Fálkinn


Fálkinn - 13.11.1937, Blaðsíða 3

Fálkinn - 13.11.1937, Blaðsíða 3
F Á L K I N N s*-«^^fej' VIKUBLAÐ MEÐ MYNDUM. Ritstjórar: Vilh. Finsen og Skúli Skúlason. Framkvæmdastj.: Svavar Hjaltested. Aðalskrifstofa: Bankastrœti 3, Reykjavík. Sími 2210. Opin virka daga kl. 10—12 og 1—6. Skrifstofa í Oslo: A.nton Schjöthsgade 14. Blaðið kemur út hvern laugardag. Áskriftarverð er kr. 1.50 á mánuði: kr. 4.'50 á ársfjórðungi og 18 kr. árg. Erlendis 24 kr. Allar áskriftir greiðist fyrirfram. Anglýsingaverð: 20 aura miUimeter Herbertsprent. Skraddaraþankar. Á siðari árum hefir þróast hreyf- ing mcð öðrum þjóðum, sem kölluð er náttúrufriðun Hún stefnir að þvi> að raska ekki neinu úr þvi horfi, S'ém náttúran hefir skilið við hlutina og umfram alt að þvi, að látá það sem inerkilegt er í náttúr- unni fá að halda sínu upprunalega og eðlilega formi, svo að náttúran blasi við þannig, að engin mnnna- vc-rk sjeu þar sjáanleg. Þessi hreyfing er líka farin að gera vart við sig hjer á landi. Kaup- mennirnir eru hættir þeim ósið að raála auglýsingar á steinana með- l'ram þ.jóðveginum og ferðafólkið ér hætl að skilja eftir br.jeí, flöskur og blikkdósir, þar sem það matast á l'erðalagi. En það er annað, sem menn hafo ekki komið auga á, og sem allir unnendur náttúrufriðunar verða að mótmæia. Það er ákafi hinna svo- kölluðu hveralækna, sem á siðustu árum hefir verið öllu meiri en góðu hófi gegnir. Hann byrjaði með þyl að Grýlu var „sett pípa" — íöng járnpípa, sem að vísu síða; var tekið ofan af. Upprunalega gos- holan sjest ekki framar, hún er horfin undir ljóta sementshellu — Grýla er orðin mannaverk. En hún var fullgóð eins og hún var: þá var hún náttúrusmið. Það varð fögnuður um land aH, þegar Geysir var vakinn lil Jifs- ins aftur, og eflaust var það þarít verk. En hitt er aðfinsluvert, hvern- ig það var gert. Raufin sem höggin var i skálarbarminn á Géysi er til ævarandi lýta, hún er mannaverk á l'rægasta goshver heimsins. Það veií hver maður, að þa.8 var hægt aS lækka vatnsborðið i Geysi án þess að skadda hánn minstu vitund, að- eins með' þvi að leggja lausa sog- pípu yl'ir skálarbarminn. Hana mátli l'jarlægja aftur án þess að nokkur vegsmnmerki sæusl. En skarðið í vör Geysis er hrygðar- inynd. Og á síðastliðnu sumri hal'a verið gerðar tilraunir til að höggva skarÍS i vör fleiri frægra hvera og sulLi í þá sápu, til þess að nnuðga þeim til að gjósa. Hver hefir leyf'í þetta'? Hver leyf- 'ir mönnum að fara inn á Hvera- velli og breyta Bláhver úr því horfi, sem hann hefir verið, eða öskur- hólshver eða öðrum. Það er sagt, að einhver.jar þýskar ókindur, seni hjer voru á flakki í sumar og lifðu á sníkjum og m-ýrispítu-ungum, hafi átt. frumkvæðið a'ð þessu. H.jer er lil náttúrufriðunarncfnd, cn hún virðist hafa hægt um sig. En er ekki fúll ástæða til að hún látí vita af síer? Um rjúpuna. Rjúpan okkar (Lagopus mutus) er nefnd fjallrjúpa, til aðgreiningar frá annari rjúputegund, dalrjúpunni, sem er i Noregi og víðar. Hún er dálitið stærri en okkar rjúpa, sem að meðallali er um V-z kg. á þyngd, og verpir lengra niður eftir dölun- um, og varpslaðir hennar ná lengra suður á bóginn. F.jallr.júpan er um allan nyrsta hluta norðurhvelsins, svo sem nyrsta hluta Norðurlanda, Rússlands, S-- beríu, og Norður-Ameríku. Hún er í eyjunum fyrir norðan Ameríku, í Grænlandi, á Svalbarða, Friðþjófs Nansenslandi, og eyjum fyrir norð- an Rússland og Siberíu. Einnig er hún á Alútaeyjum. Hún er til i fjall- lendi Skollands, og hún er bæði í Pyrenéafjöllum og í Mundiufjóllum (Ölpunum). í Danmörku cr rjúpan ckki. Einkennileg cr útbreiðsla rjúpunnar í f.ialllcndum þessara suð- lægu f.jall-Ienda, og er ekki að efa, að hún cr þarna eftirlegukind frá isöldinni (á sama hátt mun varið slofnum jjeim af snæhéra, sem eru i þessum sömu fjöllum, þó hið eiíi- inlega hcimkynni þcirra sé langtum norðar). Rjúpan var ckki i Færcyjum, cn nýlendusl.jóri cinn i Grænlandi, R. Miiller að nafni, sem var færeyskur, flutti 11 rjúpnahjón frá Grænlandi ti'. Færcyja, og