Morgunblaðið - 20.05.2001, Side 30

SKOÐUN
30 SUNNUDAGUR 20. MAÍ 2001 MORGUNBLAÐIÐ
Þ
að er afskaplega
slæmt að Davíð
Oddsson skuli hafa
gegnt embætti for-
sætisráðherra á Ís-
landi í tíu ár og nokkrum dögum
betur.
Það er ekki slæmt vegna þess
að hann er Davíð Oddsson, og það
er heldur ekki slæmt vegna þess
að hann er í Sjálfstæðisflokknum.
Það er slæmt vegna þess að það
er ekki gott fyrir lýðræði að ein-
hver sitji slímusetur á forsætis-
ráðherrastóli. Þetta væri alveg
jafnslæmt ef það væri Össur
Skarphéðinsson eða Steingrímur
J. Sigfússon eða Halldór Ás-
grímsson sem hefði gegnt æðsta
embættinu í kerfinu í rúm tíu ár.
Það eru
margar
ástæður fyrir
því að það er
vont að hafa
sama mann-
inn í þessu
embætti – sem ætla má að sé dá-
lítið mikilvægt embætti. En áður
en farið er út í að tíunda þessar
ástæður er ekki úr vegi að nefna
það að þótt Bill Clinton hefði
sennilega átt vísan sigur í síðustu
forsetakosningum í Bandaríkj-
unum, hefði hann boðið sig fram,
gat ekki orðið af því að hann sæti
lengur vegna þess að í Bandaríkj-
unum – þessu fyrirmyndarríki í
lýðræðisþróun – er æðsta valda-
manni ekki heimilt að gegna emb-
ætti lengur en tvö kjörtímabil,
eða samtals í átta ár.
Samkvæmt 22. viðauka banda-
rísku stjórnarskrárinnar má for-
seti ekki sitja lengur en tvö kjör-
tímabil. Þessi viðauki var settur
1951, en raunin var þó sú, að allt
frá tímum Georges Washingtons
(sem lét af embætti 1797) höfðu
forsetar ekki setið nema tvö tíma-
bil. Það var hefð, sem Washing-
ton hafði í raun komið á. Franklin
Roosevelt braut hefðina og var
kosinn fjórum sinnum, og eftir
það var hefðin lögfest.
Það eru margar gildar ástæður
til þess að sami maður sitji ekki
slímusetur í æðsta embætti. Ein
er sú, að það gildir væntanlega
um forsætisráðherraembættið
eins og önnur störf, að manni
hættir til að verða samdauna
starfi sínu, og það getur leitt til
þess að maður gleymir því hvern-
ig tilveran lítur út frá öðrum sjón-
arhornum. Þá fer maður að líta á
sitt eigið sjónarmið, sinn eigin
skilning á tilverunni, sem hinn
eina mögulega rétta. Og þá er
orðið stutt í að hætta sé á að rugl-
ingur verði á „vilja þjóðarinnar“
og vilja æðsta yfirmanns hennar.
Í flestum tilvikum er svosem
ekkert við það að athuga að mað-
ur verði samdauna starfinu sínu,
en þegar maður er æðsti yfirmað-
ur heillar þjóðar – með fjölda
ólíkra einstaklinga og sjónarmiða
innanborðs – er þetta slæmt.
Vegna þess að þetta getur leitt til
þess að stórum hluta þjóðarinnar
finnist hann beinlínis undir-
okaður af yfirvaldi sem hann er
alls ekki í takt við.
Það sem fyrir Washington
vakti þegar hann baðst undan því
að sitja þriðja kjörtímabilið var
að tryggja að það væri stjórn-
arskráin sem væri í raun æðsta
yfirvaldið í Bandaríkjunum, en
ekki einhver einn flokkur eða
maður – ekki forsetinn sjálfur.
Með því að festa stjórnar-
skrána í sessi vildi hann stuðla að
því að það væri í rauninni þjóðin
sem væri æðsta yfirvaldið í rík-
inu, en ekki einhver einn flokkur
sem svo vildi til að væri „kraft-
meiri eða lánsamari en keppi-
nautar sínir“, eins og Washington
sagði í kveðjuræðu sinni. Það er
að segja, hann reyndi að passa
lýðræðið með því að falast ekki
eftir endurkjöri.
