Náttúrufræðingurinn - 1948, Page 20

114
NÁTTÚRUFRÆÐINGURINN
Þess vegna væri nær að liafa Iiér endaskipti á hlutunum, gera sér
hugmyndir um uppruna Hverfjalls og athuga síðan, hvort það
varpaði á nokkurn hátt nýju ljósi á myndun þeirra tunglgíga, sem
telja mætti eldgíga.
Uppruni Hverfjalls er venjulega talinn sá, að þarna hafi orðið
mjög stórkostlegt sprengigos eftir lok ísaldar. Efnið, sem upp kom
við sprenginguna, sé lausamölin og stórgrýtið, sem við sjáum alls
staðar í umgerð skálarinnar.
En á síðastliðnu sumri, er ég fór um þessar slóðir, skaut upp hjá
mér allt öðrum hugmyndum um myndun Hverfjalls. Mun ég nú
gera nokkra grein fyrir þeim, svo og athugunum, sem ég gerði fyrir
nokkrum árum á Hrossaborg við Jökulsá á Ejöllum, en hún virðist,
að uppruna til, vera náskyld Hverfjalli.
Ég skal fyrst geta |)ess, að ég gekk frá Jarðbaðshólum suður til
Hverfjalls. Þessa leið munu menn sjaldnast fara til skoðunar á
Hverfjalli, heldur stytztu leið frá veginum vestan fjallsins. En þetta
hafði sín áhrif á hugmyndir mínar.
Séð úr byggðinni eða frá veginum meðfram Mývatni er Hver-
fjall einstakt og skarplega aðgreint frá umhverfinu. Þaðan sér maður
ekkert óeðlilegt við þá hugmynd, að það sé ungur sprengigígur.
Þvert á móti virðist sú skýring alveg blasa við. En allra sízt dettur
manni í hug, að jökull liafi vaðið yfir Hverfjall.
Þegar komið er norðan frá Jarbaðshólum, blasir það hins vegar
jafngreinilega við, að jökull hefur gengið y.fir fjallið, svo framandi,
sem slík hugsun er í fyrstu.
Austan við Hverfjall eru hæðadrög, er nefnast Grjótin. Þau eru
þakin sandi, möl og urð og eru bersýnilega uppblásnir ísaldarmelar.
En það atbyglisverðasta er, að Hverfjall er vaxið við þessar melöld-
ur. Engin missmíði eru sjáanleg, er bent gætu til þess, að Hverfjall
væri hlaðið upp að ísaldarmehinum, allt er jafnað og heflað, jrar
sem fjallið gengur yfir í melana.
Manni, sem vissi ekki um gíglögun fjallsins en sæi það þarna
norðan að, gæti ekki dottið annað í hug en það væri ísaldarhrúgald.
Og þegar nær er komið, staðfestist jiessi hugmynd fullkomlega:
Það er sama efnið, sem þekur ísaldarmelana og fjallið. Eins og áður
segir, er þetta sandur, möl og stórgrýti úr basalti. í lautum og litl-
urn halla eru sandurinn og mölin ráðandi, en á hæðadrögum ber
mest á stórgrýti, enda hefur vindur feykt þar burtu smágerðara
efni.