Morgunblaðið - 10.05.2007, Síða 45

Morgunblaðið - 10.05.2007, Síða 45
utan bílskúrinn við Þinghólsbrautina, sem gegndi hlutverki vinnustofu, stóð hann eins og bóndi úti á hlaði að gá til veðurs, holdgrannur, eilítið bjúgfætt- ur og með hendur í vösum, handtakið var síðan þétt, tungutakið skýrt og kjarnmikið og fátt sagt að óþörfu. Augnaráðið var skarplegt, en ekki laust við viðkvæmni, sem slegið var á með sjálfhæðni og græskulausri kímni. Inni á vinnustofunni birtist gestin- um hins vegar heimsmaður af þeirri kynslóð sem tók inn á sig listrænar hugsjónir eftirstríðsáranna, þegar lit- ið var á listina sem sameiningarafl og garantí fyrir mannúðarstefnu í kjöl- far heimsstyrjaldar. Hvort sem menn máluðu lárétt eða lóðrétt, eða einfald- lega eins og andinn blés þeim í brjóst hverju sinni, töldu þeir sig boðbera listræns frelsis og sannleika. Elías fann snemma fyrir löngun- inni til að taka þátt í þessari menning- arbyltingu, þótt hann hefði sennilega kímt við að heyra hana kallaða því nafni. Aðstæður urðu til þess að hann varð seinn til að sinna kallinu; fyrstu þroskaverk sín gerði hann vart fyrr en snemma á sjöunda áratugnum. Með þeim er sannarlega sleginn nýr tónn í íslenskri myndlist. Um er að ræða myndir á mörkum hlutlægs veruleika og abstraktlistar, voldugar að byggingu: auðsætt að listmálarinn hafði á einhverju stigi gaumgæft myndir sveitunga síns, Jóns Stefánssonar. En helstu tíðindi þessara mynda er að finna í litrófi þeirra, sem er svo heitt og ástríðufullt að kraumar í málningunni, þar koma aukinheldur við sögu blæbrigði sem höfðu fyrir löngu verið dæmd ónot- hæf sökum munúðar: rósrauð, bleik og fjólublá. Og það er með þessar myndir eins og flest þroskaverk Elíasar, að bygg- ingin virðist notuð til að koma skikk á ólguna sem birtist í litunum og á sennilega upptök sín í sálarlífinu. Þar sem listamanninum tekst best til verða bygging og litróf eitt, renna saman í miklar kviður sem eiga engan sinn líka í íslenskri myndlist. Eina slíka keypti Landsbankinn fyrir skömmu, fársjúkum listamanninum til óblandinnar gleði. Það er ekki að ósekju að myndum Elíasar er hér líkt við ritverk, því hann var alla tíð forfallinn bókamað- ur, vissi ósköpin öll um skáldskap og vakti með sonum sínum, Gyrði, Sig- urlaugi og Nökkva, áhuga á bókfræð- um. Óneitanlega er margt frásagnar- legt við myndlist Elíasar, og þá á ég ekki einvörðungu við grafíkmyndir hans, heldur afstraktlistina líka. Af- straktmyndir hans eiga sér gjarnan ákveðið upphaf, línur og litir eru not- aðir til að hrinda af stað náttúru- tengdri atburðarás, í þeim er líka stígandi og klárt niðurlag. Ég held að mikið sé til í því, sem nýverið hefur komið hefur fram í viðtölum við ýmsa eigendur að myndum hans, að Elías sé með vanmetnustu myndlistar- mönnum þjóðarinnar. Eins og fleiri listamenn af hans kynslóð var Elías nokkuð svo afskipt- ur síðustu árin; íslenskt myndlistar- samfélag afskrifar sitt fólk með vax- andi og ógnvekjandi hraða. Honum leiddist þetta menningarástand og í lítinn hóp var hann ófeiminn að gagn- rýna margt af því sem haldið var á lofti í nafni myndlistar. Ekki sárnaði honum velgengni félaganna, þvert á móti, en gömlum hugsjónamanni féll illa léttúð myndlistarmanna sem virt- ust líta á listsköpun sem leið til áhrifa og metorða. En gagnrýni Elíasar var jafnan sett fram með fyrirvörum, beiskjulaust og oft með skoplegu ívafi. Það voru forréttindi að fá að kynn- ast