Tíminn - 02.08.1981, Blaðsíða 23

Tíminn - 02.08.1981, Blaðsíða 23
. f. —, .1. Sunnudaguf 2. águst 1981 '*• *", £3 *•?*«•?¦• - VIÐTÖKUR FOLKS OG VIÐBRÖGÐ HANS magni upp i hreinan viðbjóð. „Rab" brigslar Kjarval einnig um óþjóðlegheit i „Jónsmessu- nótt", ekki er f jarri lagi að marg- ir landar hans hafi hugsaö á þá lund. t dómi i Timanum i október 1919 segir: „Sumir halda aö Kjarval geti ekki málað hversdagslegar og raunverulegar myndir." Margir hafa talið að Kjarval væri ekki raunverulegur málari. Hann málaoi ekki ljósmyndir, hvers- dagsleikinn var vlðs fjarri i verk- um hans. Fólk hefur vart veriö meðtækilegt fyrir „fantasium" og þvi ekki viö þvi að búast að Kjarval kæmist inn á gafl hjá ts- lendingum i fyrstu atrennu. Ef litið er á viðtökur sem nýjunga- málarar fengu erlendis mátti. Kjarval vera sæll meö sin fyrstu ár á málarabrautinni. 1863 var t.d. haldin i Paris „útskúfaðra- sýningin", þar tóku þátt meist- arar á borð við Pissaro, Whistler, Fantin-Latour, Cézanne og Manet. Styrkir og italíuför 20. januar til 2. febrUar 1920 hélt Kjarval málverkasýningu i sal Antons Hansens við Köbmager- götu i Kaupmannahöfn. Dönsku blöðin fóru lofsamlegum orðum um sýninguna, 'brot Ur þeim birt- ust i islenskum blöðum, tslend- ingum til uppfræðslu um ágæti meistarans. G.S. sagði i Tim- anum: „Mun það gleöja alla að Kjarval hefur fengið svo glæsi- lega dóma um list sina, og er það heiður fyrir islensku þjóðina að eiga slikan mann." Hvort sem það hefur verið orð- um G.S. að þakka ellegar skyn- semiráðamanna, þá fékk Kjarval listamannastyrk i febrUar 1920. Þetta var 2000 króna feröastyrk- ur, hæsta upphæö sem málurum og myndsmiðum var veitt það árið. Rikharöur Jónsson fékk sömu upphæö. Kjarval hélt til Rómar til að kynnast nýjum stefnum og sjónarmiðum. Einar Benediktsson reit svo um Italiuförina: „Ferðin til ttaliu hefur aflaö honum míklu meiri framfara, heldur en gerst hefir um aðra listamenn vora, vegna þess að hann mun hafa unnið langbest að þvi að ná sjálfstæði gegnum alla erfiðleika, áöur en hann fór suður og einmitt þegar hann dvaldi þar, vildi svo til að hann var á þeim aldri, er breyt- ingar verða einatt miklar I hug- um og Hfsskoðunum manna." Einar talaði siöan um að orðið hefðu stefnuhvörf I list Kjarvals. Þó virðast ekki allir hafa fellt sig við þau hvörf því þegar nöfn styrkþega listamannastyrksins voru birt fyrir áriö 1921 var nafn hans ekki að finna þar á meöal. Eins og nærri má geta voru vel- unnarar meistarans ekki alveg sáttir við þennan gang mála. Ekki var Kjarval þó alveg á vonarvöl þvi 1921 var stofnað styrktarfélagið Pictor. Það lagði Kjarval til ákveðna fjárhæð reglulega i þrjú ár. Ráðamenn sáu einnig að sér að ári, Kjarval fékk listamannastyrk 1922, einnig seldihann æ fleiri málverk, menn voru farnir að meðtaka list hans. „Sveinsbréf á nýrri leið..." Sumarið 1921 var haldin list- sýning að tilhlutan Listvinafé- lagsins og var Kjarval meðal þátttakenda. 1 umsögnum um þessa sýningu kvað við nokkurn annan tón en áður hafði gert. Einar Ben. sagði m.a. I Morgun- blaðinu: „1 myndum Kjarvals er mikið gleðiefni að sjá gagngerða breytingu eða réttara sagt þró- un.... i áttina til meiri löghlýöni og lotningar fyrir visindum list- arinnar." tumsögninni kom fram að tvær stefnur toguðust á um listamanninn en „myndin af konu hans... er eins og sveinsbréf hans á nýrri leið til mikilla verka, sem þessum frumgáfaða og starf- sterka málara vorum er ætlað að ganga til mikilla áhrifa á list- mennt íslendinga." Ekki virðist þessi breyting hafa verið Kjarval i óhag þvi á einka- sýningu sem hann hélt i október 1921 seldust nær allar myndir hans, „X" i Timanum fannst það „furðulegt, þegar litið er á fjár- málaástæður manna." I dómum blaðanna kom I ljós að fólk var almennt orðið sammála um að Kjarval væri mikill lista- maður og að gagnrýnisröddum hafi fækkað. Vlsir: „Hann hefir