Tíminn - 04.12.1983, Page 9

Tíminn - 04.12.1983, Page 9
SUNNUDAGUR 4. DESEMBER 1983 9 menn og málefni Framkvæmdastofnunin hefur stutt að miklmw framförum Unnið fyrir opnum tjöldum ■ Steingrímur Hermannsson forsætisráðherra hefur í samræmi við ákvæði stjórnarsáttmálans skipað nefnd, sem falið er að endurskoða lög og skipulag Framkvæmdastofnunar ríkisins. Formaður nefndarinnar er Tómas Arnason fyrrv. viðskiptaráð- herra, en hann er manna kunnugastur málum stofnunarinnar frá upphafi. Fullt samkomulag er um það milli stjómmálaflokkanna, að slík endur- skoðun sé eðlileg. Framkvæmdastofn- un er tiltölulega ung stofnun og byggð- ist því ekki á fenginni reynslu. Nú er veruleg reynsla fengin af störfum hennar. Niðurstaðan er sú, að margt hefur gefizt vel í starfsemi hennar, en annað miður, m.a. það, að sum störf hennar eru einnig unnin hjá öðrum stofnunum og verður þar því eins og víðar í ríkiskerfinu um tvíverknað að ræða. Hér þarf gleggri verkaskipting að koma til sögu. Sennilega hafa fáar stofnanir orðið fyrir eins miklum andblæstri og villandi áróðri og Framkvæmdastofnunin, a.m.k. ekki á síðari árum. M.a. hefur verið markvisst reynt að halda því fram, að mikil pólitísk spilling hafi þróazt í skjóli hennar í sambandi við lánveitingar. Nær allt þetta hefur verið byggt á fullyrðingum og sleggjudóm- um, án þess að ákveðin dæmi hafi verið tilgreind. Staðreyndin er sú, að engin lána- stofnun í landinu hefur starfað eins fullkomlega fyrir opnum tjöldum í þessum efnum og Framkvæmdastofn- un ríkisins. Ársskýrslu Framkvæmda- stofnunarinnar fylgir jafnan yfirlit um allar lánveitingar hennar. Þau fyrirtæki sem hafa fengið lán hjá stofnuninni, eru tilgreind ásamt upphæð lánsins, sem hvert og eitt þeirra hefur fengið. Þannig er næsta auðvelt að dæma um, hvernig lánum stofnunarinnar hefur verið varið. Þrátt fyrir þessar aðgengilegu upp- lýsingar, hafa sjáldan eða jafnvel aldrei verið nefnd dæmi um misnotkun í þessu sambandi. Fara verður bil beggja Þeim áróðri hefur verið haldið fram, að Framkvæmdastofnunin hafi í lán- veitingum sínum ekki tekið nægilegt tillit til svonefndra arðsemissjónar- miða. Um þetta sjónarmið hljóta jafnan að vera skiptar skoðanir. Sum fyrirtæki eru vænleg til að skila skjótum arði, önnur þurfa til þess lengri tíma, en geta reynzt traustari með tíð og tíma. Hér getur verið vandasamt að vega og meta. Mjög margir virðast byggja arðsem- issjónarmið sín á því, að fyrirtækin skili skjótum arði. Reynslan sýnir hins vegar, að þetta sjónarmið hefur oft orðið mest að falli. Tiltekin atvinnu- grein hefur virzt mjög arðvænleg í svipinn og þá hafa menn keppzt við að komast í hana. Eftir stutta stund var mælirinn fullur og offramleiðsla og verðhrun komið til sögunnar. Þetta hefur ekki sízt einkennt stóriðjuna ,og er stálframleiðsla næsta gott dæmi um það. Stofnun eins og Framkvæmdastofn- un verður hér að reyna að fara bil beggja. Hún þarf að styðja þau fyrir- tæki, sem líkleg eru til að ná skjótum gróða, en fallvöltum, innan hæfilegra marka. Hún verður ekki síður að taka tillit til þess atvinnurekstrar, sem glím- ir við byrjunarörðugleika, en getur reynzt traustari til frambúðar. Þegar á heildina er