Tíminn - 19.12.1976, Blaðsíða 11

Sunnudagur 19. desember 1976
11
Að skrúfa sig
í stríðsskap
FARMAÐUR
i FRIOI OG STRÍOI
Jóhannes Helgi:
GJAFIR ERU YÐUR
GEFNAR. Almenna
bókafélagið. Reykjavik
1976. 148 bls.
Margt verður mönnum að
bókarefni. Nú hefur Jóhannes
Helgi safnað á einn stað greina-
skrifum sinum i blöð á liðnum
árum. Mest þrasgreinar, nokk-
ur eftirmæli og aftast viðtöl þrjú
sem blaðamenn hafa átt við
hann „gegnum tiðina” eins og
nú er ti^ka að segja. Einn af
helztu bókmenntaskýrendum
vorum er fenginn til að skrifa
formála að ritinu, og loks leitað
tilNjálueftir nafniá afurðirnar.
Hér stendurgreinilega mikið til.
Jóhannes Helgi á langan
höfundarferil að baki. Á þvi
skeiði hefur margt borið við i
bókmenntum: ýmislegt komið
upp i samskiptum rithöfunda
við almenning og stjórnmála-
stefnur haft itök i skáldum með
ýmsum hætti. Og listræn vanda-
mál hefur jafnframt verið við að
etja: hið episka söguform þokað
i skugga um sinn, siðan komizt
til vegs á ný. Margvisleg eru
þau öflsem hafa skekið heiminn
á siðustu áratugum, og þá einn-
ig skáldin sem sögð eru manna
næmust á hræringar lifsins.
En sá maður leitar ullar i
geitarhúsi sem hyggst verða
einhvers visari um þessa hluti
af bók Jóhannesar Helga.
Heimspekilegar spurningar
striða ekki á hann. Honum er
ekki i mun að átta sig á mögu-
leikum orðlistar i heiminum,
veltir ekki fyrir sér neinum
félagslegum, siðlegum eða list-
rænum vandamálum. Lesand-
inn hlýtur að spyrja sjálfan sig
eftir lestur bókarinnar: Liggur
þessum höfundi þá ekkert á
hjarta?
Jú reyndar. Jóhannes Helgi á
eitt áhugamál sem rithöfundur.
Og þetta áhugamál er reyndar
ekkert sérmál skálda. Það má
fela i einu orði: peningar. Jó-
hannes Helgi virðist halda að is-
lenzkir listamenn eigi ekki við
annan vanda að fást en fjár-
hagslegan. Þegar eitt sinn var i
þessu blaði lýst eftir snilldar-
verkum frá ungum mönnum
(slikar eftirgrennslanir eru
raunar alla jafna tilgangslitlar)
svarar Jóhannes efnislega á þá
leið að snillingarnir geti ekki
sakir fátæktar borið verk sin
fram. Og þessi söngur er sung-
inn i bókinni með ýmsum
tilbrigðum.
Nú er það f jarri mér að gera
litið úr nauðsyn þess aö rit-
höfundar hafi laun eins og aðrir
menn. Hitt þykir mér ógæfulegt
ef þeir telja ekki ómaks vert að
ræða um neinn annan vanda
sinn en fjárhagslegan. Allir
muna þau upphlaup sem verða i
blöðum hvert sinn sem fé er
deilt meðal rithöfunda. En svo
litur út sem ýmsir þeir sem þá
hafa hæst kæri sig ella ekki um
að fást við nokkurn vanda eða
varpa á hann ljósi. Peningamál-
in virðast upphaf og endir alls.
Jóhannes Helgi hefur
persónulega stilgáfu: þvi verð-
ur ekki neitað. Still hans er stór-
karlalegur og hávær, myndir
hans útfærðar með öfgum,
„stækkaðar”. Rithátturinn er
jafnan huglægur, höfundurinn
breiðir sig sjálfur yfir efni sitt.
Fyrirgangurinn getur stundum
orðið nokkuð skoplegur, ekki
sizt þegar sjálfsagðir hlutir eru
settir fiam sem opinberun:
„Framþróunin er fyrst og
. fremst verk manna sem ekki
aðlaga sig að umhverfinu til
fulls. Þeir halda klukkunni
gangandi. An þeirra værum við
enn i trjánum. Uppreisn manns-