Önnur ástæða fyrir því að það
væri af hinu góða að setja tak-
mörk við því hve lengi sami mað-
ur megi gegna embætti forsætis-
ráðherra er sú, að það er sitt hvað
yfirvald og yfirvald. Annars veg-
ar er hægt að tala um „ekta“ yf-
irvald, og hins vegar er formlegt
yfirvald. Ekta yfirvald er til
dæmis forræði foreldra yfir börn-
um sínum, en formlegt yfirvald er
það vald sem einhver hefur í
krafti embættis síns eða starfs –
eins og til dæmis vald lög-
regluþjóns til að banna manni að
keyra undir ákveðnum kring-
umstæðum.
Forsætisráðherra er yfirvald í
síðarnefnda skilningnum – hann
er formlegt yfirvald, ekki ekta yf-
irvald. Hér skiptir máli, að vegna
þess að „forsætisráðherra“ er
embætti en ekki maður, getur
hann aldrei orðið ekta yfirvald.
Þjóðhöfðingjar hér á öldum áður,
keisarar og arfakóngar – og
kannski líka ættbálkahöfðingjar
nú á dögum – geta aftur á móti
verið ekta yfirvald. Þeir fengu
ekki formlegt umboð samkvæmt
ákveðnu skipulagi. Yfirvald
þeirra kom annaðhvort úr
margra alda hefð eða beinlínis frá
Guði. Forsætisráðherra þiggur
aftur á móti yfirvald sitt frá sam-
borgurum sínum.
Hættan sem skapast við slímu-
setur sama manns í þessu æðsta
embætti er sú, að fólk missi sjón-
ar á þessum gífurlega mikilvæga
greinarmun á tvenns konar yf-
irvaldi. (Og „fólk“ skírskotar hér
bæði til mannsins í embættinu og
almennra kjósenda). Ef maður
missir sjónar á þessum mun get-
ur hann í rauninni horfið, og þá er
forsætisráðherra orðinn að sams-
konar yfirvaldi og arfakóngurinn
– og í raun hættur að vera for-
sætisráðherra.
Svo er alltaf sú hætta að þjóð-
inni fari að finnast það gott að
hafa alltaf sama manninn á stóln-
um. Og því lengur sem hann situr
því meir fer manni að finnast að
það væri óráðlegt að breyta um
mann. Það er að segja, að það
væri óráðlegt að gera breytingar.
Því þeir eru alltaf til sem vilja
helst ekki gera breytingar. Þeir
leggja að jöfnu breytingar og
óstöðugleika.
En ef maður er á annað borð að
vesenast þetta með að hafa lýð-
ræði þá eru breytingar æskilegar
og þar með ákveðinn óstöðugleiki
óhjákvæmilegur. Það er ekki síst
þess vegna sem slímusetur ráð-
herra eru vondar fyrir lýðræðið.
En það er líka einmitt þess vegna
sem margir efast um að lýðræði
sé endilega besti kosturinn.
Slímu-
setur
Það sem fyrir Washington vakti var að
tryggja að það væri stjórnarskráin sem
væri í raun æðsta yfirvaldið í Banda-
ríkjunum, en ekki einhver einn flokkur
eða maður – ekki forsetinn sjálfur.
VIÐHORF
Eftir Kristján G.
Arngrímsson
kga@mbl.is
,,VOÐALEGA er vont
að vera kona,“ sagði
grunnskólakennarinn
um leið og hún horfði
þreytt og pínd á launa-
seðilinn sinn í byrjun
árs 2001 og stallsystur
hennar, leikskólakenn-
arinn og hjúkrunar-
fræðingurinn, tóku
dapurlega undir það.
Allar tilheyrðu þær
hinum svonefndu
kvennastéttum á upp-
eldis- og umönnunar-
sviði, þrátt fyrir að hafa
reynt að villa á sér
heimildir með starfs-
heitum í karlkyni.
