Morgunblaðið - 18.11.2001, Síða 32

32 SUNNUDAGUR 18. NÓVEMBER 2001 MORGUNBLAÐIÐ
17. nóvember 1991: „Á síð-
asta áratug var gífurlegum
fjármunum varið til upp-
byggingar fiskeldis í land-
inu. Síðan hefur hvert
fiskeldisfyrirtækið á fætur
öðru orðið gjaldþrota ...
Þrátt fyrir þessar ófarir
eru mannvirkin til staðar,
sem byggð hafa verið upp á
undanförnum árum. Tækja-
búnaður er fyrir hendi og
mikil þekking á fiskeldi hef-
ur orðið til í landinu. Spurn-
ing er, hvort hægt er að
byggja fiskeldið upp á ný á
rústum fyrri ófara.“
. . . . . . . . . .
14. nóvember 1981: „Hlut-
leysi Svíþjóðar var rofið með
grófum hætti, er sovézkur
kafbátur, búinn kjarnavopn-
um, fór inn á bannsvæði til
njósna, og strandaði í
sænska skerjagarðinum.
Samtímis bárust fréttir frá
Danmörku, sem spanna
hvorutveggja; njósnir í þágu
Sovétríkjanna og sovézkt
fjárstreymi til „friðarhreyf-
ingar“, sem lagt hefur
áherzlu á einhliða afvopnun í
V-Evrópu – viðleitni til að
grafa innan frá undan varn-
arsamstarfi vestrænna ríkja,
Atlantshafsbandalaginu.“
. . . . . . . . . .
14. nóvember 1971: „Augljóst
er, að alvarlegur ágreiningur
er kominn upp milli ríkis-
stjórnarinnar og helztu for-
ystumanna verkalýðs-
samtakanna um kjaramálin.
Á fundi, sem ungir fram-
sóknarmenn efndu til fyrir
nokkrum dögum, lýsti Ólafur
Jóhannesson, forsætisráð-
herra, því yfir, að ríkis-
stjórnin teldi, að 20% kaup-
máttaraukning ætti aðeins
að ná til hinna lægst launuðu
og taldi, að þessu markmiði
væri hægt að ná með 5–7%
beinni kauphækkun auk ann-
arra aðgerða svo sem með
skattabreytingum, hækkun
almannatrygginga, styttingu
vinnutíma o.fl. Þetta sjón-
armið forsætisráðherra var
sérstaklega undirstrikað í
forystugrein Tímans í gær,
þar sem skýrt var tekið
fram, að þegar rætt væri um
20% aukningu kaupmáttar
væri einungis átt við hina
lægst launuðu. Björn Jóns-
son, alþingismaður og forseti
Alþýðusambands Íslands, er
ekki á sama máli og for-
sætisráðherra í þessum efn-
um. Í stuttu viðtali, sem
Morgunblaðið birti við hann
í gær, sagði hann að stefna
verkalýðssamtakanna væri
skýr og greinileg. Verka-
lýðssamtökin hefðu sett
fram kröfu um 20% kaup-
hækkun fyrir alla þá laun-
þega, sem Alþýðusambandið
semdi fyrir og auk þess
meiri kröfur vegna hinna
lægst launuðu.“
Fory s tugre inar Morgunb laðs ins
Hallgrímur B. Geirsson.
Styrmir Gunnarsson.
Framkvæmdastjóri:
Ritstjóri:
STOFNAÐ 1913
Útgefandi: Árvakur hf., Reykjavík.
Aðstoðarritstjórar:
Karl Blöndal, Ólafur Þ. Stephensen.
Fréttaritstjóri:
Björn Vignir Sigurpálsson.
FJÁRFEST Í
MENNINGARARFLEIFÐ
Ísafjörður er höfuðstaður Vest-fjarða, í menningarlegu tilliti semöðru. Sú staðreynd hefur orðið
enn ljósari eftir að jarðgöngin á milli
Ísafjarðar og Önundarfjarðar og Súg-
andafjarðar urðu að veruleika. Í þeirri
stórkostlegu samgöngubót fólst meðal
annars að Ísafjörður varð höfuðstaður
Vestfjarða árið um kring, en ekki ein-
vörðungu fjóra til fimm mánuði á ári
og Vestfirðingar í nágrannabyggðar-
lögum gátu sótt vinnu, skóla, heilsu-
gæslu, þjónustu og menningarstarf-
semi til Ísafjarðar að vild, allt árið.