litið, verður að viðurkenna, að Frartrkvæmdastofnun- inni hefur í stórum dráttum tekizt vel í þessum efnum, þótt vafalaust megi benda á undantekningar, eins og hjá öllum lánastofnunum. Framkvæmdastofnunin hefur í fjölda tilfella styrkt fyrirtæki félaga og einstaklinga til að koma upp blóm- legum atvinnurekstri, sem hefur orðið lyftistöng viðkomandi byggðarlags. Hún hefur á undanförnum árum stutt að miklum framförum beint og óbeint um allt land. Athafnalífið hefði orðið minna og framfarimar minni, ef henn- ar hefði ekki notið við. Hvað veldur offjárfestingu? Mikið er nú rætt um, að íslendingar hafi fjárfest um of í ýmsum atvinnu- greinum. Þetta heyrist ekki sízt nefnt í sambandi við sjávarútveginn eftir að aflaleysi kom til sögunnar. Því er auðvelt að svara , hvað valdi því, að fiskiskipastóllinn hefur vaxið um of að margra dómi. Ástæðan ersú, að hið svokallaða arðsemissjónarmið hefur ráðið. Undir öllum eðlilegum kringumstæðum er sjávarútvegurinn sá atvinnuvegur, sem ætti að vera arðvænlegastur á íslandi enda stendur eða fellur þjóðarbúið með honum. Menn hafa því talið, að þar ætti að vera álitlegt að fjárfesta. Oft hefur sjávarútvegurinn líka gef- ið mikinn og skjótfenginn gróða. Það hafa margir hagnazt vel á sjávarútvegi. En áhættan er líka mikil. En djarfir og ötulir athafnamenn láta ekki áhættuna stöðva sig, þegar mikill hagnaður getur einnig verið í aðra hönd. Af þessum ástæðum hefur oftast verið mikil ásókn í útgerðina og færri komizt að en viljað hafa. Þetta er meira að segja fyrir hendi enn. Áfram er sótt fast á um fyrirgreiðslu hjá bönkum og öðrum lánastofnunum um að auka útgerð og fiskvinnslu. Þetta heldur áfram, þrátt fyrir svörtu skýrsluna. Áræðnir menn hugsa á þá leið, að þeir geti grætt, þótt aðrir tapi. En það er víðar en hjá sjávarútveg- inum, sem arðsemissjónarmiðið hefur valdið offjárfestingu. T.d. er augljóst, að offjárfesting er enn meiri hjá verzluninni en sjávarútveginum, en samt heldur áfram fjárfesting þar af fullu kappi. Verzlun er bersýnilega talin arðvænleg atvinnugrein. Hvað er líka að segja um margar iðngreinar, þar sem fyrir er vélakostur, sem myndi nægja til að fullnægja þörfum tíu eða tuttugu sinnum stærri þjóðar? Offjárfestingin er alltaf fyrir hendi, þegar arðsemissjónarmiðið er látið ráða. Þó er enginn aflvaki betri til að efla framtak og áræði. Fiskiskipa- stóllinn Andstæðingar formanns Framsókn- arflokksins, Steingríms Hermannsson- ar forsætisráðherra, halda áfram að flagga þeim áróðri, að það sé sök hans, að fiskiskipastóllinn sé of stór. Það er eins og fyrirrennarar hans í sæti sjávarútvegsráðherra hafi hér hvergi nærri komið. Það er þó stað- reynd, að í tíð þeirra hefur aukning fiskiskipaflotans orðið fyrst og fremst. Margt af þeim skipum, sem nú eru færð á reikning Steingríms, voru leyfð og ákveðin í tíð þeirra. Þegar Steingrímur Hermannsson tók við starfi sjávarútvegsráðherra af Kjartani Jóhannssyni, stóðu mál þannig, að innflutningur var frjáls á fiskiskipum, en lán úr Fiskveiðasjóði til kaupa á þeim höfðu verið stöðvuð í stuttan tíma. Allir þeir, sem gátu útvegað sér lán utan við Fiskveiðasjóð, gátu flutt inn skip hömlulaust og notfærðu sér það. ■ Framkvæmdastofnunin