Morgunblaðið - 16.11.2001, Qupperneq 11

FRÉTTIR
MORGUNBLAÐIÐ FÖSTUDAGUR 16. NÓVEMBER 2001 11
TUNGUTÆKNI er nýtt hugtak í
íslenskunni en hún tengir saman
upplýsingatækni og málfræði í
framleiðslu á hugbúnaði og tækj-
um. Þannig er mönnum gert kleift
að nota tungumálið í samskiptum
við tæki. Sem dæmi um tungu-
tækni má nefna talgervla sem
breyta texta í tal og hugbúnað sem
skilur mælt mál.
Á ráðstefnu menntamálaráðu-
neytisins á þriðjudag kom fram í
máli Björns Bjarnasonar mennta-
málaráðherra að bandaríski hug-
búnaðarrisinn Microsoft væri nú
að vinna að því að laga stafsetning-
arleiðréttingartól að íslensku sem
m.a. er notað með Word-ritvinnslu-
hugbúnaðinn. Björn sagði að þessi
árangur hefði náðst í framhaldsvið-
ræðum við fyrirtækið um að fá ís-
lenskuna viðurkennda í hugbúnað-
arumhverfi Microsoft. Hollenska
fyrirtækið Polderland vinnur nú að
þessu verki og hefur haft samband
við íslenska aðila um samstarf
vegna þess.
Björn greindi einnig frá viðræð-
um milli ráðuneytisins og Micro-
soft um frekari þýðingar á hugbún-
aði þess á íslensku. „Hefur ráðu-
neytið lagt áherslu á að þýðingum
verði komið í skipulegan farveg
þannig að nýr hugbúnaður sé
þýddur jafnóðum. Til frambúðar er
æskilegt að samstarf komist á milli
einkaaðila á Íslandi og Microsoft
um frekari þýðingar á hugbúnaði
fremur en samið sé milli stjórn-
valda og fyrirtækisins um slík
verk,“ sagði Björn og benti á að ís-
lenska ríkið greiddi Microsoft enga
styrki vegna þessa samstarfs.
Hann greindi ennfremur frá 104
milljóna fjárframlagi ríkisstjórnar-
innar til tungutækniverkefna á
þessu ári.
Ekki talað við
íslenska aðila
Friðrik Skúlason tölvufræðingur
sagði í erindi sínu á ráðstefnunni
að það væri „dapurlegt“ að erlent
fyrirtæki væri fengið til þess starfs
sem áður gat. „Það er dapurlegt að
ráðherra skuli líta á það sem „ár-
angur“ að hollenskt hugbúnaðar-
fyrirtæki fari út í að skrifa hug-
búnað þegar sambærilegur bún-
aður hefur verið til á Íslandi árum
saman án þess að hafa fengið nokk-
urn stuðning eða viðurkenningu af
hálfu hins opinbera,“ sagði hann.
„Það er ekki einu sinni talað við ís-
lenska aðila sem hafa boðið upp á
sambærilegan hugbúnað árum
saman.“
Norðmaðurinn Anders Nøkle-
stad, tæknistjóri hjá Textlab-
oratoriet í Ósló, þar sem byggt hef-
ur verið upp málsafn, eða
svokallaður Oslo Corpus, sem sam-
anstendur af orðum í milljónatali,
flutti á ráðstefnunni erindi um
málsöfn og notkun þeirra og sagði
m.a. að not fyrir slík söfn væru af
ýmsum toga. „Með notkun þeirra
er unnt læra um viðkomandi
tungumál, setningafræði þess eða
tíðni mismunandi orða í tungumál-
inu. Þannig má komast að því að
sum orð koma oftar en önnur fyrir
í tungumálinu og þá þekkingu má
nota til að finna eðlilegustu tján-
ingarleiðina í tungumálinu.“ Mál-
safnið er öllum opið á Netinu, al-
menningi jafnt sem fræðimönnum
og fyrirtækjum, þó með þeim skil-
yrðum að upplýsingar úr því verði
ekki seldar. Farsímafyrirtæki geta
t.d. hagnýtt sér safnið til að hanna
smáskilaboðaforrit. Til að gefa
dæmi um þetta, sem margir kann-
ast nú þegar við í símum sínum, er
á grundvelli upplýsinga úr safninu
hægt að útbúa síma þannig að við
innslátt á fyrsta staf í orði komi
það orð sem líklegast er að byrji á
þeim staf sem sleginn var inn.
Mikið starf framundan
Prófessor Björn Granström, yf-
irmaður Centre for Speech
Technology í Stokkhólmi, sem
styrkt er af sænskum fyrirtækjum,
lýsti m.a. í erindi sínu um tal og tal-
greiningu, hvað menn eru komnir
langt í að kenna tölvum að „tala“
við notendur. Lykilorðið í þessari
umræðu er talkennsl (Speech Re-