Í Morgunblaðinu fyrir viku var gerð
grein fyrir menningarhúsunum á Ísa-
firði, sögu þeirra og þeim áformum,
sem uppi eru um uppbyggingu þeirra.
Þarna er um að ræða þrjár bygg-
ingar sem hver um sig á sér merkilega
sögu.
Byggingarnar eru Gamla sjúkra-
húsið, Edinborgarhúsið og Hús-
mæðraskólinn Ósk á Ísafirði.
Þessar gagnmerku byggingar
gegndu mikilvægu hlutverki, hver á
sínu sviði, lungann úr liðinni öld. Nú
er ný öld upp runnin, nýir og breyttir
tímar og húsanna bíða ný og gjör-
breytt hlutverk.
Gamla sjúkrahúsið, sem upphaflega
hét Sjúkrahús Ísfirðinga, var vígt með
viðhöfn, hinn 17. júní árið 1925 og
þótti þá myndarlegasta sjúkrahúss-
bygging á landinu. Guðjón Sam-
úelsson, húsameistari ríkisins, teikn-
aði sjúkrahúsið og er það mikill
fengur fyrir Ísafjörð að eiga svo mikla
byggingu, sem teiknuð var af Guðjóni
en framlag hans til uppbyggingar Ís-
lands á 20. öldinni hefur ekki verið
metið sem skyldi fram til þessa.
Það fer vel á því að að endurgert
Gamla sjúkrahúsið hýsi bókasafn,
héraðsskjalasafn, ljósmyndasafn og
listasafn Ísfirðinga. Þessi glæsilega
bygging, sem færð verður til síns upp-
runalega útlits eins og kostur er, verð-
ur verðug umgjörð um þá menningar-
starfsemi sem þar mun eiga sér stað í
framtíðinni.
Guðjón Samúelsson teiknaði einnig
Húsmæðraskólann Ósk, en honum
hefur nú verið breytt í tónlistarhús,
sem Tónlistarfélag Ísafjarðar og Ísa-
fjarðarbær standa að. Við skólann
hefur verið byggður sérstaklega
hannaður tónleikasalur þar sem einn-
ig verður aðstaða til hljóðritunar. Það
er hins vegar umhugsunarefni fyrir
okkur Íslendinga almennt hvernig
standa eigi að viðbyggingum við göm-
ul og merk hús. Það er hægt að tengja
þær við húsin án þess að byggja við
þau. Til marks um vel heppnaða við-
byggingu af því tagi er nýbygging við
Melaskólann í Reykjavík.
Síðast en ekki síst skal nefna Edin-
borgarhúsið, menningarmiðstöð sem
m.a. hýsir Listaskóla Rögnvaldar
Ólafssonar, og þar stendur einnig til
að innrétta fjölnota sali, m.a. fyrir
leiksýningar og kaffihús.
Edinborgarhúsið stendur á Eyr-
inni á Ísafirði. Það var byggt eftir
teikningu Rögnvaldar Ólafssonar,
arkítekts árið 1907, sem síðar varð
húsameistari ríkisins. Saga Edin-
borgarhússins er auðvitað einnig
gagnmerk og lengi þótti þessi bygg-
ing ein hin reisulegasta á Ísafirði. Bú-
ið er að friða Edinborgarhúsið að ut-
an að tilhlutan húsafriðunarnefndar
ríkisins.