„Kvennastétt“ er samheiti yfir þær
starfsstéttir sem samanstanda gjarn-
an að miklum meirihluta af háskóla-
menntuðum konum sem eiga það
sammerkt í sínu starfi að gera fús-
lega alls konar fyrir næstum ekki
neitt. Þess vegna eru fáir heilvita
karlmenn í þessum stéttum, því þeir
vilja oft fá greitt fyrir sín störf.
Á árunum kringum 1980 varð um-
talsverð fjölgun kvenstúdenta í laga-
deild, gömlum og virðulegum lög-
fræðingum til hrellingar, og óttuðust
menn að nú væri stéttin á leiðinni til
helvítis, því sagan sýndi að sögn að ef
konur gerðu innrás í rótgrónar karla-
stéttir, lækkaði bæði status og laun
stéttarinnar í heild. Aukinheldur má
nefna, að mörgum hefur þótt sem t.d.
öryggi í flugmálum fari hnignandi,
með fjölgun kvenna í flugstjórastól-
um.
Fyrr á öldum þótti og karlmanns-
verk að skrifa bækur og þóttu konur
lengi vel ekki eiga neitt erindi inn á
þann intellektúal vettvang. Ein og ein
kann þó að hafa siglt undir fölsku
flaggi strax á 13. öld og af stakri
ósvífni og framhleypni hugsanlega
skrifað Laxdælu í skjóli nafnleysis.
Spratt sá grunur einkum af leiðinlega
litlu ofbeldi í sögunni, auk þess sem
kona og hennar karlamál eru þar
furðulega í forgrunni sem vissulega
var óviðeigandi þá og er enn. Að auki
þykir það renna frekari stoðum undir
þessa kenningu að höfundur er bæði
orðmargur og málglaður svo sem
kvenna er eðli, hann er og grunsam-
lega glysgjarn og hallur undir smáat-
riðalýsingar. Hins vegar er Laxdæla
fjandi góð sem slík og því hafa karl-
kyns fræðimenn eytt í það drjúgum
tíma að bjarga orðstír hennar og
koma henni á karlhöfund, hafa jafn-
vel leitt að því getum að sá hafi aðeins
verið samkynhneigður.
Árið 1846, aðeins fjórum árum áð-
ur en Jón Thoroddsen reið karlmann-
lega á vaðið hér á klakanum með
fyrstu eiginlegu skáldsöguna, voru
þrjár systur á Englandi sem höfðu
ekkert þarfara að gera en skrifa sög-
ur. Af einhverjum annarlegum
ástæðum fýsti þær að grunlaus al-
menningur læsi þessar sögur og þar
sem ekki var lengur skjól að fá í nafn-
leysi líkt og á 13. öld, brugðu þær á
það ráð, af dæmigerðri kvenlegri
kænsku, að senda bækur sínar til út-
gefenda undir karlmannsnöfnum.
Þessar undirförulu stúlkur hétu
Charlotte, Emily og Anne Brontë og
eins og hverjir aðrir úlfar í sauðar-
gærum svindluðu þær sér inn í karla-
veldi bókmenntanna sem Currer, Ell-
is og Acton Bell og skildu eftir sig
verk á borð við Jane Eyre og Wuth-
ering Heights (Fýkur yfir hæðir),
sem hafa orðið furðu lífsseig á heims-
vísu, þrátt fyrir raunverulegt kyn-
ferði höfundanna.
Ofangreint innbrot átti sér stað
fyrir meira en 150 árum, nú er öldin
önnur og sú tuttugasta og fyrsta, og
almennt er því haldið fram á tyllidög-
um að eftir margra áratuga jafnrétt-
isbrölt, þurfi konur ekki lengur að
svindla sér inn á ritvöllinn með því að
villa á sér heimildir. Það
er því ráðgáta hvers
vegna sumir breskir
kvenhöfundar velja
fremur að skrifa undir
fangamarki en fullu
nafni enn þann dag í
dag, höfundar eins og
A.S. Byatt og J.K.