cognition) eða sá eiginleiki tölva að
skynja eða skilja mælt mál.
Granström sýndi dæmi um tölvur
sem eru forritaðar til að geta svar-
að t.d. spurningum ferðamanna,
þar sem tölvan birtist með tölvu-
gert andlit sem sýnir ólík svip-
brigði í takt við inntak svaranna.
Notkunarmöguleikarnir eru enn
sem komið er nokkuð takmarkaðir
þar sem tölvurnar skilja mælt mál
því aðeins að talað sé við þær innan
ákveðins ramma en sú tækni dugar
vel svo langt sem hún nær. „Enn er
þó mikið starf framundan á þess-
um sviði eins og t.d. að kenna tölv-
unum að skilja mælt mál manna
sem tjá sig með ólíkum hætti. Þær
þurfa líka að læra að láta ekki um-
hverfishljóð trufla sig, hávaða og
svo framvegis. Enn geta menn ekki
sagt hvað sem er við hvaða tölvu
sem er hvenær sem er. Það er
nokkuð langt í það,“ sagði Gran-
ström. Hann sagði kosti talvæðing-
ar tölva m.a. fela í sér einfaldari
samskipti við tölvurnar við að losna
að mestu við þann búnað sem
nauðsynlegur er til að eiga sam-
skipti við tölvur. „Þannig er t.d.
unnt að hafa hendurnar frjálsar og
það þarf heldur ekki að beina aug-
um sínum að tölvunni, sem getur
nýst vel í akstri ef menn eru með
talandi aksturstölvu í bílnum.“
Annar kostur við talvæðinguna er
að mati Granströms sá, að milli-
liðalaus talsamskipti við tölvur
hægja ekki á hugarstarfseminni,
ólíkt því sem gerist þegar tölvunot-
andinn tjáir sig með lyklaborðinu.
Hvað búa margar
milljónir á Íslandi?
Annað lykilorð í umræðunni um
tungutækni er raddkennsl (e.
Voice Recognition) eða sá eigin-
leiki tölva að bera kennsl á rödd
manna til aðgreiningar frá öðrum
mönnum. Örn Kaldalóns, kerfis-
fræðingur hjá Nýherja, benti á að
bæði tal- og raddkennsl fyrir ís-
lensku vantaði en þau væru hins
vegar til fyrir ensku, frönsku,
þýsku spænsku og ítölsku. „Við
þurfum nauðsynlega að geta gert
okkur skiljanleg við tölvur á okkar
eigin tungumáli, helst sem fyrst,“
sagði hann. Síðan greindi hann
nánar frá því hvaða vandamál er
við að eiga í þessu samhengi. „Fyr-
ir nokkrum árum setti ég mig í
samband við þá sem þróa talkennsl
hjá IBM,“ sagði hann, en benda má
á að IBM fyrirtækið mun verja 41
milljarði dala til rannsókna og þró-
unar á talkennslum fram til 2005.
„Þeim þótti athyglisvert að heyra
um íslenskt mál sem varðveitir hin-
ar fornu sögur. Íslenskan er skyld
skandinavísku málunum sem er
kostur. Svo kom þessi spurning
sem ég átti von á: „Hvað búa marg-
ar milljónir á Íslandi?““
Hann sagði ljóst að verkið yrði
dýrt og ekki borgaði sig að útbúa
raddkensl fyrir svo lítinn fjölda
fólks. „Í vor var ég enn og aftur í
sambandi við þróunardeild IBM í
tungutækni. Þá var okkur gert
ljóst að ef við værum reiðubúnir að
hafa 5–10 menn á fullum launum
um ókomin ár gæri þetta gengið.
Þetta var þá stærðargráðan.“
Tungan notuð í sam-
skiptum við tæki
Menntamálaráðuneytið hefur hafið
átak um framgang tungutækni hérlendis
sem hefur það að markmiði að íslenskan
verði áfram lifandi tungumál í þekking-
arsamfélagi 21. aldar. Ráðstefna í
vikunni um samspil tungu og tækni
markaði upphaf átaksins.
Morgunblaðið/Ásdís
Anders Nøklestad, tæknistjóri hjá Textlaboratoriet í Ósló.
LÝÐVELDISSJÓÐUR og Náms-
gagnastofnun hafa gefið út marg-
miðlunardiskinn Alfræði íslenskrar
tungu. Diskurinn er eitt af fjórum
stórum verkum sem verkefnisstjórn
Lýðveldissjóðs ýtti úr vör árið 1995
og það eina sem er á margmiðlunar-
formi. Ritstjórn disksins önnuðust
Þórunn Blöndal og Heimir Pálsson.
Alfræðin er aðalhluti verksins; þar
er að finna margvíslegan fróðleik um
mál og málnotkun. Hvernig læra
börn að tala? Hvernig skynjum við
málhljóðin? Hvernig hefur íslensk