komust þau þangað lil'andi, og var slept upp í fjöllupi á Straumey. Var ein rjúpan skolin rétt á eftir í misgripum, og hjclt pilturinn, cr skaul hana, að bann hefði miðað á hjera. Önnur va- skolin rjetl á eftir á annari eyju, og hjeldu menn þar, að drepin hefði vcrið einhver fásjeður og vcrðmætur fugl. En sumt af rjúp- unum unguðu út samsumars, og eru rjúpur síðan á nokkrum stöðum í Færeyjum, en ekki mikið af þeim. Þessi flutningur fór fram 1890, en áður var búið að gera tilraunir til að flyt.ja rjúpur frá íslandi til Fær- eyja, en þær höfðu aldrei komist alla leið. Eðlilega eru margar undirlegund- ir cða afbrigði af fjallrjúpunni, eins og jafnan af þeim tegundum, sem breiddðr eru út yfir slór svæði. Rjúpan okkar er sjerslakt fyrir- brigði, og í Grænlandi eru ckki minna en þrjú afbrigði. Eru tvo þcirra að vestanvcrðu (skiftingin er dálílið l'yrir norðan Vcslribygð), og Eftir Ólaf Friðriksson. eitl á austurströndinni. Auk fjal!- rjúpunnar i Skotlandi (sem verður hvít á vetrin) er á Bretlandseyjum r.iúputegund, sem er náskyld fjall- rjúpunni, en verður aldrei hvit, og or hún nefnd mórjúpa. (Bretar kalla hana grouse, en hina ptarmigan). Mórjúpur hafa verið fluttar til Bclgíu, Þýskalands, Jótlands og Svi- þ.jóðar, og hafa sumstaðar fjölgað töluyert i þessum .nýju heimkynn- um. Orrinn og þiðurinn, sem báðir cru mjög ólíkir rjúpu að lit og slærð, cru þó náskyldir henni, og hittast oft i Noregi kynblendingar inilli hennar og þessara tegunda, og það ]>ó önnur þeirra — þiðurinn — sí á stærð við gæs. sprækustu, og geta flogið dálitið eftii' fáa daga. Þeir forða sjer venjulega á hlaupum og taka ekki strax til vængjanna, nema komið sje að þeim óvörum. R.júpur eru fráar á fæti, en þungar að taka sig upp til flugs. Hinsvegar flýgur rjúpan mjög hratt, þegar hún er búin að taka sig upp, og með tiðu vængja blaki. Ungarnir cta skordýr, kongulær, orma, ber og ýmiskonar jurtafæðu, og vaxa fljótt. Faðirinn fylgir móðurinni og ungunum eitthvað fyrst, en yfir- gefur þau fljótlega, og heldur sig eftir það ofar i f.jöllunum, stundum nokkrir karrar í hóp. Á vetrin jetur rjúpan brum og blöð af viði, rjúpnalaufi, berjalyngi, birki, fjalldrapa o. s. frv. Hún ei ötul að ná sjcr i fæðu, þó snjór sje á jörðu. Helst heldur hún sig þá liar sem skefur af jörðu, cn s.je ekki Rjúpa.. Rjúpan býr til fremur óvandað hreiður og verpir í það einu eggi á dag, þar til komin eru 8 til 12 ,egg, ])á fer hún að liggja á. Einstaka láta sjer nægja að verpa 6 eggjum. Hins- vegar eru sumar, sem ekki láta sjer nægja minna en 14 egg. Lætur kar!- I'uglinn — karrinn — oft heyr.i söng sinn um þetta leyti, og heyrist söiigurinn langar leiðir, en fagur cr söngurinn ekki, síður en svo. Bjúpan liggur á i hálfa fjórðu viku. Eru ungarnir fljótt hiriir L.jósm. Björn Arnórsson. kostur á slíkum stað, þá krafsar hún snjóinn. Það gerir hún á þann hátt, að hún legst á brjóstið, styður sig við vængina, og lætur svo fæturna ganga ótt og títt, og skefur snjóinn aftur fyrir sig. Koma löngu klærnar. sein hún hefir þá að góðu gagni, cnda slitna þær mikið, og fellir hún þær á vorin, um leið og hún fellir fiðrið. Venjulega jetur rjúpan á morgn- ana og fyrrihluta dags, á vetrin. Þeim sem ætla á rjúpnaveiðar er þvi beíra að yera árla á ferðinni, því scinni hluta dags er hún ofl búin að dreifa úr sjer, þó að hún hafi verið í stórum hópum íyrri hlutann. þar scm mest var matar von. A sumrin jetur hún aðallega seirilii hhita næfur. Framh. ú bls. 1:~>. Magiuís Helgason fyrv. skólustj. verð- ur 80 ára 12. þ. m. Ekkjnfrú Ásthildur Thorsteins- son verður 80 ára 10. þ. m.

x

Fálkinn

Beinir tenglar

Ef þú vilt tengja á þennan titil, vinsamlegast notaðu þessa tengla:

Tengja á þennan titil: Fálkinn
https://timarit.is/publication/351

Tengja á þetta tölublað:

Tengja á þessa síðu:

Tengja á þessa grein:

Vinsamlegast ekki tengja beint á myndir eða PDF skjöl á Tímarit.is þar sem slíkar slóðir geta breyst án fyrirvara. Notið slóðirnar hér fyrir ofan til að tengja á vefinn.