ins gegn umhverfinu, þrotlaus
viðleitni hans til að laga það
jafntog þétt aö nýjum og nýjum
hugmyndum, er sjálf driffjöðrin
i lifsvagninum”.
Nú væri ekki sanngjarnt að
afgreiða Jóhannes Helga með
slikri tilvitnun. En markiaus
hávaðiaf þessu tagi er of mikill
i bók hans. Bezt tekst honum
þegar hann hefur áþreifanlegt
efni við að fást, helzt manneskj-
ur með holdi og blóði. Af slikum
þáttum eroflitiðibókinni.enég
nefni minningargrein um Jón
Engilberts. Lýsing höfundar á
málaranum er ljóslifandi. En i
mannlýsingum Jóhannesar
kemur fram sá eiginleiki sem
áður var nefndur: hann notar
breiða drætti, persónurnar
verða stórar i broti. Það er tröll-
skapur Jóns Engilberts sem
grein Jóhannesar túlkar. Og
mynd hans af Ragnari i Smára
er einnig býsna mögnuð.
A þessum slóðum ætti höfund-
ur að halda sig. Málefnaleg um-
fjöllun lætur honum vægast sagt
illa. Hann hefur oftsinnis gert
athugasemdir vegna gagnrýni
um bækur sinar og má sjá dæmi
þeirra i bókinni. Stundum er
sagt að rithöfundar eigi ekki að
svara gagnrýni. Að minum
dómi er ekkert þvi til fyrirstöðu
að þeir hreyfi andmælum á
opinberum vettvangi, telji þeir
gagnrýnandann misskilja eða
rangtúlka. Vitaskuld eru
höfundar viðkvæmir fyrir ritum
sinum og ekki um að sakast þótt
þykkju gæti i máli þeirra þegar
svo ber undir. En þá frumkröfu
verður að gera til höfunda sem
gagnrýnenda i slikum orða-
skiptum að þeir séu málefnaleg-
ir. Annars er verr af stað farið
en heima setið.
Með engu móti verða andsvör
Jóhannesar til gagnrýnenda
sinna einkennd með þeim hætti.
Honum virðist mest i mun að
senda mönnum persónuleg
skeyti. En þegar ritdómur er
metinn skiptir engu máli hvort
hann er saminn af „skipbrots-
skáldi”. Slik hrópyrði heyrast
oft frá höfundum. Efnisleg
umræða er þeim fjarri skapi.
Aðeins eina undantekningu man
ég að nefna frá siðustu árum:
andsvör Vésteins Lúðvikssonar
við gagnrýni Helgu Kress.
Sú er niðurstaða Jóhannesar
Helga um kjaramál rithöfunda,
studd eigin reynslu hans að Is-
land sé „meira en vont land
fyrir höfunda og hefur verið
lengi, þaöer orðið vonlaust eins
og nú horfir”.
Samt er það svo að menn
halda áfram að yrkja og skrifa,
gefa út blaðagreinar sinar i
bókarformi ef ekki vill betur til.
Jóhannes lýsir starfi rit-
höfundarins með sinum hætti:
„hann glimir við snúið við-
fangsefni og skrúfar sig upp i
striðsskap”. Vonandi á Jó-
hannes Helgi eftir að heyja slika
glimu. Sú var tiðin að hann var
efnilegurhöfundur og vart verð-
ur þvi trúað að hann hafi nú
brotið skip sitt.
Gunnar Stefánsson.
bókmenntir

KRON
Kaupfélag Reykjavikur og nágrennis rekur 7
matvöruverslanir viðs vegar i Reykjavik og Kópavogi.
Byggingavöruverslun KRON er að Hverfisgötu 52.
Vöruhúsið Domus, Laugavegi 91, selur búsáhöld,
gjafavörur, heimilistæki, fatnað, leikföng, skó, sportvör-
ur o.fl.
DOMUS
Liverpool, Laugavegi 18a, selur
gjafavörur, búsáhöld,
rafmagnstæki, leikföng og
sportvörur.
A
LIVERPOOL
uk þess 7 matvöruverslanir
og byggingavöruverslun
Kaupféiag
Reykjavíkur og
nágrennis
gætir
eingöngu
hagsmuna
viðskiptavina
sinna

©BÚÐ ER
ÞÍN BÚÐ
Kaupfélag Reykjavíkur og nágrennis