tunga breyst frá landnámsöld til
okkar daga eða er hún kannski
óbreytt? Hvernig varð ritmálið til?
Hver er uppruni íslenskra manna-
nafna? Þetta eru nokkrar þeirra
spurninga sem finna má svör við í
greinum Alfræðinnar, þar sem
fremstu fræðimenn okkar fjalla á al-
þýðlegan hátt um mál og málfræði.
Í Málslóðum er efni þríþætt. Þar
eru Troðnar slóðir en í þeim er hluti
Alfræðiefnisins endursagður og ein-
faldaður. Textinn í Troðnum slóðum
er oft aðeins til stuðnings myndefni
sem þar er bæði til fróðleiks og
skemmtunar. Á Tímaás er að finna
stiklur úr mannkynssögu, Íslands-
sögu og íslenskri málsögu og þriðji
þáttur Málslóða er Safn hljóða og
mynda en þar er mynd- og hljóðefni
Alfræðigreinanna safnað saman til
hægðarauka.
Gífurlegt magn upplýsinga er að
finna á diskinum, t.d. hefur alfræði-
hluti verksins að geyma:
 37 greinar um íslenskt mál eftir 29
höfunda – allt samið fyrir Alfræð-
ina.
 Efnið samsvarar u.þ.b. 1000 bók-
arsíðum.
 379 myndir og töflur
 296 hljóðskrár
 129 myndbandsbrot
 413 baktextar; lyklað er í þá úr
greinum.
 782 gluggapóstar – stuttar skil-
greiningar.
 270 Orðaborgarar - safn örstuttra
fróðleiksgreina um orð og orða-
sambönd.
 Um 4000 orðastæður
 Yfir 4000 krækjur milli greina eða
í ítarefni
 Leitarmöguleikar í Réttritunar-
orðabók og Orðastæðum
 Leitarmöguleikar í öllum greinum
Alfræðinnar.
Markhópur Alfræði íslenskrar
tungu er m.a. fróðleiksfús almenn-
ingur; börn á mið- og unglingastigi
grunnskóla, framhaldsskólanemar;
nemendur í íslensku við HÍ, kenn-
arar og kennaranemar.
Nýr marg-
miðlunardiskur
Alfræði
íslenskrar
tungu
VERSLUNUM í Kvosinni í
Reykjavík hefur fækkað um tæp
48% frá árinu 1996, samkvæmt
nýrri skýrslu sem Þróunarfélag
miðborgarinnar hefur látið gera
um fjölda verslana í miðborg
Reykjavíkur. Í september 1996
voru verslanir í Kvosinni 67 en
þær voru 35 í september sl. Versl-
unum á Laugavegi og í Banka-
stræti hefur einnig fækkað á sama
tíma, eða úr 191 í september 1996 í
166 í sama mánuði á þessu ári.
Hlutfallsleg fækkun á þessu svæði
er 13%. Fjöldi verslana við Skóla-
vörðustíg, Hverfisgötu og í hlið-
argötum hefur nánast staðið í stað
sl. fimm ár. Heildarfjöldi verslana
í miðborginni var 315 í september
sl. en var 372 fyrir fimm árum,
sem er 15% fækkun.
Þróunarfélagið hefur gert sam-
bærilega skýrslu á hverju hausti
frá árinu 1996. Í skýrslunni kemur
m.a. fram í inngangi framkvæmda-
stjóra félagsins, Einars Arnar
Stefánssonar, að eðlilega hafi verið
nokkur „glímuskjálfti í mönnum“ í
haust þegar Smáralind bættist við
í Kópavogi. Sviptingar eigi sér
einnig stað í húsnæðismálum í
borginni, jafnt í miðborginni sem
annars staðar. Einar Örn segir
það líka áhyggjuefni að nú séu 19
verslanapláss í miðborginni ýmist
auð eða að notkun þeirra hafi verið
breytt án formlegra umsókna sam-
kvæmt samþykktum reglum. Hann
segir veitingastöðum í miðborginni
hafa fjölgað hratt á síðustu árum
og það sé vel. Þó þurfi að huga að
jafnvægi hinna ýmsu þjónustu-
þátta þannig að einn yfirgnæfi
ekki aðra eða „boli þeim hreinlega
burt af stóru svæði“, eins og hann
orðar það.
„Hvernig bregst miðborgin við
aukinni samkeppni? Svörin eru
mörg og ekki einhlít. Allir sem
hagsmuna hafa að gæta – og þá
eru borgaryfirvöld ekki undanskil-
in – þurfa að taka höndum saman
og leita leiða til að efla verslun og
viðskipti í miðborginni,“ segir enn-
fremur í skýrslunni.
Verslanir í miðborg Reykjavíkur
Fækkun í Kvos-
inni um 48%
á fimm árum

      
   






 
 
 







 
 !" ##$ ##% ##& ###  $%
##$ ##$  ##$  ##$  ##$
& #
$$

$ ' ' ( 
'()
 
*

'+


(( , '+
'- 
%


%    ./0(
(('+
(12 /
(##$ (
( ( 
(