Heimilistíminn - 20.10.1977, Síða 10

Sögur
Jón Gislason:
Bóndi beitir prest sinn
brögðum við innheimtu
gjalda
i
Aöur fyrr voru prestar mjög aögangs-
frekir meö innheimtu gjalda og gekk þaö
oftúr hófifram. Margir alþýöumenn áttu
jafnvel um sártaö binda undan innheimtu
þeirra, og kann ég af þvi margar sögur.
En alltaf voru til bændur, er gátu staöiö
uppi i hárinu á prestunum, og reyndu aö
beita viö þaö ýmiss konar aöferöum.
Lengstkomust þeir er kunnu eitthvaö fyr-
ir sér, þvi ekkert óttuöust prestar jafn
mikiö og galdur, enda fengust þeir sumir
hverjir við hann og notuðu hann sér til
styrktar á ýmsan hátt.
Skipulag islenzku kirkjunnar var þann-
ig, aö prestar fengu tekjur sinar aö
nokkru af afgjöldum hjáleigna staöanna,
og réöu þeir þá oft aö nokkru sjálfir, hvaö
þeir tóku af hjáleigu eöa kotabændunum
upp i afgjöldin Þetta varö prestunum oft
drjúg tekjulind, og gaf þeim meira i aöra
hönd, en góöu höfi gegndi. Einnig lögöu
þeir alls konar kvaöir á hjáleigubændur,
bæöi vinnu og gjöld i friöu, venjulega
þeim vörum, sem voru seljanlegastar.
Galdratrú var mikil hér á landi, og stóö
föstum rótum i þjóölifinu. Margir merkir
og þekktir prestar voru viðriönir galdur
og þaö með góöum árangri. Þeir beittu
honum mjög til þess að hafa af honum
10
fjárhagslegan tyrk, og ef la hag sinn og ná
betri afkomu. Lffsbaráttan var oft hörð
hér á landi, og veitti ekki af að hafa ein-
hvern styrk frá kraftmiklum aðilum.
Kölski var oft vinveittur i sllkum efnum,
og þeir sem kunnu aö beita brögöum hans
og mætti, urðu aldrei ráðþrota.
íslenzk galdratrú varð langmest út-
breidd á Vesturlandi, og náöi þar ótrúlega
miklum tökum hjá almenningi á skömm-
um ti'ma. Sumir menntuðustu og áhrifa-
mestu prestarnir þar uröu miklir áhrifa-
menn i sambandi viö galdratrúna, bæði til
útbreiöslu hennar og aö reyna aö reka
hana af höndum sér. Siðari þátturinn mis-
heppnaöist mjög i höndum þeirra og
framkvæmd.
2
A 19. öld var bóndi á Vesturlandi, er var
allkunnáttusamur i fornum fræöum eöa
göldrum. Hann vartalinn fjölkunnugur og
var talinn einna mesti galdramaöur á
Vestfjörðum um sína daga, en þó voru
fleiri en kunnu vel fyrir sér I þessum
greinum. Bóndi þessi var venjulega sér-
kennilegur í klaeöaburöi, og jafnvel af-
káralegur. Hann bar jafnan barðahatt á
höföi og haföi utan yfir honum prjóna-
húfu, er náöi niður fyrir nef. Þennan
höfuöbúnaö tók hann yfirleitt aldrei ofan.
Annar búnaöur hans var eftir þess.
Bóndi var góöur vinur sóknarprests
sins, og fóru þeir oft meö gamanmál á
góöri stund, drukku saman brennivin viö
gleöskap og kátinu. En eitt varö þeim
talsvert til sundurlyndis. Presti gekk
mjög illa að innheimta gjöld sin hjá
bónda, og komsthann ævinlega undan aö
borga, þegar prestur reyndi aö inn-
heimta. Var venjulega svo, að bóndi geröi
þetta með ýmiss konar sniðugheitum, og
var prestur venjulga búinn að lofa hon-
um aö fregta greiðslunni, áöur en hann
áttaði sig á þvi. Fór svo fram um langan
tima, og skuldaöi bóndi presti talsveröa
upphæö, sumir greina, allt að kýrverö^,
eöa rúmlega þaö.
1 eitt sinn bar svo viö, aö prestur kom til
bónda, og heimti skuld sina. Bóndi svar-
* aöi illu einu, og haföi jafnvel i frammi
ruddaskap. Prestur reiddist þessari
framkomu bónda, og hafði mörg orö um.
Þar kom aö lokum, að hann hótaði bónda,
aö taka beztu kúna hans úr f jósinu upp i
skuldina. Bóndi lét auövitaö illa yfir þeim
skiptum og bað prest ræða betur um mál-
ið, og bauö honum til baðstofu. Prestur
þáöi þaö, þvihann hélt, aö bóndi ætlaði ef
til vill aö greiöa sér skuldina meö góðu,
þvi hann vissi, aö hann haföi næg og góð
efni, og jafnvel peninga við hendina.
Gengu þeir siöan til baðstofu.
Þegarbóndiogprestur voru seztir inni i
baðstofu, og höföu komið sér sæmilega
fyrir, tók bóndi ofan af hillu fyrir ofan
rúm sitt flösku allvæna, og var hún vel
hafin i umbúðir. Prestur hélt, að hann
væri aö ná i' brennivinstár til aö veita sér,
og lyftist heldur á honum brúnin. Bóndi