þessum heimsborgara úr Borgar- firði eystra eftir landnám hans í Kópavogi. Fjölskyldu hans sendi ég hugheilar samúðarkveðjur. Aðalsteinn Ingólfsson. Á árabilinu 1900–1945 mátti telja starfandi myndlistarmenn á Íslandi á fingrum nokkurra handa. Langflestir máluðu myndir og færðu þannig heim með sér, og lyftu upp, list sem varla hafði sést nema sem handverk við skreytingar, í kirkjubúnaði eða við mannamyndagerð. Smám saman tók gerjun að utan að yfirgnæfa hefðbundna list, bænda- sonurinn eða skrifstofumannsdóttirin veitti uppreisnarstraumum til lands- ins. Afstrakt myndverk ögruðu þeim hefðbundnari. Heimsátök lituðu listina, listamenn deildu, stjórnmála- menn deildu og drottnuðu og ný lista- mannsnöfn urðu áberandi. Það urðu framfarir. En líka dapurlegri tíðindi. Veröld listanna varð samt smám sam- an býsna einlit af því að hugtökin rétt eða rangt, gott eða vont, úrelt og nýtt voru sett í hásæti, helst á einn veg, en ekkert taldist þar á milli. Því miður, má segja, vegna þess að eitt útilokar ekki annað í myndlist og víðsýni á að vera ein undirstaða hennar. Færni og einlægni eru meðal annarra undir- staðna. Upp úr 1950 hafði tala myndlist- armanna í landinu tvöfaldast. Þeir skiptust í andstæða, jafnvel harð- neskjulega hópa. Eini myndlistar- skólinn naut krafta nokkurra fram- sækinna manna. Og þangað kom enn einn alþýðumaðurinn í leit að mynd- listinni. Sá var að austan, ættaður úr sveitinni, úr þorpinu, kominn suður úr litauðgi Borgarfjarðar eystri. Harður af sér, fremur grannur, hand- sterkur, marksækinn, hlédrægur og kankvís, frekar fámáll en góður sögu- maður og flinkur hvort sem var við myndbyggingu eða meðferð lita. Vann fyrir náminu með því að moka, bera grjót og byggja brýr. Eins og margir ungir listamenn áranna 1945 til 1960 hélt hann að loknu þriggja ára náminu út í heim. Valdi Þýskaland og Danmörk. Hann kom heim og gerði líkt og margur annar að námi loknu: Lét daglegt amstur sem vinnumaður eða verkstjóri, nýja fjölskyldu og fremur harða tíma taka toll af svig- rúmi til annars. Málarinn nýtti tak- markaðar frístundir til að búa til önn- ur sín verk og fáséðari en þau sem til urðu í launavinnunni og voru allra. Þarna, og þó einkum eftir að listin braust úr brjósti myndasmiðsins og hann hætti almennri launavinnu 1974, urðu til höfundareinkennin: Lit- skrúðugar afstraktmyndir og dular- fullar þorpsstemningar. Hann var eljusamur og sjálfur sér samkvæmur. Ef til vill varð hléið á fullu mynd- listarstarfi til þess að listamaðurinn ræktaði með sér óvenju sterka sjálfs- gagnrýni en líka næmni, óvenju litla þörf til að auglýsa sjálfan sig en sterka hvöt til að tjá sig og, síðast en ekki síst, má vera að nýbylgja í list- um, konsept-list og fráhvarf frá flat- armálverki, hafi dregið huliðstjöld fyrir hann eins og allmarga aðra ís- lenska myndlistarmenn, hvað sem sýningum á verkum þeirra leið. Sá sem sér valdar myndir listamannsins frá 1974 að telja, getur vart annað en samþykkt að þar komi fram fín lita- meðferð, kröftug pensilskrift, frjóar hugmyndir og sterk tenging við um- hverfið. Það má jafna afstraktverk- unum við ljóðastemningar Birtings- skáldanna og óhlutbundin verk sem alþekktir listamenn eftirstríðsáranna hafa málað. Það má jafna þorps- myndunum hvort sem er við ljóð Jóns úr Vör eða verk góðra færeyskra málara. Þess vegna eiga verk lista- mannsins smám saman eftir að öðlast hærri sess en lengst af. Alltaf var gott