Rowling, eða hvarflar
yfirleitt að nokkrum
manni að markaðssetn-
ing Harry Potter-bók-
anna hafi í upphafi tek-
ist jafnsnilldarlega og
raun bar vitni vegna
þess að höfundarheitið
var kynlaust?
Kvenhöfundar á Ís-
landi hafa átt fremur erfitt með að
dulbúast sem karlar eftir að nafnleys-
ið lagðist af á miðöldum. Þær geta illa
skrifað undir karlmannsnafni eins og
Brontë-systur, því íslenskt samfélag
er svo lítið og fiskisagan flýgur svo
hratt. Enn síður geta þær beitt
brögðum kollega sinna á Englandi,
því fáir myndu líklega velkjast í vafa
um að A.B. Hansdóttir væri kven-
kyns.
Á móti kemur hins vegar að öldin
er svo sannarlega orðin önnur og Ís-
lendingar vísast umburðarlynd og
jafnréttissinnuð þjóð. Tæplega getur
verið nokkur þörf á því fyrir kvenhöf-
und á Íslandi í dag að villa á sér heim-
ildir til að öðlast virðingu og fá verk
sín útgefin og lesin. Enda á þjóðin
marga snotra höfunda með brjóst og
mjúkar lendar sem af og til senda frá
sér undir fullu nafni bara þekkilegar
sögur. Og allir karlhöfundarnir og
bókmenntafræðingarnir og gagnrýn-
endurnir taka þeim með góðlátlegu
umburðarlyndi, svo lengi sem þeim
er ljóst að konur skrifa sögur á með-
an karlar skrifa bókmenntir. Það er á
þessu sviði sem öðrum að konum er
velkomið að vera með, svo lengi sem
þær eru ekkert að troða sér inn í
þungavigtarflokka, þar sem þær vita-
skuld ráða ekki neitt við neitt, enda
veiklulegt kyn, sem á það til að setja
saman veiklulegar bækur um sín
kynbundnu hugðarefni, s.s. þreyt-
andi tilfinningaflækjur, óþarfar
sálaranalýsur og ákaflega leiðinlegar
heimspekilegar pælingar um hvatirn-
ar að baki samskiptum kynjanna sem
enginn meðalkarlmaður nennir að
skilja. Einkum þegar við bætist að
svo sem í Laxdælu forðum, gætir enn
í verkum nútímakvenna kvenlegs
innsæis sem margir karlkyns lesend-
ur eru fyrir löngu búnir að fá nóg af
heima hjá sér, söguhetjan er gjarnan
kona, lítið er um ofbeldi og orðalag
gjarnan viðkvæmnislegt og óþarflega
fjölskrúðugt.
Bókmenntaverk íslenskra karla
eru mjög af öðrum toga og ef frá er
talið rómantíska tímabilið, sem marg-
ur hefur reynt að gleyma líkt og
blautum draumi, skrifa þeir enn í
anda fornsagnanna mergjaðan texta í
minimalstíl, lausan við allan orða-
flaum og tilfinningavæl, gjarnan um
heilu ættirnar sem þeir kannast við
persónulega eða af afspurn. Vinsælt
er og að skrifa um eigin bernsku og
gelgjuskeið með karlmannlegu
kímniívafi eða þá pólitísk ádeiluverk
ef ekki póstmódernískar hugleiðing-
ar með sögulegri skírskotun. En um-
fram allt skrifa karlar utan frá, þeir
lýsa atburðum svo sem fornsagnahöf-
undarnir forðum, þar sem hinn svikni
eða kokkálaði bítur á jaxlinn, segir
„Illt þykir mér það nokkuð“ og ekki
orð um það meir, lætur svo verkin
tala hvort heldur er til hefnda eða
bleyðuverka og forðast til síðasta
blóðdropa að velta vöngum yfir hvöt-
um, hneigðum eða kenndum sem
mögulega kunna að liggja að baki
orðum manna og gjörðum. Þannig
eru sannar fagurbókmenntir.
