Fréttablaðið - 18.03.2005, Blaðsíða 20

Í byrjun þessa árs skip-
aði forsætisráðherra níu
manna stjórnarskrár-
nefnd, auk fjögurra
manna sérfræðinga-
nefndar, til að vinna til-
lögur að endurskoðun
stjórnarskrárinnar.
Stefnt er að því að hin
endurbætta stjórnarskrá
taki gildi eftir næstu al-
þingiskosningar.
STJÓRNSKIPUNARMÁL Er forsætisráð-
herra skipaði í ársbyrjun nefnd þá
sem hefur verið falið það hlutverk
að endurskoða stjórnarskrá lýð-
veldisins var áhersla lögð á að leit-
ast yrði við að hafa íslenskan al-
menning eins mikið með í ráðum
og kostur væri. „Það er keppikefli
að tillögur nefndarinnar endur-
spegli þjóðarvilja,“ segir í vinnuá-
ætlun nefndarinnar.
Í stjórnarskrárnefndinni sitja
níu manns, tilnefndir af stjórn-
málaflokkunum, en formaður
hennar er Jón Kristjánsson, þing-
maður Framsóknarflokks og ráð-
herra heilbrigðis- og trygginga-
mála. Á þriðja fundi nefndarinnar
síðastliðinn mánudag var vinnu-
áætlunin samþykkt og línur lagðar
um kynningarstarfið, í því skyni að
stuðla að „upplýstri umræðu meðal
almennings um stjórnar-
skrárumbætur.“ Nefndin ákvað að
gera upplýsingastarfið virkara
með því að setja á stofn upplýs-
ingamiðstöð, sem samið hefur ver-
ið um að hýst verði í Þjóðarbók-
hlöðunni. Þar mun almenningur
geta nálgast allt það efni sem við-
kemur stjórnarskránni og endur-
skoðunarferlinu og ekki er birt á
rafrænu formi á heimasíðu
nefndarinnar, http://stjornarskra.is.
Samkvæmt vinnuáætlun nefnd-
arinnar verða næstu mánuðir
notaðir til að afla gagna og vinna
ýmsa rannsóknarvinnu með hjálp
sérfræðinganefndarinnar. Unnið
verður sögulegt yfirlit yfir
stjórnarskrárþróun á Íslandi frá
1874 til nútímans, skýringar
samdar við núgildandi stjórnar-
skrá og yfirlit sett saman um
stjórnskipunarþróun í nágranna-
löndum frá stríðslokum.
Nefndin áformar að halda opna
málfundi, þar sem almenningi
gefst kostur á að ræða hvað standa
beri í stjórnarskránni. Þessi mál-
fundaröð á að hefjast snemm-
sumars með ráðstefnu þar sem
ofangreindar greinargerðir verða
ræddar.
Leikreglurnar séu skýrar
Reyndar hefur nú þegar ein ráð-
stefna verið haldin um málið, en
fyrir henni stóð Félagsvísinda- og
lagadeild Háskólans á Akureyri.
Hún fór fram þann 10. mars. Þar
hélt Eiríkur
T ó m a s s o n ,
lagaprófessor
og formaður
sérfræðinga-
nefndarinnar
sem er stjórn-
arskrárnefnd-
inni til ráðgjaf-
ar, framsögu-
erindi þar sem hann rakti hug-
myndir manna fyrr og nú um end-
urskoðun stjórnarskrárinnar.
Í erindi sínu, sem hann flutti í
eigin nafni en ekki nefndarinnar,
hnykkti Eiríkur á því að meginhlut-
verk stjórnarskrár væri að mæla
fyrir um samskipti æðstu hand-
hafa ríkisvaldsins og hvernig stað-
ið skuli að mikilvægum ákvörðun-
um af þeirra hálfu. Stjórnarskráin
kvæði á um leikreglur þessara
samskipta; þannig mætti bera hlut-
verk stjórnarskrárinnar saman við
leikreglur á borð við mannganginn
í skák. Þessar leikreglur yrðu að
vera skýrar. Risi ágreiningur
meðal handhafa ríkisvaldsins um
leikreglurnar stefndi í óefni;
svokölluð stjórnskipunarkreppa
gæti komið upp. Slíkt ástand væri
sambærilegt við að skákmenn
greindi á um mannganginn.
