Tíminn - 02.08.1981, Blaðsíða 22

Tíminn - 02.08.1981, Blaðsíða 22
22 Sunnudagur 2. ágúst 1981 ¦ Kjarval er nánast stofnun nú í dag. Kjarvals- staðir, KjarvalshúS/ Kjar- valsmyndir á veggjum allra sem einhvers mega sín. Eins og flestir nýjungagjarnir listamenn átti Kjarval þó á brattann að sækja í upphafi, hann leitaði sér að formi við hæfi og Islendingar sem voru lítt uppaldir í lysti- semdum augans tóku hon- um heldur fálega í fyrstu. Hér er stiklað á stóru í samantekt um viðbrögð fólks við Kjarval sem Egg- ert Þór Bernharðsson sagnfræðinemi vann við Háskóla Islands. Greinin birtist i heild sinni í „Sögn- um", ágætu timariti sagn- fræoinema, auk þess sem þar er tæmandi heimilda- skrá. Eftirfarandi er út- dráttur og endursögn úr grein Eggerts „Kjarval 1918-1923." 1 dag eru verk Kjarvals yfirleitt dáð og flestir Islendingar stoltir af meistaranum, en fyrstu ár hans á Islandi eftir aö formlegu listnámi hans lauk var sliku ekki til að dreifa. Hér er leitast við að varpa örlitlu ljósi á viðtökur sem Kjarval hlaut á þessum árum, þ.e. frá 1918 til ársloka 1923. Aðal- heimildir eru dagblöð frá þessum tima, einkum listdómar um sýn- ingar Kjarvals, greinar um hann, ummæli og viðtöl. Menn hafa löngum verið ósam- mála um Kjarval og á það jafnt við um list hans og jafn einfaldan hlut og fæðingardag hans og ár. Sumir segja hann fæddan 1882, aðrir 5. mal 1886, en flestir telja að hann sé borinn árið 1885, þó er umdeilt hvenær ársins. Llkast til er réttast að taka undir skoðun Björns Th. Björnssonar, sem telur Kjarval fæddan 15. október 1885, einkum vegna þess að sú dagsetning er færð inn I ministerialbok Meðallandsþinga, þar var Kjarval fæddur, að Efri-Ey. Sem drengur hneigðist Kjarval fljótt að teikningu. 1 viðtali árið 1935 hélt hann sig hafa verið á átt- unda árinu þegar hann byrjaði fyrst að teikna. Slðar eignaðist hann litastokk, þá tóku myndir hans á sig allt annað yfirbragð. En hvað varð um þessi bernsku- brek hans. Kjarval svaraði þvi sjálfur i viðtali viö Mbl. 1935: „Fólkið var alltaf að fara til Ameriku þá. Og það vildi hafa þessar myndir með sér. Og ég veit ekkert hvað af þeim varð. Ég gaf þeim myndirnar." „eðlisgáfan og lærdómsleysið" Arið 1901, 16 ára unglingur, kom Kjarval til Reykjavikur — að visu hét hann bara Jóhannes Sveinsson þá, Kjarvalsnafnbótina tók hann ekki fyrr en 1911. Hann var löngum til sjós á skútu, þén- aði peninga sem Kjarval segist hafa málað út úr höndunum á sér aftur. 1 Reykjavik fengust þó oliulitir, það var ekki svo litill kostur að geta málað með oliu. A milli vertiða reyndi Kjarval að draga að sér þau föng sem voru tiltæk i málaralistinni. t ágústmánuði 1908 hélt hann sina fyrstu málverkasýningu i Gúttó. Lögrétta birti stutta umsögn um sýninguna þ. 19. ágúst. Þar sagði að tvennt væri einkum áberandi — „eðlisgáfan og lærdómsleys- ið", og i lokin var spurt: „Hvað verður nú Islandi úr þessu Hsta- mannsefni?" Einhverjar dyr opnuðust fyrir listamannsefninu. Ungmennafé- lag Reykjavikur, stofnað 1906, tók hann upp á arma sina, gerði vonir hans að sinum. Ungu mennirnir i félaginu vildu koma honum til náms, stóðu m.a. fyrir happ1- drætti i þvi skyni. Einnig gengu fjórtán ungmennafélagar I bankaábyrgð fyrir hann. Eftir aðra málverkasýningu sina á Seyðisfirði 1911 steig Kjar- val á skipsfjöl og hélt til London. Hann segir svo frá: „Aldrei hefi ég málað eins mikið eins og sið- asta mánuðinn sem ég var hérna áður en ég sigldi. Ég hafði litinn litakassa, sem var rétt eins og leikfang. En ég málaði allan dag- inn, alla daga. Ekkert veit ég hvað orðið hefir af öllum þeim myndum." 