Tíminn - 29.05.1993, Síða 8

8 Tíminn
Laugardagur 29. maí 1993
Kenning um
mikilvægi
þjóðernis-
gilda í efna-
hagsmálum
heimsins:
Leiötogar þeirra sjö rlkja, sem
mestu eru talin ráða I efnahagsmái-
um heimsins, á ráöstefnu í Houston
fyrir nokkrum árum (auk Delors hjá
Evrópubandalagi). Fjórir þeirra
(Bush frá Bandarfkjunum, Thatcher
frá Bretiandi, Mulroney frá Kanada,
Kaifu frá Japan) myndu samkvæmt
kenningu Kotkins teljast fulltrúar
þeirra tveggja .hnattrænu kyn-
kvfsla" sem nú eru öflugastar.
Hæpiö er að halda því fram aö ríki, risafyr-
irtæki eöa stéttir hafi skipt mestu í hagsögu
heimsins síðustu aldirnar. Áhrifamesti aðil-
inn í þeim þætti mannkynssögunnar und-
anfarnar aldir hefur sennilega verið „hnatt-
rænar kynkvíslir" og allt bendir til að í ná-
inni framtíð verði þær enn mikilvægari en
verið hefur. Eitthvað á þessa leið er kenn-
ing bandarísks sagnfræðings, sem Joel
Kotkin heitir, er af gyðingaættum og býr í
Los Angeles. Hann notar í þessu sambandi
enska orðið tribe, sem á íslensku er yfirleitt
þýtt ættbálkur, ætt, kynkvísl, þjóðflokkur en
stundum þjóð.
Hvað er hnattræn
kynkvísl?
Fyrir skömmu út komin bók um
þetta eftir Kotkin hefur titilinn
Tribes: How Race, Religion, and
Identity Determine Success in the
New Global Economy. Hjá sagn-
fræðingi þessum virðist þetta
þýða: Hvernig kynkvísl, trúar-
brögð og hollusta við sjáífsímynd
(kynkvíslarinnar) ráða úrslitum
um árangur í heimsefnahagslífinu
nyja.
I efnahagslegri heimsmynd þessa
bandaríska sagnfræðings skipta
sem sé mestu gildi, sem gjarnan
eru kölluð þjóðernisleg eða eitt-
hvað í þá áttina.
„Hnattræna kynkvísl" skilgreinir
Kotkin á þessa leið: í fyrsta lagi er
hún í dreifingu um heim allan eða
stóran hluta hans og fólk af henni
heldur meðvitað uppi samböndum
sín á milli, á grundvelli þess að
það er af sömu kynkvísl. í öðru
lagi er menning hnattrænnar kyn-
kvíslar þrungin sjálfsbjargarvið-
leitni og trú á að kynkvíslin gegni
sérstöku (og væntanlega ekki
ómerku) hlutverki í sögu og
heimi. Hnattræn kynkvísl finnur
sem sé hjá sér köllun. í þriðja lagi
er hnattræn kynkvísl námfús og á
gott með að glöggva sig á tækni-
nýjungum.
Kotkin nefnir fimm slíkar „kyn-
kvfslir", sem hann telur eiga öðr-
um merkari feril að baki í heims-
hagsögunni og/eða muni eiga
mikla framtíð fyrir sér í henni.
Þær séu gyðingar, sem svo að
segja alla sína sögu hafa verið „út-
lendingar" fyrst og fremst, Eng-
lendingar/Bretar sem með því að
flytjast frá föðurlandi sínu hafi
stofnað Bretaveldi, mesta heims-
veldi sögunnar, og síðan Banda-
ríkin. Hinar þrjár af þessum kyn-
kvíslum, segir Kotkin, eru asískar:
Japanir, Kínverjar og Indverjar.
Tvær þær síðarnefndu af þessum
þremur, heldur hann fram, eru nú
á leiðinni með að hnekkja yfir-
drottnun Engilsaxa í efnahags-
málum heimsins og væntanlega
þá að verða sjálfar drottnarar á
þeim vettvangi.
