
veginn í framtíðinni svo rökræn
umfjöllun komi meðan á þeim
stendur, en hér ber að hafa augun
opin í ljósi vægi þeirra og að þær
eru kostaðir af almannafé. Auðvit-
að ekki hægt að skrifa á sama hátt
um síðdegis- og kvöldskóla og
heilsdagsskóla, en myndlistarskól-
arnir svo fáir að rýni og frjórrar
umræðu er þörf.
Var forvitinn um nýtt húsnæði
Myndlistarskóla Reykjavíkur, sem
hafði áður komið sér afar vel fyrir
í Hafnarhúsinu og starfsandinn
þar góður, sem er fyrir mestu í
öllu listnámi. Ekki veit ég mikið
um þá hlið í nýja húsnæðinu, sem
virtist í stuttri heimsókn frum-
stæðara og ekki eins hentugt að
auki með einhverju utangarðsyfir-
bragði. Það sem var til sýnis afar
venjubundið um slíka skóla, er þó
engin áfellisdómur. Höfuðborgin
ætlar seint að taka við sér um sér-
hannaðar vistarverur fyrir sjón-
menntakennslu, þótt þörfin sé
hrikaleg í ljósi augljósrar fáfræði í
þessum menntageira á landi hér
og útilokað að þróa sama andrúm
inn í kennslustofur almenna skóla-
kerfisins.
Allt annar og upphafnari bragur
er yfir húsnæði Myndlistarskóla
Kópavogs, og þó ekki viti ég til
þess að það sé sérhannað, tekur
það á móti gestinum sem klæð-
skerasaumað fyrir skóla skapandi
athafna, andrúmið inni í kennslu-
stofunum eftir því. Þá sér vítt og
breitt yfir byggðina, himin, haf og
hauður úr sumum gluggunum, æs-
ir upp í hverjum þeim sköpunar-
þörf sem á annað borð hefur snefil
af henni í taugakerfinu. Saknaði að
ekki sæi hennar meira stað í
myndverkunum á veggjum og
gólfi, en það mikilvægasta í öllu
listnámi tel ég að miðla jarðtengd-
um áhrifum frá næsta umhverfi,
þótt ekki sé það beinlínis kortlagt.
Var kynntur fyrir bæjarstjóranum
og þingmanninum, flutningsmanni
boxfrumvarpsins umdeilda, sem
þar var staddur. Tel í því tilefni
við hæfi, að fram komi í skrifinu,
að hann og forverar í starfi, hafa
gefið Reykjavíkurborg duglega á
snúðinn í menningarmálum. Upp
risið sérhannað listasafn og tón-
leikahöll ásamt því að hafin er
bygging menningarhúss, loks
myndlistarskólinn í þessu sallafína
húsnæði.
Kópavogur þannig eina þéttbýlið
á landinu sem heldur kórréttum
kós á þessu sviði í samræmi við
það sem gerist í heiminum í dag.
Eins og vísað hefur verið til hér í
blaðinu um langt árabil, skilar
fjármagnið sér jafnaðarlega á ein-
hvern hátt aftur. Gríðarleg sam-
keppni um að gera hér vel enda
mikið í húfi og þess sér stað hvar
sem auga lítur utan landsteinanna,
hafi viðkomandi þau á annað borð
opin. Var ekki einn þigmaðurinn
annars að reikna út, að listastarf-
semi hér á landi skilaði þjóðar-
búinu meiri hagnaði en eitt mynd-
arlegt álver?
Æðsta sjónmenntasetur Íslands
var loks sótt heim og vel rýnt á
stórt og smátt innan dyra. Tölu-
vert verið flikkað upp á stóra
heilsuspillandi sláturhúsbygg-
inguna sem hýsir samanlagðan
Listaháskóla Íslands, en aðkoman
jafnfrumstæð og fyrr, í öllu falli
fyrir þá er að ber á farartækjum
postulanna en ekki rúllandi
skuldabréfum. Hér um þjóðar-
skömm að ræða.