að hitta Elías B. Halldórsson, líka þegar hann var í úfnu skapi. Hann mildaðist furðu fljótt og gerði góðlátlegt grín að sjálf- um sér fyrir fuðrið en þegar vel lá á honum lifnuðu skarpar umræður um menningu og þjóðfélag eða sagðar voru sögur af fólki. Einn digur vindill meðfram sakaði ekki. Nú er listamað- urinn hljóðnaður og penslarnir liggja kyrrir við trönur hjá hálfköruðu mál- verki. Þá er að kveðja Elías og þakka samveruna. Ari Trausti Guðmundsson. Ég var líklega á 14. ári þegar Elías fluttist með fjölskyldu sína heim á Krók og hóf ásamt Braga mági mín- um starfrækslu plastgerðarinnar Dúða þar sem þeir unnu Elías og pabbi. Eyjasels-Móri glettist við hann á gólfinu í Dúða, en Elías mynd- skreytti ævisögu hans eftir Halldór Pjetursson; mun Móra hafa mislíkað einhverjar myndir. Mér er minnis- stætt þegar ég hitti Elías fyrst, því að fjarsýnisgleraugun stækkuðu augu hans ógnarlega og handtak hans var þéttara en ég átti að venjast. Hann ræddi við unglinginn eins og fullorð- inn mann og sendi mig tveimur sumr- um síðar austur á land í brúargerð. Þar unnum við drengir síðar undir flokksstjórn Elíasar og enn áttum við samleið við lagningu íþróttavallarins á Króknum. Og allar götur síðan höf- um við hitzt, reyndar misreglulega, en jafnan vitað vel hvor af öðrum. Elías var meðalmaður á vöxt, jafn- an grannvaxinn, ljós yfirlitum með mikil gleraugu; nokkuð hnýttur í herðum á efri árum; gekk rösklega þótt reykingar drægju úr þreki. Ég man að okkur strákunum þótti Elías stundum kvartsár þegar umgangs- pestir herjuðu, og kannski var það svo, en hins vegar kveinkaði hann sér ekki undan hjartaáfalli og krabba- meini. Ég man ég heimsótti Elías á spítalann heima á Krók einhvern tíma í jólafríi og hann hafði fengið hjartaáfall; bjóst við að finna hann í rúmi tengdan alls konar slöngum og tólum. Svo var ekki. Hann sat með vindil frammi á setustofu og lék á als oddi. Hann hafði einstakt lag á að búa notalega í kringum sig; rekaspýta, höfuðbein úr einhverri skepnu, fjöru- grjót sett í eitthvert lýsandi sam- hengi. Hugur hans var sífellt bundinn þeirri listsköpun sem hann vildi vinna að. Hann var aldrei nema hálfur í því veraldarvafstri sem brauðstritið er. Þjóðhátíðarárið 1974 lét hann skeika að sköpuðu og sinnti eftir það einung- is listhneigð sinni og stóð við trön- urnar dag hvern. Mér finnst hann góður málari og lengi var hann van- metinn, kannski vegna þess að hann tók stórt upp í sig á köflum og gat verið býsna orðhvass við gagnrýn- endur og aðra; sagði skoðun sína jafn- an umbúðalaust við hvern sem var að eiga. Myndir hans eru af margvísleg- um toga, allt frá rólyndislegum smá- myndum af húsum í litlu þorpi, ætt- aðar að austan, upp í risastór olíumálverk þar sem litum er djarf- lega teflt saman með breiðum pensil- dráttum; mér er ekki grunlaust um að slíkar myndir hafi honum þótt skemmtilegast að berjast við, því að víst var það oft átakasamt að ljúka verki. Mér finnst einatt róandi að horfa á blámóðuna sem ríkir í hóf- stilltum litum í litlu húsamyndunum ellegar þá stórkonurnar sem hann málaði í kröftugum dráttum; geta vel mundað torfljá eða öxi, ef því er að skipta. Marga stund hef ég setið á spjalli við Elías og Hillu á heimili þeirra, fyrst á Króknum, síðar í Kópavogi og þó sjaldnar en skyldi. Elías var ræð- inn og hnyttinn, hélt stundum á lofti einhverjum skoðunum sem voru til þess fallnar að vekja rökræður; glotti þá ögrandi út