Engar hömlur um lán úr Fiskveiða- sjóði voru lögð á skip, sem smíðuð voru innanlands. Þess vegna fóru margir inn á þá braut, þótt það væri óhagstætt. Það var fyrst í tíð Steingríms Her- mannssonar, sem frekari hömlur voru settar á aukningu skipastólsins, m.a. með því að fella niður frjálsan innflutn- ing á skipum. Hið rétta í þessum málum er, að það verður ekki nema að litlu leyti kennt ráðherrum eða opinberum aðilum hversu ört fiskiskpastóllinn hefur vaxið. Fyrst og fremst hefur arðsemis- sjónarmiðið valdið því, að keppzt hefur verið um að auka fiskiskipastól- inn. Fjölgun atvinnutækifæra Það er víða fyrirsjáanlegt vandamál, að atvinnutækifærum fjölgar ekki í sama hlutfalli og fólkinu fjölgar. Fólki, sem vinnur við hefðbundna atvinnu- vegi, eins og sjávarútveg og landbún- að, fækkar, þótt framleiðslan aukist. Margir hafa því treyst á iðnaðinn til að taka við fólksfjölguninni, en þær vonir eru ekki byggðar á sterkum grunni. Tæknibyltingin á mestan þátt í því. T.d. á tæknin höfuðþátt í því, að flest stóriðjufyrirtækin eru stöðugt að fækka starfsfóki sínu. Þetta hefur einnig gerzt hjá hinum eldri svokölluðum minni iðnaðarfyrir- tækjum. Hér á landi er t.d. að finna fleiri dæmi þess, að starfsmönnum hjá tilteknum fyrirtækjum hafi fækkað verulega eða staðið í stað, þótt fram- leiðslan hafi margfaldazt. Vélar hafa leyst mannshöndina af hólmi. Vafa- laust mun þetta gerast í enn ríkari mæli í náinni framtíð. Það er því ákaflega hæpið að treysta því, að iðnaðurinn eða nánar tiltekið framleiðsluiðnaðurinn geti að verulegu magni tekið við því vinnuafli, sem bætist hér við á næstu áratugum. Nýr framleiðsluiðnaður mun að vísu bætast við, en vafasamt er, að hann geri betur en að bæta í skörðin vegná starfsmannafækkunar, sem verður hjá hinum eldri fyrirtækjum af völdum tæknivæðingarinnar. Ferðaþjónustan Þetta leiðir hugann að því, að mun betur þarf að sinna öðrum atvinnu- greinum en þeim þremur, sem nú er lögð á mest áherzla, þ.e. landbúnað, sjávarútveg og framleiðsluiðnað, þótt áfram verði að treysta rekstrarskilyrði þeirra eftir megni. Vafasamt er þó, að þeir skapi miklu fleiri atvinnutækifæri. Sennilega bíða möguleikarnir fyrir ný atvinnutækifæri mest á sviði hins svonefnda þjónustuiðnaðar, eins og samgangna, ferðamannaþjónustu, list- sköpunar, veitingastarfsemi o.s.frv. Vaxandi þörf verður fyrir allt þetta, m.a. vegna þess, að vinnutíminn mun styttast og tryggja verður fólki aðstöðu til að notfæra sér tómstundirnar á sem fjölbreyttastan hátt. Samgöngurnar geta sennilega átt mun ríkari þátt í því að fjölga atvinnu- fyrirtækjum íslendinga en þegar er orðið. Það er t.d. ánægjulegt til þess að vita, að íslenzk skipafélög annast siglingar í vaxandi mæli á erlendum Þórarinn Þórarinsson, ritstjóri skrifar vettvangi, jafnhliða því sem þau full- nægja enn betur þörfum íslendinga sjálfra. Það er líka mikilvægt, að íslenzk flugfélög annast fólksflutninga milli heimsálfa og vöruflutninga erl- endis. Möguleikar íslendinga til að fjölga atvinnufyrirtækjum eru vafalaust veru- legir á sviði ferðaþjónustunnar, bæði með því að fjölga hingað komum erlendra ferðamanna og auka ferðalög íslendinga innanlands, sem verða enn