Þessi mismunandi nálgun kynj-
anna í ritverkum sínum ætti ef til vill
að eiga jafnan rétt á sér til samræmis
við endalaust jafnréttiskjaftæði um
ólíkt eðli karls og konu – en svo er þó
vitaskuld ekki og skyldi víst engan
undra. Þessa sér stað í hvers kyns
umfjöllun um bókmenntir í fjölmiðl-
um, þar sem jafnan er til siðs að
kveðja til karlhöfunda til margvís-
legrar umræðu, sennilega til að
tryggja að kvenhöfundar verði ekki
þáttastjórnendum til skammar með
vandræðalegum orðaflaumi um ann-
arlega draumóra og óskiljanlegar
hvatir sem karlkyns stjórnandi botn-
ar svo vitaskuld ekkert í. Þetta er að
sjálfsögðu mjög skiljanlegt viðhorf.
Það er ef til vill af sömu sökum sem
Námsgagnastofnun hefur í mörg
undanfarin ár ekki haft neinar bækur
eftir kvenhöfunda á boðstólum fyrir
lítt mótaða unglesendur í grunnskól-
um landsins og menntamálaráðu-
neytið hefur hingað til miðað sam-
ræmt próf í nútímabókmenntum upp
úr 10. bekk eingöngu við verk eftir
starfandi karlhöfunda. Enda ekki
nema sjálfsagt að æska landsins
kynnist aðeins því besta sem íslensk
bókmenntaflóra hefur upp á að bjóða.
Frá og með haustinu 2000 og með
hliðsjón af því að breytt samræmt
próf krefst ekki lengur stúderingar á
ákveðnum verkum, þótti Náms-
gagnastofnun óhætt að læða kven-
höfundum inn á lista yfir ,,fáanleg“
nútímaverk fyrir grunnskóla. Af 16
bókum á listanum voru 3 eftir konur
en í reynd var aðeins ein þeirra fáan-
leg; Eins og hafið eftir Fríðu Á. Sig-
urðardóttur. En það var allt í lagi, því
þarna var góður bókmenntsögulegur
þverskurður af verkum eftir karla,
allt frá Jóni Trausta að sakamálasögu
Árna Þórarinssonar, Nóttin hefur
þúsund augu. Þetta sýnir vitaskuld
ungum námsmeyjum með sköpunar-
hæfileika, að eins og áður sagði eru
það aðeins karlar sem skrifa alvöru
bókmenntir og því vongott um að þær
láti hugfallast og þannig dragi smám
saman úr óþægilegum atgangi
kvenna inn í raðir rithöfunda með
komandi kynslóðum.
Helgina 24.–25. mars sl. var haldið
í Odda málþing um skáldsögur af
hálfu Hugvísindastofnunar og eiga
menn þar á bæ miklar þakkir skildar
fyrir frábært framtak með ótvírætt
fræði- og skemmtunargildi. Þingið
bar yfirskriftina „Heimur skáldsög-
unnar“ og sýndi svo ekki varð um
villst að í þeim heimi er lítið sem ekk-
ert pláss fyrir konur. Þarna fjölluðu
bókmenntafræðingar um eina skáld-
sögu hver að eigin vali og af þeim 32
skáldsögum, bæði frumsömdum og
þýddum á íslensku, sem teknar voru
til vangaveltu, voru aðeins tvær eftir
konur. Önnur var eftir Karenu Blixen
og var það landa hennar sem valdi,
hin var eftir Svövu Jakobsdóttur, val-
in af Garðari Baldvinssyni, og telst
það hugrekki af þeim fróma manni að
óttast hvorki um kynhneigð sína né
faglega virðingu þegar hann lýsir op-
inberlega áhuga sínum og skilningi á
verki eftir konu. Það hefur löngum
þótt för út á hálan ís að vekja athygli
á málstað minnihlutahópa enda hætti
sér enginn af þeim 14 kvenbók-
menntafræðingum sem þarna tóku til
SKRIFA KONUR VERRI
BÆKUR EN KARLAR?
Þetta sýnir vitaskuld
ungum námsmeyjum
með sköpunarhæfileika,
segir Þórey Friðbjörns-
dóttir, að eins og áður
sagði eru það aðeins
karlar sem skrifa alvöru
bókmenntir.
Þórey
Friðfinnsdóttir