Til þess að varðveita þau verðmæti,
sögu og menningu, sem fólgin er í
þessum þremur byggingum, þarf að
leggja í töluverðan kostnað. Með
samstöðu í fjórðungnum geta Vest-
firðingar tryggt fjármagn til þess að
verkinu megi ljúka, eins og Björn
Bjarnason menntamálaráðherra
benti réttilega á hér í Morgunblaðinu
í gær. Þessu gerir Einar K. Guðfinns-
son, fyrsti þingmaður Vestfjarða-
kjördæmis, sér einnig fulla grein fyr-
ir því hann sagði m.a. hér í blaðinu í
gær: „Um þetta mál er fullkominn
einhugur vestfirsku þingmannanna
og ég held við gerum okkur allir
mæta vel grein fyrir byggðalegri þýð-
ingu málsins.“
Á
RÁS hryðjuverkamanna á
Bandaríkin 11. september
síðastliðinn og víðtæk áhrif
hennar á stöðu heimsmála
hlýtur að verða Íslandi, líkt
og öðrum vestrænum ríkj-
um, tilefni að endurskoða
öryggis- og varnarmála-
stefnu sína. Ógnin af hryðjuverkum er ekki leng-
ur fjarlæg eða fræðileg heldur nálæg, raunveru-
leg og áþreifanleg. Komið hefur í ljós að
hryðjuverkamenn, sem leggja fæð á allt sem vest-
rænt er, svífast einskis til að koma höggi á vest-
ræn ríki. Varnir okkar hljóta að verða að taka mið
af þessum nýja raunveruleika, þessari nýju stöðu
í heimsmálunum.
Viðbúnaður
í samræmi við
ógnina
Um meira en hálfrar
aldar skeið höfum við
talið öryggi okkar vel
tryggt með samstarfi
við önnur vestræn lýð-
ræðisríki á vettvangi
Atlantshafsbandalagsins (NATO) og tvíhliða
varnarsamningi okkar við Bandaríkin. Varnar-
samningurinn, sem gerður var 1951, tók mið af
þáverandi aðstæðum í heimsmálunum. Varnar-
viðbúnaður á Íslandi hefur síðan verið mismun-
andi og miðazt við aðstæður hverju sinni. Þegar
umsvif Sovétmanna í Norðurhöfum voru mest á
níunda áratug síðustu aldar voru varnir Íslands
t.d. styrktar mikið, m.a. með því að senda hingað
AWACS-ratsjárflugvélar og fjölga orrustuþotum
á Keflavíkurflugvelli, en þær urðu flestar átján
talsins. Hér voru jafnframt níu Orion-kafbátaleit-
arflugvélar og margvíslegar framkvæmdir áttu
sér stað í Keflavíkurstöðinni til að efla varnirnar.
Með falli Sovétríkjanna og lokum kalda stríðs-
ins dró verulega úr hernaðarógninni og umsvif í
Keflavík minnkuðu til samræmis við það. Með
samkomulagi Íslands og Bandaríkjanna, sem
undirritað var 1994, var dregið umtalsvert úr
varnarviðbúnaðinum. Nú eru hér að jafnaði fjórar
orrustuþotur, AWACS-vélarnar eru farnar,
Orion-vélunum hefur fækkað og varnarliðsmönn-
um fækkaði um 40% á tíu árum. Með öðru sam-
komulagi, sem undirritað var vorið 1996 og gilti til
fimm ára, var meginmarkmiðið að draga úr kostn-
aði Bandaríkjanna við rekstur Keflavíkurstöðv-
arinnar, einkum með því að afnema einkarétt ís-
lenzkra verktakafyrirtækja á framkvæmdum
fyrir varnarliðið, en varnarviðbúnaður hefur verið
svipaður sl. fimm ár. Stöðugur þrýstingur hefur
þó verið á það af hálfu Bandaríkjanna að lækka
kostnað við stöðina og m.a. koma upp af og til hug-
myndir vestra um að orrustuvélarnar verði send-
ar annað, þar sem þeirra sé meiri þörf, en hægt
verði að senda hingað orrustuflugsveit ef þörf
krefur.
Ljóst er að jafnvel þótt hryðjuverkin í sept-
ember hefðu ekki komið til hefði verið í meira lagi
hæpið að tala í alvöru um brottför orrustuflugvél-
anna héðan. Þrátt fyrir lýðræðisþróun og aukna
samstöðu Rússa með Vesturlöndum er framvind-
an í Rússlandi að mörgu leyti óviss og vígbúnaður
Rússa á norðurslóðum er mikill. Áformin um um-
fangsmiklar heræfingar Rússa á Norður-Atlants-
hafi, sem áttu að hefjast 11. september sl. en voru
blásnar af vegna hryðjuverkanna, sýndu fram á
þörfina á að hafa hér þotur til að fylgjast með her-
flugi í grennd við íslenzka lofthelgi.