auðveldari með fjölgun gistihúsa í dreifbýlinu. Um þessi málefni þarf að hugsa meira og undirbúa aðgerðir á víðari grundvelli en nú er gert. Annars getur mistekizt að finna hinni uppvaxandi kynslóð næg verkefni. Framtíðarhorfur í ferðamálum í ræðu, sem Heimir Hannesson, formaður Ferðamálaráðs, flutti á ferðamálaráðstefnu í Borgarnesi 11. f.m., brá hann upp mynd af því, sem framundan væri í alþjóðlegum ferða- málum. Hann sagði: „Við þekkjum þá þróun, er hinir færustu erlendu sérfræðingar telja sig sjá fyrir í hinum alþjóðlegu ferðamál- um - og er það eitt efni í heila ráðstefnu og verður ekki tíundað hér. Það er þó athyglisvert og ekki á allra vitorði, að heldur eru líkur á því, að ferðamál að meðtöldum samgöngum, sem eru næst stærsta atvinnugreinin í heiminum í dag - næst olíuvinnslu og sölu, sé miðað við verðmæti - muni heldur síga á - þó að þyngdarpunktur- inn kunni að breytast í landfræðilegum skilningi. Vestur-Evrópa verður eftir sem áður stærsti áfangastaður ferða- langa heimsins - en þegar er sú þróun hafin, að alþjóðaflugið teygir sig í ört vaxandi mæli til Austurlanda og Kyrra- hafslandanna, bæði nær og fjær, með vaxandi kaupgetu og auknu ferða- framboði í ríkjum, þar sem ferðamál voru óþekkt fyrir fáum árum. Ef litið er á Vestur-Evrópu í heild, hlýtur þessi þróun að þýða verulega aukna samkeppni í ferðamálum V- Evrópulanda. Til að gefa hugmynd um þá stærð, sem hér um ræðir, er því spáð, að á árunum 1990-1992 verði til í heiminum um 8-10 þúsund farþega- þotur (Sovétríkin ekki meðtalin), en í ár er talið að fjöldi þeirra sé um 6000 - aukningin um a.m.k. 400 þús. sæti - næstu 7 árin. Ljóst er að þróunin í hótelmálum stefnir í þá átt að fjölga gistihúsum af ódýrari flokki og af einfaldari gerð samtímis því sem svokölluðum lúxus- hótelum fækkar hlutfallslega. Leigu- flug mun aukast - sérstaklega á hinum lengri flugleiðum og fargjaldamismun- urinn aukast. Mat sérfræðinga á vegum ETC er, að líkleg meðaltalsfjölgun aðildarríkja Ferðamálaráðs Evrópu (ETC) til ársins 1990 verði um 5,1% á ári - eða frá næstu áramótum tæplega 36%. Ef við heimfærum þetta til íslenzkra aðstæðna, þýddi þetta að á árinu 1990 kæmu hingað 106 þús. erlendir ferða- menn - vill svo til að þetta er nákvæm- lega sama talan, sem „Bláa skýrslan“ gerir ráð fyrir að sæki okkur heim árið 1992, en þar er gert ráð fyrir minni aukningu að hundraðshluta á ári. Hvað sem þessu líður er fyrirsjáanlegt, að miðað við bærilegt ástand á heims- byggðinni er aukning framundan - bæði frá erlendum mörkuðum og á heimamarkaði - koma þar m.a. til enn lengri leyfi en fyrr og stórvaxandi áhugi alls almennings á ferðalögum." Þetta mark varðandi auknar komur ferðamanna hingað, næst þó því að- eins, að þessum málum verði sýndur aukinn áhugi af opinberri hálfu.

x

Tíminn

Direct Links

If you want to link to this newspaper/magazine, please use these links:

Link to this newspaper/magazine: Tíminn
https://timarit.is/publication/50

Link to this issue:

Link to this page:

Link to this article:

Please do not link directly to images or PDFs on Timarit.is as such URLs may change without warning. Please use the URLs provided above for linking to the website.