1 London fékk Kjarval ekki inni I The Royal Academy of Arts. Engu að siður lærði hann sitt- hvað, hans skóli voru listasöfn stórborgarinnar. Margar myndir hans upp frá þessu bera merki áhrifa frá enska málaranum J.W. Turner. Kjarval dvaldist aðeins einn vetur i London, sumarið 1912 hélt hann til Kaupmannahafnar og hóf nám við Konunglegu akademi- una, tók þaðan lokapróf 1918. I Akademiunni lærði Kjarval ýmis- legt, en æði oft sniðgekk hann gamalgrónar og rfkjandi venjur. Hann sýndi fljótt hversu sjálf- stæður hann var i list sinni. Skjöldur eða plata? í ágúst 1913 hélt Kjarval mál- verkasýningu I Iðnskólanum. Af þvi tilefni skrifaði Einar Bene- diktsson skáld m.a. I Isafold: „J.K. er ennþá ófullger lista- maður i teikning. En það sem hann hefir gert nú þegar með lit- unum, sýnir að hann hefir óal- genga gáfu til þess sem hann hefir lagt fyrir sig. Hugsjónir hans eru háar og viðar: þær eru taumlausar og varla hans eigið viðfangsefni sumar hverjar. J.K. á eflaust þá frumlegustu gáfu og bestu hæfileika til að verða list- málari sem komið hefir fram hér siðan Sigurður Guðmundsson var uppi." Enn hélt Kjarval sýningu I október 1914 og þá i Vina- minni i Reykjavik. Hann fær lofsamleg ummæli i Lögréttu, þó virðist sýningin ekki hafa vakið mikla athygli ef marka má blöð- in. Sýnu meiri athygli vakti „frelsisskjöldur" sem Kjarval var beðinn að teikna 1918. Skjöldurinn var eins konar arf- taki minningarskjals Benedikts Gröndal og var gerður I tilefni ný- fengis fullveldis. Þetta var vegg- skjöldur og átti að seljast viða um Norðurlönd. Rikharður Jónsson myndskeri sagði svo um skjöldinn: „Vegg- skjöldur þessi er stórhreinlegur mjög, jafnt að gerð sem hugsun, og vel igrunduð innsigli þessara timamóta". (Visir 1. des. 1918). Ekki voru þó allir á sama máli og Rikharður um ágæti skjaldar- ins. „Argus" skrifaði I Visi 13. des.: „Eg hefi verið að biða eftir að einhver segði hreinskilnislega sannleikann um plötuna, sem hann Kjarval hefur búið til I minningu hins nýfengna full- veldis... I minum augum er plat- an listamanninum Kjarval til skammar. öllum sem einhverja ögn hafa af listfengni og fegurðartilfinningu, hlýtur að þykja platan bæði ljót og klunna- Ieg." „Argus" talar um skjöldinn sem plötu og undirstrikar þannig vankanta hans. Þrátt fyrir að skjöldurinn hljóti að hafa vakið talsverða eftirtekt, kannski ekki sist vegna blaðaskrifa, skilst manni á Morgunblaðinu 19. mai 1919 að Kjarval sé flestum lokuð bók: „En hvar stendur hann nú? Um það vita tslendingar yfirleitt fremur litið. Margir hafa gleymt honum og fáir veitt honum athygli eða sýnt honum ræktar- semi. Hann hefir barist áfram og haft stuðning fárra. En hann hefir sigrað samt." óþjóölegur listamaöur? Greinin i Morgunblaðinu er afar lofsamleg, þar er lagt út af list Kjarvals — „Hann er frum- legur með afbrigðum og lita- skald, en ekki myndavél." Og einnig vitnað i jákvæð og nokkuð upphafin ummæli úr Berlinske Tidende i Kaupmannahöfn. En kunni islenska þjóðin að meta þennan sérstæða lista- mann? Var hann ekki of háfleyg- ur fyrir fólk sem var alið á sjálf- stæðisbaráttunni og þjóðlegum bókmenntum. Var ekki óþjóðlegt að láta imyndunaraflið ráða ferð- inni, að mála nærmyndir af hrauni og moldarböroum, að skapa forynjur og ferllki, að semja „gátur" með litum og blý- anti? 1 maimánuði 1919 opnaði Kjar- val málverkasýningu I húsi KFUM og sýndi þar um 20 mynd- ir. Þetta var fyrsta sýning hans hér heima eftir að hann lauk formlegu listnámi. Þegar sýningin hafði staðið i tvo daga voru 6-7 myndir seldar. Það má telja viðunandi viðtökur i ljósi þess að Kjarval virðist hafa verið mátulega þekktur meðal al- mennings. Þó er liklegt að það hafi einkum verið vinir og styrktarmenn sem ruku til og keyptu myndir listamannsins unga. Það má ætla að