Eiríkur sagði að jaðrað hefði við
slíka kreppu er ágreiningurinn um
fjölmiðlafrumvarpið stóð sem
hæst síðasta sumar og forsetinn
ákvað að beita synjunarvaldi sínu
samkvæmt 26. grein stjórnarskrár-
innar. Kreppuástandið skapaðist
við það að handhafar fram-
kvæmdarvaldsins túlkuðu þetta
ákvæði stjórnarskrárinnar á ólíka
vegu.
Sjö sinnum breytt
síðan 1944
Í skipunarbréfi stjórn-
arskrárnefndarinnar
kemur fram að endurskoð-
unin verði einkum bundin við I., II.
og V. kafla stjórnarskrárinnar.
Þetta eru þeir hlutar skrárinnar
sem lítið sem ekkert hefur verið
hróflað við frá upphafi. I. kaflinn
er stuttur og laggóður, en í honum
segir að Ísland sé lýðveldi með
þingbundinni stjórn og tilgreint
hverjir fari með löggjafar-, fram-
kvæmdar- og dómsvaldið. Annar
kaflinn er hins vegar efnismikill,
alls 28 greinar, en hann fjallar um
hlutverk forseta og ráðherra.
Fimmti kaflinn fjallar um dóm-
stóla.
Stjórnarskránni hefur alls sjö
sinnum verið breytt frá því lýð-
veldisstjórnarskráin tók gildi árið
1944. Flestar voru þessar breyt-
ingar minni háttar. Kjördæma-
skipan og kosningakerfi hefur
verið breytt þrisvar (III. kafli) og
kosningaaldur lækkaður tvisvar.
Þar fyrir utan eru einu efnislegu
breytingarnar þær sem gerðar
voru 1991, er deildaskipting Al-
þingis var afnumin og fleiru varð-
andi starfsemi þingsins breytt (III.
og IV. kafli), og 1995, er mannrétt-
indaákvæði stjórnarskrárinnar
voru endursamin (VII. kafli og VI.
kafli að hluta).
Kaflinn um dómstóla, V. kafli,
er svo til óbreyttur frá því í fyrstu
stjórnarskránni, sem Kristján kon-
ungur IX færði Íslendingum árið
1874. Reyndar er það einn helsti
hvatinn að endurskoðun stjórnar-
skrárinnar nú að mörg ákvæði
hennar eiga rætur að rekja til þess
tíma er konungur ríkti yfir land-
inu. Efni þeirra og orðaval er því
að mörgu leyti ekki lengur í takt
við tímann. Nema þá að Íslending-
ar ákveði að gera landið aftur að
konungsríki?
Fimm þættir helst til skoðunar
Víst má telja að tillaga um að
skipta forseta Íslands út fyrir
konung hlyti ekki mikinn hljóm-
grunn. En hvaða mál eru það þá
sem helst koma til álita við endur-
skoðun stjórnarskrárinnar nú?
Meðal annars á grundvelli þess
sem fram kom í framsöguerindi
Eiríks Tómassonar á fyrrgreindu
málþingi við Háskólann á Akureyri
er hægt að halda því fram að skipta
megi þessum atriðum í höfuðdrátt-
um upp í fimm þætti:
Í fyrsta lagi að bæta inn í stjórn-
arskrána stefnumarkandi ákvæð-
um um grundvallaratriði þeirra
þing- og lýðræðisstjórnarhátta,
sem einkenna (eiga) íslenska
stjórnskipun en er lítið eða ekkert
getið um í skránni eins og hún er.
Í öðru lagi að bæta inn í hana
„opnunarákvæði“, nánar tiltekið
heimild til framsals á fullveldi til
fjöl- og alþjóðlegra stofnana. Í
slíku ákvæði yrði jafnframt tíund-
að hvaða skilyrði uppfylla þurfi til
að beita megi þessari heimild.