Köllunarlausir
Skandínavar
Kotkin á sem fyrr segir heima í
Los Angeles, einhverri alþjóðleg-
ustu borg veraldar sem sagt er að
síðustu áratugi hafi verið eftir-
sóttari af innflytjendum af öllum
mögulegum uppruna en nokkur
/ kauphöllinni f Tókló: ólfklegt taiiö aö Japanir magnist úr þvf sem oröiö er.
annar staður á jörðinni. Sjálfur er
hann og af einkar hnattrænni kyn-
kvísl, eins og hann sjálfur mundi
væntanlega orða það. Hann segist
hafa komist að umræddum niður-
stöðum einmitt út frá uppruna
sínum og eigin tengslum við
skyldmenni og aðra Gyðinga.
„Ég þurfti ekki annað en að líta á
fjölskyldu mína og skyldmenni,"
segir hann í viðtali við danska
blaðið Politiken. Við misstum
mörg úr okkar hópi í heimsstyrj-
öldinni síðari, en samt eru fjöl-
skyldur af ættinni í ísrael, Argent-
ínu, Kanada og Bandaríkjunum." í
heimsstyrjöldinni fyrri átti hann
frændur í fjórum herjum, þeim
austurrísk-ungverska, bandaríska,
breska og rússneska. „Út frá þessu
fór ég að átta mig á að þessi net
sambanda um allan heim eru til.“
Kotkin tekur fram að til séu
miklu fleiri athyglisverðar hnatt-
rænar kynkvíslir en áðurupptaldar
fimm. Af þeim nefnir hann til Hol-
lendinga og Grikki og telur að Pal-
estínuarabar séu þegar orðnir ein
slík. Sem dæmi um þjóðir/þjóða-
stofna, sem sest hafi í stórum stíl
að víða um heim án þess að verða
hnattrænar kynkvíslir, nefnir
hann Skandínava. Mikill fjöldi af
þeim fluttist til Bandaríkjanna, en
þar hafi þeir fljótlega og svo að
segja alveg runnið saman við eng-
ilsaxnesku menninguna. Astæðan
til þess að Skandínavar séu svo
fljótir að hætta að vera Skandín-
avar, er þeir setjast að erlendis,
hlýtur að vera, að áliti Kotkins, að
þeir séu án tilfinningar fyrir þvf að
þeir hafi nokkru sérstöku hlut-
verki að gegna meðal mannkyns-
ins og í sögunni, finni sem sé ekki
hjá sér köllun.
Einingartáknið
MacDonald
Varla þarf að koma á óvart að um-
rædd kenning Kotkins hefur orðið
allumdeild. Hún er meðal þess
nýja, sem sprottið hefur upp í
sagnfræðinni frá því að sovéska
heimsveldið hrundi og kalda stríði
lauk. En fleira kynni að hafa hrun-
ið um leið eða kynni að vera að
hrynja, þar á meðal ýmislegt í
hugmyndum þeim um heiminn og
mannkynið sem Vesturlönd hafa
vanið sig eða reynt að venja sig á
síðustu áratugi.
„Þegar ég var í læri í Berkeley,"
segir Kotkin, „voru menn á einu
máli um að af vaxandi samruna
heimsins hlyti að leiða að gervallt
efnahagslíf hans yrði að miðstýrð-
um áætlunarbúskap, eða þá að
fjölþjóðleg risafyrirtæki legðu allt
saman undir sig og stjórnuðu þvf
síðan. Niðurstaðan yrði raunar
nokkuð sú sama, hvort sem ofar
yrði á teningnum. Munur á þjóð-
um, menningarleg séreinkenni
þeirra, trúarbrögð, myndu hvort
heldur sem yrði hætta að skipta
nokkru máli. í þeim framtíðar-
heimi myndu allir snæða á Mac-
Donald, eða eitthvað í þá áttina.
Allt yrði sem sé það sama fyrir
alla.“
En núna, að loknu kalda stríði og
þegar sovétsamfélagið er ekki
lengur, bætir Kotkin við, er allt
annað uppi á teningnum. Nú snúa
menn um allan heim aftur í faðm