alþýðu manna hafi þótt list hans ,,ein- kennileg" eins og oft vill verða um list nýjungamanna. Grein eftir Rikharð Jónsson I Timanum 7. júni 1919 bendir eindregið til þess að Kjarval hafi ekki notið al- þýðuhylli. Rikharður tekur i raun upp hanskann fyrir Kjarval: „Mér virðist enginn vafi leika á þvi, að Kjarval er að verða einn af fremstu listamönnum Islands, a.m.k. hvað snertir meðferð lita. Sum af verkum Kjarvals og ann- arra nútimamálara eru þannig, að þau virðast ekki jafn auðskilin eins og t.d. venjulegar landslags- myndir. — Um slik verk segja sumir menn, að þannig megi ekki búa til listaverk. En þar kennir þröngsýni allmikillar.... Vel sé Kjarval fyrir það sem hann hefir þegar gert, og vel sé hverjum þeim, sem reynir að skilja áður en hann kveður upp hina hörðu dóma yfir þeim, sem skapa nýja fegurð i heiminum." „Líkur íslensku fjalli á baksvipinn" Ekki verður þó séð að fólk hafi mælt þvl I mót að verk Kjarvals væru list, altént ekki opinberlega. Ýmislegt bendir þó til þess að sýningin hafi ekki gert alltof mikla lukku og aö aðsóknin hafi ekki verið mikil. I grein i Mbl. 31. mai 1919 segir m.a. um myndir Kjarvals: „Ég sá þær ekki til nokkurrar hlitar fyrr en ég kom að skoða þær I þriðja sinn. Þá fyrst fór ég óhræddur út frá þeim." Það hefur án efa verið óalgengt og nýjung fyrir fólk að þurfa að fara mörgum sinnum á sömu sýn- inguna til þess að reyna að höndla málverk á hefðbundinn hátt. Eftir þessa sýningu Kjarvals 1919 má álykta að viðtökurnar hafi verið mjög á þann veg að hann hafi verið álitinn einkennilegur lista- maður og torskilinn i meira lagi. I dagblöðum var þó alltaf reynt að halda uppi málstað hans. Þar sjást orð eins og „ævintýralegur, tröllslegur, stórfenglegur, ein- kennilegur, undrageimur, hátið- leiki." Menn skynjuðu að þarna var eitthvað nýtt á ferðinni, en kunnu ekki alveg að bregðast við þvi. Það voru ekki bara myndirnar heldur einnig listamaðurinn sjálf- ur sem var talinn einkennilegur. Lýsing sem birtist i Timanum sumarið 1919 sýnir vel þann dularhjúp sem umlukti meistar- ann i augum almennings: „Jó- hannes er mikill vexti, þvl nær 3 álnir á hæð, og fornmannlegur i útliti. Likur islensku fjalli á bak- svipinn. Hann er fölur i andliti, nokkuð stórskorinn, hárið mikið, dökkt, ekki hrokkið. Hann er oftast nokkuð þungbúinn og hugs- andi, röddin djúp og skýr." „Skógarhóll. Það er lausn- in." 1 september 1919 var opnuð fyrsta islenska listsýningin á veg- um Listvinafélagsins. Þar sýndu fjölmargir listamenn, þeirra á meðal Kjarval. 7. september voru nokkrar myndir seldar, en engin þeirra eftir Kjarval. Það segir nokkuð um hve lengi fólk var að taka við sér þegar hann var ann- ars vegar, áður en yfir lauk seld- ust þó nokkrar mynda hans. Rikið keypti mynd sem mesta athygli vakti á sýningunni „Skógarhöll" eftir Kjarval. „Rab" segir um „Skógarhöllina" i Visi 13. september: „Fyrst leiddist mér að horfa á alla þessa sivölu stofna. En eitthvaö seiðmagn hélt mér föstum. Skógarhöll. Það er lausnin. Það er ekki skógur heldur skógarhöll." En ekki var „Rab" jafn ánægð- ur með myndina „Jónsmessu- nótt", einnig eftir Kjarval: „Ég kann ekki að meta þessa hrygg- brotnu og sliguðu húðarjálka. Þeir vekja hjá mér viöbjóð og andstyggð á þessum skripalátum og Jónsmessustemmningin fer út um þúfur. Það getur vel verið að Danir, sem þekkja Jónsmessu- nótt á Dyrehavsbakken með hrossabrestum og „cymbrahýli" geti metið þetta, en varla Islend- ingar. Islensk Jónsmessunótt er kyrröin sjálf og hin rólegasta tign". Það lýsir vel fjölhæfni Kjarvals að ólikar myndir hans virkuðu mjög misjafnlega á sömu mann- eskju, allt frá dásamlegu seið-

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.