veriö sistarfandi leitandi lista- maður. Engin sýningin hefir verið annarri Hk.... En þó hefir jafnan verið um hann deilt... Nú ber enginn lengur á móti þvi að Kjarval er meistari." Morgun- blaðið: „....allir viðurkenna það nU, að I Kjarval eigum við ein- kennilegan listamann meö mikl- um hæfileíkum." I Mogga er þvi ennfremur spáð að sýning hans verði „vafalaust vel sótt af list- vinum bæjarins". Sem var og raunin. Myndir hans voru farnar að seljast og fólk farið aö streyma á sýningar hans. Hvort það var vegna þess að fólk hafi verið farið að venjast honum eða vegna breytinga sem list hans tók I ttalluförinni skal osagt látið. Vafalaust eru fleiri skýringar til- tækar. Kjarval sjálfur 1922 En hvað sagði Kjarval sjálfur um list sina og viðbrögð fólks við henni á þessum árum. Gluggum i viðtal við hann I Morgunblaðinu 23. april 1922: „Ég kom á þeim tima Ut I heim- inn sem „reaktiónin" — mótstað- an, byrjaði gegn hinum klasslsku skólum og stefnunum gömlu. Ég var opinn fyrir öllu og tilbUinn til aðlæra af hverju sem var án þess þó að gera mér fyllilega grein fyrir hvernig hollast myndi að byrja. Ahrifin sreymdu yfir mig sem foss marglitra geisla og fannst mér ég vera klettur sem eyddist og molnaði er flóðið dundi sem sterkast. Var þá eins og kletturinn ætti innra ljós sem mundi slokkna ef ekki fjaraði áhrifunum. Þannig var um mig er ég byrj- aði að frama mig I listum. Sjálf- um hefir mér verið borið á brUn að ég væri sjaldan sjálfum méi Hkur og sundurleitur i verkum minum og er þetta ekki að ósekju, þvi svo er fljótt á aö lita fyrir þann sem heimsækir mig og sér það sem ég hefi gert, að ég muni ekki við eina f jölina felldur. Ég er þess fullvitandi og reyni ekki að skýla þessu, þvi þá færu landar minir þess á mis, að sjá hvernig unglingurinn hefur unniö meðan hann var að skoða heiminn, sem honum var ókunnugur, nema i munnmælum og kynjasögum. Mér varð brátt ljóst, að gömlu skólarnir — akademiin — voru ekki eins og ég bjóst viö. Það var kominn doði I listarandann, sem átti að rikja þar og ágætis list- menjar frá fornum tímum, sem skólarnir áttu nóg af, stóðu og biðu eftir góðum kennurum, sem áttu að opna augu lærisveinanna fyrir þvl góða, sem er gert — undirstöðunni undir það sem þU og ég eigum að byggja á. Ég kynntistlistamönnum af öllu tagi, góðum og vondum: ég mætti nýjum stefnum, sem fóru hliöar- götur viö hina æöri skóla.... Höfuðsmennirnir voru óhræddir við dóma, þvi að þeir vissu að æösti dómur er seinastur, sem mannveran ræöur ekki viö. Þeir höfðu dauðann fyrir baktjald, en horfðu inn I ljósið, sem var fullt af undarlegum formum og sundur- leitum litum. Og þeir smiðuðu myndir og hluti, sem þeir halda að heyri framtlðinni til, — ....Einn af þessum mönnum var ég. Þaö bjargaði uppruna mlnum, aö ég fyllti flokk þessara manna — en ég var kominn utan til þess að læra og sjá, og ég ákvað að ganga i gegnum þann gamla skóla til þess að finna það sem átti að vera þar. Og oft vann ég sem hver annar erfiðismaður ellefu stund- ir á dag við að teikna og mála. Og ég fann smám saman það sem ég hálfvitandi leitaði að — að læra og kunna — ég lærði að velja og hafna. Þá varð mér smám saman ljóst, að ég þurfti að skilja samtlð mina, til þess að geta dæmt um nýtt og gamalt i listum. Ég vissi, að tsland átti enga fortið I málaralist og ábyrgðartilfinning- in vaknaði, er fylgir einstaklingi hverjum. Ég vildi vita deili á þvi sem var og er og sökkti mér þvi niður á allar stefnur og byggði yfir hugmyndir mlnar og fann nýjar stefnur. Ég Iæröí að hugsa sjálfstætt i listheimi minum: væri ég viðvaningslegur stundum, var það bara þjóðerni mitt." Viðvaningslegar viðtökur Kjarval segir þarna að hafi hann verið viövaningslegur stundum hafi það bara verið þjóð- erni hans. Sama mætti e.t.v. segja um þær viötökur sem lista- maðurinn fékk hér, aö þær hafi verið viðvaningslegar og að það hafi bara verið þjóöernið. tsland átti enga fortið I málaralist en langa fortið I þjóðlegum bóR- menntum, og þvi erfitt fyrir bókaþjððina að meðtaka hina nýju stefnu sem Kjarval bar inn I landið I upphafi. I april 1922 hélt Kjarval yfirlits- sýningu frá siöustu 10 starfsár- unum í húsi Egils Jacobsen kaup- manns. 