Vorsýningar myndlistarskólanna
slá yfirleitt almennum framning-
um rækilega við hvað aðsókn
snertir, sem væri verðugt rann-
sóknarefni fyrir nema í sálfræði
eða kannski heldur þjóðfélags-
fræði. Hér mun eðlislæg forvitni
þó öðru fremur helsta ástæðan,
svo og fjöldi ættingja og vina, er
þó ekki einhlítt. Trúlega einnig um
dulda þörf að ræða, eitthvað sem
menntakerfið og þjóðfélagið van-
rækir. Enga raunhæfa skýringu
fundum við kennarar MHÍ á
hrikalegri aðsókn í fyrsta skipti
sem við höfðum opið hús í Skip-
holti 1 fyrir aldarfjórðungi eða
svo. Mestan áhuga hafði fólkið á
að fylgjast með vinnubrögðum
kennara og nemenda og mikil
þröng á þingi í hverri einustu
deild. Því miður bar okkur ekki
gæfa til að grípa tækifærið og
gera skólastarfið sýnilegra í ljósi
þessa óvænta áhuga, menn hér
óþarflega hógværir, áttavilltir og
metnaðarlausir, en það er önnur
og öllu dapurlegri saga. Að skólinn
komst ekki á háskólastig á þessum
árum gríðarlegs áhuga og upp-
gangs einnig afdrifarík harmsaga.
Þá var sá frjói menntunarlegi andi
ríkjandi innan hans, sem listaskól-
ar nútímans hafa hafnað fyrir ein-
stefnu og markaðssetningu, sem
sækir uppruna sinn til hinnar svo-
nefndu ég-kynslóðar, uppúr 1970.
Miklar umræður hafa farið fram
um eðli lista í heiminum á und-
angengnum árum, einkum í ljósi
uppstokkunar á listaskólakerfinu.
Þrjú hundruð ára akademískri
reynslu burtkústað fyrir tímalega
hugmyndafræði, sem nú mun, eins
og margir sáu fyrir, á undanhaldi
ef marka má fréttir að utan. Það
lætur að líkum, að frjótt ímynd-
unarafl og sköpunarkraftur sé
grunnur allra vinnubragða í list-
um, og að því leyti má setja sama-
semmerki við þau og sjálf nátt-
úrusköpin. Þetta hefur verið
túlkað á þann veg, að myndlist-
arverkið vísi bæði til listar og lífs,
hvorugt sé mögulegt að staðla, en
milli þessara póla myndist opið
rými til athafna og döngunar.
Þörfin til að tjá sig telst jafn-
gömul mannkyninu, er í eðli hvers
réttskapað manns en fer ekki eftir
þjóðfélagsstiganum og henni verð-
ur ekki stjórnað af utanaðkomandi
öflum nema um skamma stund, og
liðin öld órækasti vitnisburðurinn.
Hvorki einræðisöfl né fræðikenn-
ingameistarar hafa getað hnikað
þessari staðreynd, listin er eins og
náttúran; þótt hún sé barin með
lurk leitar hún út um síðir, líkt og
heimspekingurinn mælti. Listin er
þannig í bland við náttúruna og
jafnmikilvæg æxluninni, án hennar
ekkert líf.
Haldi lesandi að tilfinningin fyr-
ir litum formum rými og möguleik-
unum á að bregða upp þrívídd á
tvívíðum grunni sé ný uppgötvun
er um hrapallegan misskilning að
ræða sem hátæknin hefur ræki-
lega afsannað.
Menn hafa þannig tímagreint
hellamálverkin sem fundust í
Chauvet 1994 sem 32.000 ára
gömul, það er að segja tvöfalt eldri
en í Laxcaux, Cosquer, Niaux og
Altamira! Þá er talið, að eini mun-
urinn á hinum viti borna manni
sem kom fram fyrir fyrir 100–
200.000 árum og nefndur er Homo
sapiens sapiens til aðgreiningar
frá Homo sapiens, manninum, sé
sterkari líkamsbygging. Heilinn
var jafnstór og þróaður og hann er
í dag, menn gátu talað saman, rök-
rætt, bjuggu til fín áhöld og um-
fram alt ótrúlega falleg málverk.