Heilt þjóðfélag
tekið í gíslingu?
Nú stöndum við enn á
ný frammi fyrir nýjum
veruleika í alþjóðamál-
um. Við hljótum að
íhuga mjög vandlega hvað felist í þeirri ógn, sem
okkur stafar af hryðjuverkum og hvernig megi
bregðast við henni. Það hefur vakið athygli að for-
ystumenn beggja ríkisstjórnarflokkanna hafa á
undanförnum misserum bent á að áhugi hryðju-
verkamanna kynni að beinast að fámennu landi
eins og Íslandi. Í byrjun maí sl. var viðtal hér í
blaðinu við Davíð Oddsson forsætisráðherra í til-
efni af hálfrar aldar afmæli varnarsamningsins.
Spurt var: „Jón Sigurðsson varaði við því um
miðja nítjándu öldina að landið væri án hervarna.
Hann benti á að glæpaflokkur gæti tekið landið.
Hvaða hætta réttlætir varnarstöðina hér að loknu
kalda stríðinu?“ Forsætisráðherra svaraði m.a.
svohljóðandi: „Nú er friðvænlegra en lengi áður
en engum dettur í hug að hafa land sitt algerlega
óvarið og ef við hugsum til varnarorða Jóns þá
gætu hryðjuverkamenn í þrem flugvélum eða svo
tekið landið ef hér væri enginn her. Hér eru
ákveðnar lágmarksvarnir núna og þar að auki
okkar eigin löggæzlumenn. Sjálfsagt gætu Ís-
lendingar varið sig sjálfir gegn nokkur hundruð
manna herflokki ef mikið lægi við.“
Halldór Ásgrímsson utanríkisráðherra talaði í
svipuðum tóni á fundi framsóknarmanna í
Reykjavík snemma í síðasta mánuði, en þar sagði
hann: „Við eigum mikið undir því sem lítil þjóð að
skapa öryggi. Við höfum ekki nægan mannafla til
þess að ráða við stríðsástand sem upp getur kom-
ið. En það er freistandi fyrir svona hryðjuverka-
menn að geta tekið heilt þjóðfélag í gíslingu. Við
skulum ekki útiloka að það geti gerzt. Því verðum
við að hugsa okkar öryggis- og varnarmál í nýju
ljósi.“
Hættan verður
ekki útilokuð
Þetta eru umhugsun-
arverð varnaðarorð og
bera vott um raunsætt
mat á stöðu Íslands
gagnvart hryðjuverkaógninni, ekki sízt í ljósi sög-
unnar og aðstæðna hér á landi. Svo aftur sé vísað
til orða Jóns Sigurðssonar um miðja 19. öldina,
var mönnum þá auðvitað í fersku minni er Jörgen
Jörgensen, öðru nafni Jörundur hundadagakon-
ungur, tók völdin hér á landi með fámennu liði
sumarið 1809, lét loka fulltrúa Danakonungs inni
og ríkti sem „hæstráðandi til sjós og lands“ í
nokkrar vikur. Vorið 1940 hernámu Bretar
Reykjavík fyrirhafnarlaust á einni morgunstund,
að vísu án mótspyrnu, t.d. af hálfu lögreglu, en
gegn mótmælum ríkisstjórnar Íslands. Enn í dag
þyrfti ekki verulega fjölmennt lið til að taka helztu
stjórnarstofnanir í Reykjavík með áhlaupi og ná
yfirráðum yfir fjarskiptakerfi landsins og fjöl-
miðlum á skömmum tíma. Eins og sagði hér í
Reykjavíkurbréfi 5. maí sl. í tilefni af ofangreind-
um orðum Davíðs Oddssonar: „Ógnin af alþjóð-
legri hryðjuverkastarfsemi fer vaxandi. Það væri
hrikalegt áfall fyrir öryggi vestrænna ríkja í heild
ef hryðjuverkamenn næðu einhverjum mikilvæg-
um stöðum eða stjórnarstofnunum í aðildarríki
NATO á sitt vald, jafnvel þótt þeir yrðu yfirbug-
aðir eftir einhverjar klukkustundir.“
Ekki má horfa framhjá því að hryðjuverkasam-
tök geta ráðið yfir gereyðingarvopnum – þær vís-
bendingar, sem komu fram í vikunni um að sam-
tök Osamas bin Ladens hefðu áform um smíði
kjarnorkusprengju, hljóta til dæmis að valda
mönnum verulegum áhyggjum. Sýklavopn, sem
auðvelt er að komast yfir, geta valdið miklum
skaða. Í krafti slíkra vopna getur verið auðvelt að
taka heilt þjóðfélag í gíslingu, svo notuð séu orð
Halldórs Ásgrímssonar. Og hryðjuverkamennirn-
ir þurfa ekki endilega að koma allir í einu í flug-
vélum; þeir gætu beitt sömu aðferð og í Banda-
ríkjunum, að koma til landsins einn af öðrum á
lengri tíma og láta svo til skarar skríða.