1 dómi um hana komst Ragnar Asgeirsson m.a. svo að orði i Morgunblaöinu: „Um engan islenskan málara mun deilt jafn mikið og um Kjarval. Það er von að svo sé þar sem ts- lendingar hafa aldrei dýrkað aðra list en orðsins I riti og ræöu og skortir þar af leiðandi tilfinnan- lega greind til að kunna að meta list i litum og dráttum. Stara þvi margir sem tröll á heiörikju þegar eitthvaö nýtt ber fyrir auga... Einn segir öðrum frá, og vitleysan gengur mann frá manni og myndast við það „skoðun al- mennings". Vill oft fara á þá leið I stórbæj- unum, þar sem fjöldinn er Htt vanur að hugsa sjálfstæðar hugs- anir. Og heimskinginn fordæmir það sem hann ekki skilur.... Það þarf krafta til þess að sigrast á mótstöðu fjöldans og skilnings- leysi, en það hefur Kjarval gert." A sýningunni 1922 voru nokkrar myndir I kUbiskum stil. Um þær sagði M.J. i VIsi af talsverðu um- burðarlyndi: „Það er varla von aö menn kunni strax að meta þær. Menn eru svo vanir að spyrja hvað þetta og þetta sé.... En i raun réttri er þessi spurning, af hverju myndin sé æfinlega auka- atriði, frá listarinnar sjónarmiöi, hversu skýr sem myndin er." //...auk þess sem hún er mjög lík" Næst var það að frétta af Kjar- val að hann hélt sýningu i húsi Listvinafélagsins um mánaða- mótin nóv.-des. 1923. Þar voru myndir af ýmsu tagi en mesta athygli vöktu myndirnar af fjór- um fyrrverandi bankastjórum Landsbankans. Ekki voru blöðin sammála að öllu leyti um ágæti þessara mynda. Visir og Tfminn voru sama sinnis um að mynd- irnar af Lárusi Sveinbjörnssyni, Tryggva Gunnarssyni og Birni Sigurðssyni heföu tekist vel, en Timinn sagði að myndin af Birni Kristjánssyni heföi tekist miöur: „titlit mannsins hefir freistað málarans til að nota I óhófi suma höfuðliti regnbogans." Visir sagði aftur á móti að myndin af Birni Kristjánssyni væri „...afbragðs „frisk" og full af veruleika og lifi, auk þess sem hún er mjög Hk." Þarna sést enn að menn voru ekki alveg á eitt sáttir um list meistarans. Engu að siður var þessi sýning vel sótt og þröngt var á þingi i sölum Listvinafélags- hUssins þá daga sem Kjarval sýndi þar. Tlminn skrifaði: „Margir komu af þvi þeir vilja alltaf sjá, hversu þessum ein- kennilega málara farnast." Enn var talað um Kjarval sem ein- kennilegan mann en aðsóknin bendir til þess aö list hans hafi verið að vinna sér sess og hann farinn að vekja meiri athygli en áður. önáttúruleg og óskiljanleg málverk Þótt Kjarval ætti eftir að mála lengi eftir þetta voru menn ekki alltaf sammála um ágæti listar hans og sem smádæmi má taka skrif Jóns Sigurðssonar i Ystafelli i april-juni hefti Iðunnar 1928 en þar sagði m.a.: ...„Nýjasta mál- verk eftir Kjarval eru ónáttUru- leg og óskiljanleg öllum almenn- ingi." Unnendur listar Kjarvals voru fljótir að svara fyrir sig og „Nafn á Krossgötum" svaraði Jóni m.a. á eftirfarandi hátt I VIsi: „Ég sem þekki Jóhannes S. Kjarval og myndir hans, get sagt Jóni á Ystafelli þaö, að mjög mikill hluti almennings skilur bæöi eldri og nýjustu Kjarvalsmyndir, og er mér þvi ljúft að lýsa ósanninda- manni Jóni á Ystafelli svo frá þessu, og vekja eftirtekt hans á þvi, aö hann séprédikari, sem vill leiða fólkið burt frá Kjarvals- myndum. Jón á Ystafelli slær á ólistræna strengi slna sem hann vill að fólkið trúi á." Þessi togstreita milli fylgis- manna Kjarvals og hinna sem meðtóku hann ekki, var til staðar alla hans tið og er jafnvel enn, þó hUn sé hverfandi litil I dag. Mest var hún liklega á fyrstu árunum eftir að hann lauk námi.

x

Tíminn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.