í annað munnvikið. Honum þótti gott að fá sér skudda, en þoldi það illa; einni kvöldstund man ég eftir heima á Krók þar sem við sát- um yfir glasi með Sigurði Sigurðssyni listmálara og góðum Króksara og miðnætursólin á siglingu. Það var notaleg kvöldstund og einstakt að hlusta á þá félaga; ætli Sigurður hafi ekki verið eini málarinn sem Elías dáði? Elías var góður sögumaður og kunni fjölda sagna af fólki fyrir aust- an. Náið og lifandi samband var milli Elíasar og sona hans þriggja og mætti segja mér að þeir hafi talazt eitthvað við sem næst daglega um eitt og annað; bækur, myndlist, ýmis dag- læti og ekki sízt drauma. Nú eru kvölddyrnar að baki og að leiðarlok- um þakka ég Elíasi stopula en einatt ánægjulega samfylgd. Ástvinum hans öllum sendi ég samúðarkveðju mína og minna. Sölvi Sveinsson. MORGUNBLAÐIÐ FIMMTUDAGUR 10. MAÍ 2007 45 Fallegir legsteinar á góðu verði Englasteinar Helluhrauni 10 Sími 565 2566 - www.englasteinar.is Sendum myndalista ✝ Útför móður okkar, GUÐRÚNAR JÓNASDÓTTUR frá Öxney, (Guðrúnar í Galtarey), verður gerð frá Stykkishólmskirkju föstudaginn 11. maí kl. 15.00 Blóm og kransar eru vinsamlega afþakkaðir en þeim sem vilja minnast hennar er bent á Þroskahjálp. Hreinn Jóhannsson, Sigríður Jóhannsdóttir, Brynja Jóhannsdóttir og fjölskyldur okkar. ✝ Ástkær faðir okkar, tengdafaðir, afi og langafi, BJÖRN ÁRNASON skógarbóndi og fyrrverandi bæjarverkfræðingur í Hafnarfirði, verður jarðsunginn frá Neskirkju föstudaginn 11. maí kl. 15:00. Þeim sem vilja minnast hans er bent á Skógræktar- félag Hafnarfjarðar, reikningur 0140-26-24402, kt. 600269-4109. Kristín Björnsdóttir, Friðrik Már Baldursson, Árni B. Björnsson, Halldóra Bragadóttir, Sigríður Björnsdóttir, Valur Ragnarsson, Björn Ágúst Björnsson, Kristín Lúðvíksdóttir, barnabörn og barnabarnabarn. ✝ Systir okkar og mágkona, JÓNDÓRA ELSABET JÓNSDÓTTIR frá Gunnhildargerði, Stuðlaseli 2, Reykjavík, sem andaðist fimmtudaginn 3. maí, verður jarðsungin frá Háteigskirkju föstudaginn 11. maí kl. 15.00. Þeim sem vilja minnast hennar er bent á Styrktarfélag vangefinna. Guðrún Jónsdóttir, Marteinn Rúriksson, Þráinn Jónsson, Ingveldur Pálsdóttir, Þórunn Jónsdóttir, Jóhann Bjarnason, Ólafur Jónsson, Halldóra Hilmarsdóttir, Sesselja Jónsdóttir, Sigmar Ingvarsson, Soffía Jónsdóttir, Gunnþór Bender. ✝ Ástkær móðir mín, tengdamóðir, amma og dóttir, AUÐUR JÓNSDÓTTIR, Dalalandi 10, Reykjavík, verður jarðsungin frá Grafarvogskirkju miðviku- daginn 16. maí kl. 13.00. Þeim sem vilja minnast hennar er bent á Krabba- meinsfélagið. Hlín Sveinbjörnsdóttir, Hávar Sigurjónsson, Hrólfur Þeyr Þorrason, Auður Hávarsdóttir, Sveinbjörn Hávarsson, Margrét Guðmundsdóttir. Ástkær eiginkona mín, móðir okkar, tengdamóðir, amma og langamma, VIKTORÍA ÞORVALDSDÓTTIR, Stjörnusteinum 9, Stokkseyri, lést á Sjúkrahúsi Suðurlands mánudaginn 7. maí. Útför hennar fer fram frá Ríkissal Votta Jehóva, Hraunbæ 113, laugardaginn 12. maí kl. 11:00. Jarðsett verður í Stokkseyrarkirkjugarði. Magnús G. Sigurjónsson, Margrét Magnúsdóttir, Einar B. Steinmóðsson, Þorvaldur Magnússon, Vilhjálmur Magnússon, Kristín Þ. Sigurðardóttir, Gunnar Magnússon, Guðrún R. Erlingsdóttir, Bjarni Magnússon, Signý Magnúsdóttir, Arnar Þór Diego, ömmu- og langömmubörn.

x

Morgunblaðið

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Morgunblaðið
https://timarit.is/publication/58

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.