Það sem við í dag nefnum list,
hugtak sem fram kom á endur-
reisnartímabilinu, var einfaldlega
frá upphafi vega forsenda allra
framfara í mannheimi og er enn.
Hin sértæka tilfinning fyrir sjálfri
upplifuninni. Þessi tilfinning er
sem sagt abstrakt, í raun kolab-
strakt, vegna þess að hún er hug-
læg, á hana verða ekki festar
hendur, hún hvorki einangruð né
skipulögð frekar en sólarupprásin,
sólarlagið né vindáttirnar. Þeir
sem hér eru að skipuleggja hluti
eru í sporum Bakkabræðra, er
þeir voru að bera inn sólarljósið í
skjólum, því listin í sjálfri sér
verður ekki kennd. Þannig ekki
um áþreifanlega kennslu að ræða
eins og til að mynda raunvísindi,
en miðla má einstaklingnum mik-
ilsverðrum upplýsingum til meiri
þroska, þekkingar til allra átta, og
þetta hefur verið nefnt akademískt
frelsi. Nemandanum er þá gefinn
kostur á að nema það sem hugur
stendur til eftir markað grunn-
nám, engum kennisetningum né
algildum fræðum haldið að honum
og er í einu og öllu ábyrgur um
framhaldið. Því fleiri skoðanir sem
þróast innan akademískra stofn-
ana því farsælla og hér skal öll
einstefna og markaðssetning úti-
lokuð.
Unga fólkið gerir sé stöðugt
skýrari grein fyrir þeirri öfugþró-
un sem átt hefur sér stað í lista-
skólum á undanförnum áratugum.
Kemur kannski skýrast fram í
sögu sem ég las í dönsku list-
tímariti fyrir skömmu. Á adem-
íunni í Kaupmannahöfn eru þrír
miðaldra prófessorar í málun, allir
af sömu kynslóð og fulltrúar sömu
núviðhorfa. Kona sem hafði staðist
inntökupróf í skólann komst í þá
aðstöðu að þurfa að velja á milli
tveggja þeirra og var spurð hvern-
ig það legðist á hana. Illa svaraði
hún, ég hef á tilfinningunni að
verða að velja á milli drepsóttar og
kóleru!
Enginn að gagnrýna viðkomandi
listamenn, né telja þá óhæfa, held-
ur þá einstefnu og sjálfhyggju sem
ríkt hefur sem og virðingarleysi
við eldri hefðir og samtímalist í
það heila. Kemur helst fram í því
að öllum listgreinum er hrært
saman, þeir útilokaðir og jarðsettir
sem hér eru ekki sáttir við gang
mála.
SJÓNMENNTAVETTVANGUR
LISTASKÓLAR
Undanfarið hafa opinberu listaskólarnir á höfuðborgarsvæðinu
verið með árlegar vorsýningar sínar. Þeim er lokið í Myndlista-
skóla Reykjavíkur í JL-húsinu og Myndlistaskóla Kópavogs í
Fannaborg 6, en allt á fullu til vikuloka í Listaháskóla Íslands í
Laugarnesinu. Rýnir blaðsins Bragi Ásgeirsson skoðaði þær allar
og varð innlitið honum tilefni tímabærra hugleiðinga. Hátæknin hefur fært sönnur á að hinn viti borni maður, homo sapiens
sapiens, var þegar á ísöld fær um að leggja skugga og móta þrívíð form
á tvívíðan flöt. Til umhugsunar er að það hefur kollvarpað öllum fyrri
hugmyndum um þróunina frá frumstæðri list til hálistar nýrri tíma.