Stjórnskipunarréttarlega væri
nauðsynlegt að innleiða slíkt
ákvæði í stjórnarskrána ef Ísland
semdi til dæmis um aðild að Evr-
ópusambandinu. Það er þó ekki ein-
vörðungu hugsanleg ESB-aðild
sem kallar á slíka breytingu, held-
ur svo að segja öll þátttaka Íslands
í nútíma alþjóðasamstarfi.
Í þriðja lagi hvort innleiða beri
ákvæði um beina aðkomu kjósenda
að pólitískum ákvörðunum. Að
minnsta kosti þarf að skýra þau
ákvæði þar sem gert er ráð fyrir
þjóðaratkvæðagreiðslu.
Í fjórða lagi er talið koma til
greina að skýra ákvæði stjórnar-
skrárinnar um stöðu og hlutverk
forseta Íslands, svo og um stöðu
ráðherra og annarra handhafa
framkvæmdarvaldsins gagn-
vart löggjafanum.
Í fimmta lagi er talin þörf á
að skýra stöðu og hlutverk
dómstólanna í stjórnskipun-
inni. Spurning er hvort lög-
binda eigi með ótvíræðum
hætti aðhaldshlutverk dóm-
stólanna með öðrum hand-
höfum ríkisvalds. Ber að
fela Hæstarétti (sem
reyndar er ekki nefnd-
ur í stjórnarskránni
eins og hún er) form-
lega stjórnskipulegt
úrskurðar-
vald um ný
lagafrum-
vörp? Eða
á jafnvel
að stofna
sérstakan
stjórnlagadómstól til að sinna þessu
hlutverki?
Fleiri þættir en þessir fimm
koma einnig til álita, svo sem að
ákvæði um umhverfisvernd verði
tekið upp í stjórnarskrána.
Kallað eftir tillögum
Í skipunarbréfi stjórnarskrár-
nefndarinnar segir að stefnt skuli
að því að frumvarp til breytinga á
stjórnarskránni liggi fyrir svo tím-
anlega að unnt verði að samþykkja
það á Alþingi fyrir næstu reglulegu
alþingiskosningar vorið 2007.
Í vinnuáætlun nefndarinnar er
gert ráð fyrir að vinnuskjal með
yfirliti yfir þau atriði í núverandi
stjórnarskrá sem þarfnast endur-
skoðunar verði birt á heimasíðunni
í sumar og kallað eftir viðbrögðum
almennings við því. Á grundvelli
þess sem út úr þeirri umræðu kem-
ur verður síðan frumvarp samið að
breytingum á stjórnarskránni. Það
á að vera tilbúið ásamt greinargerð
fyrir 1. september 2006, eða í síð-
asta lagi fyrir lok þess árs.
Spennandi verður að sjá hvort
Íslendingar grípi þetta tækifæri til
að hafa áhrif á mótun stjórnskipun-
ar landsins, nú þegar sex áratugir
eru liðnir frá lýðveldisstofnun og
131 ár frá því fyrsta íslenska
stjórnarskráin tók gildi.
20 18. mars 2005 FÖSTUDAGUR
Endurbætt stjórnarskrá taki gildi 2007
UPPLÝSINGAMIÐSTÖÐ UM STJÓRNARSKRÁRUMBÆTUR Í Þjóðarbókhlöðunni getur almenningur nálgast öll gögn sem viðkoma
stjórnarskránni og endurskoðunarferlinu.
STJÓRNARSKRÁIN AFHENT Kristján kon-
ungur IX færði Íslendingum stjórnarskrá árið
1874. Síðan lýðveldisstjórnarskráin tók gildi
árið 1944 hefur henni sjö sinnum verið breytt.
JÓN KRISTJÁNSSON
AUÐUNN ARNÓRSSON
BLAÐAMAÐUR
FRÉTTASKÝRING
ENDURSKOÐUN
STJÓRNARSKRÁRINNAR
EIRÍKUR TÓMASSON