Sjálfsagt munu einhverjir spyrja hvort nokkur
hætta geti verið á slíku, hvort Ísland skipti ein-
hverju máli fyrir alþjóðlega hryðjuverkamenn.
Það er auðvitað ekki hægt að gefa neitt svar við
því annað en að atburðirnir 11. september sýndu
að það, sem fólki fannst langsótt og fjarstæðu-
kennt, getur gerzt. Ísland er vestrænt ríki, náinn
bandamaður þeirra ríkja, sem hatur hryðjuverka-
manna í Mið-Austurlöndum og víðar beinist að
með augljósustum hætti. Alþjóðlegir leiðtoga-
fundir og ráðstefnur, sem haldnar eru hér á landi,
geta vakið athygli á landinu. Ísland er jafnframt
það aðildarríki NATO, sem hefur einna fámenn-
ast lið til varna. Við megum ekki gleyma því að
stríð hryðjuverkamannanna er ekki sízt áróðurs-
stríð, hugsað til þess að skelfa almenning á Vest-
urlöndum og skapa öryggisleysi. Fregnir af „ár-
angursríku“ hryðjuverki í einu landi hafa mikil
áhrif í öðrum löndum. Við getum því engan veginn
leyft okkur að útiloka þann möguleika að hryðju-
verkamenn láti til skarar skríða hér á landi. Slíkt
væri ábyrgðarlaust. Vina- og bandalagsríki okkar
allt í kringum okkur hafa mikinn viðbúnað í kjöl-
far árásanna á Bandaríkin og hyggjast endur-
skoða allar sínar áætlanir um varnir og öryggis-
mál. Við verðum að gera slíkt hið sama til að
tryggja öryggi landsins.
Viðræður um
varnarviðbúnað
Viðræður Íslands og
Bandaríkjanna um
framkvæmd varnar-
samningsins og við-
búnað í varnarstöðinni á Keflavíkurflugvelli, sem
standa fyrir dyrum, hljóta að taka mið af hinum
nýju aðstæðum í alþjóðamálum. Það er tómt mál
að tala um að orrustuþoturnar fari frá Keflavík að
svo komnu máli, en í Bandaríkjunum hefur t.d.
verið gagnrýnt að of fáar orrustuþotur hafi verið í
viðbragðsstöðu þar í landi og ekki átt neina mögu-
leika á að grípa inn í þegar ljóst varð að fjórum
flugvélum hefði verið rænt hinn 11. september og
stefnt á skotmörk í Washington og New York. Að
öðru leyti er samsetning varnarliðsins á Keflavík-
urflugvelli miðuð við aðstæður í kalda stríðinu og
tekur lítið tillit til möguleikans á hryðjuverkaárás
á Ísland. Af hálfu Johns J. Waickwicz, flotafor-
ingja og yfirmanns varnarliðsins, hefur reyndar
komið fram að lið hans sé vel í stakk búið til að fást
við hryðjuverkamenn, m.a. vegna þess að í Norð-