Fréttablaðið - 23.09.2011, Blaðsíða 12

23. september 2011 FÖSTUDAGUR12
Föstudagsviðtaliðföstuda
gur Kristín Ástgeirsdóttir, framkvæmdastýra Jafnréttisstofu
N
ýlega birtust tvær
fréttir um stöðu
kvenna á Íslandi.
A n n a r s vega r
kemur Ísland best
út í könnun News-
week á stöðu kvenna í hverju
landi og hins vegar er ljóst að
launamunur milli kynjanna er að
aukast á ný. Hvernig horfa þessi
mál við þér?
Við höfum raunar verið að mæl-
ast best í heimi varðandi jafn-
rétti kynjanna, til dæmis hjá
World Economic Forum þar sem
við erum búin að vera efst í tvö
ár, þannig að það kemur ekkert
á óvart. Það sem þessar kannan-
ir sýna í raun er hvað ástandið
er slæmt annars staðar. Það veit
hamingjan að þegar maður heyr-
ir frá öðrum löndum, sérstaklega
utan Evrópu eða í Austur-Evr-
ópu, getum við prísað okkur sæl
yfir þeim árangri sem hér hefur
náðst. En hann hefur líka náðst
vegna mikillar baráttu og það má
ekki gleymast. Það er langt í frá að
það hafi komið af sjálfu sér. Hins
vegar eigum við enn við ákveðin
vandamál að stríða líkt og aðrar
þjóðir.
Varðandi launamun kynjanna
verður það hins vegar að viður-
kennast að okkur hefur mistekist
í þeirri glímu. Þetta er þó svipað
og hefur verið að gerast víðar í
heiminum.
Á ráðstefnu sem ég sótti nýlega
í Brussel var farið yfir helstu
áherslur Evrópusambandsins í
jafnréttismálum og það er verið
að einblína á launamun, sem er nú
um 17 prósent innan þess og hefur
verið vaxandi.
En ESB-ríkin eru líka að reyna
að auka atvinnuþátttöku kvenna
og líta til Norðurlandanna sem
hafa náð þessu marki, sérstaklega
með því að byggja upp félagslega
þjónustu líkt og leikskóla, sam-
felldan skóladag, máltíðir í skólum
og síðast en ekki síst fjölskyldu- og
fæðingarorlof.
Önnur lönd standa líka frammi
fyrir annars konar vandamálum
tengdum atvinnu- og fjölskyldu-
lífi, vegna þess að þau sjá fram
á fólksfækkun. Það veltir upp
þeirri spurningu hverjir eigi að
halda uppi kerfinu í framtíðinni
og hvernig megi sporna við fækk-
uninni. Gamla svarið við þeirri
spurningu var jafnan að senda
konurnar aftur inn á heimilin, en
það gengur ekki lengur. Í ástandi
þar sem konur þurfa að velja á
milli þess að vera á vinnumarkaði
eða eiga börn, velja margar fyrri
kostinn.
Okkar vandi hér á Íslandi er sá
að við vorum búin að koma okkur
upp fæðingarorlofskerfi, en eftir
hrunið hefur þurft að skera niður
hámarksgreiðslur þrisvar sinn-
um. Það bitnar bæði á konum og
körlum. Margar konur verða líka
fyrir launaskerðingu við að eign-
ast börn og vegna þess að feður
eru yfirleitt með hærri laun en
mæður, eru það yfirleitt þeir sem
skera niður sitt orlof og mæðurnar
verða lengur heima. Því fyrr sem
hægt er að bæta úr þessu á ný, því
betra vegna þess að þegar að því
kemur er mögulegt að við þurf-
um að fara að berjast aftur við
að breyta hugarfari til að hvetja
feður til að taka sitt orlof.
Sitjandi ríkisstjórn hefur lagt
mikla áherslu á jafnréttismál.
Eru það vonbrigði að sjá neikvæða
launaþróun á hennar vakt?
Auðvitað eru alltaf vonbrigði að
fá svona bakslag, en það var fyrir-
séð að niðurskurðurinn í ríkisfjár-
málum gæti haft þessar afleiðing-
ar. Það var tekist hart á um hvort
ætti að stytta tímann í fæðingar-
orlofi eða lækka upphæðir. Það
var svo ákveðið að lækka upp-
hæðirnar til að raska ekki kerfinu,
því auðveldara yrði að hækka þær
þegar að því kæmi.
Á ráðstefnunni í Brussel skynj-
aði ég almennan ótta við krepp-
una í löndum Evrópu og töluverð
umræða var um hvort ætti að
skera niður eða auka framlög.
Það er ástæða til að setja spurn-
ingarmerki við hagfræðina um að
skera niður, en minn skilningur
var sá að stjórnvöld hér hafi orðið
að skera niður útgjöld að forskrift
AGS.
Hvert er þá næsta takmarkið í
jafnréttisbaráttu hér á Íslandi?
Ég hlustaði nýlega á konu frá
Quebec í Kanada sem kynnti lög
um launajafnrétti sem virka mjög
vel. Þar koma að borðinu fulltrú-
ar frá atvinnurekendum, verka-
lýðshreyfingunni og stjórnvöld-
um sem setja fyrirtækjum reglur
og tímaramma til að framfylgja
þeim.
Hluti af þessu kerfi er að kort-
leggja stöðu fyrirtækis og setja
í gang starfsmat innan þess þar
sem hver staða er metin, algjör-
lega óháð kyni viðkomandi starfs-
manns. Það er þekkt staðreynd að
störf þar sem konur eru í meiri-
hluta hafa verið til færri fiska
metin og vandinn er einmitt að fá
þau endurmetin. Hér á landi hefur
verið tregða við að beita starfs-
mati hjá ríkinu og almennt, jafnvel
þótt sú aðferð hafi skilað árangri,
til dæmis hjá mörgum sveitarfé-
lögum.
Það er afar mikilvægt að umönn-
unarstörf, sem dæmi, verði metin
að verðleikum. Sérstaklega með
tilliti til framtíðarinnar þar sem
erfitt mun reynast að fá fólk í þessi
störf ef þau verða áfram svo illa
launuð en þau eru gríðarlega mik-
ilvæg.
Svo þarf líka að endurhugsa
margt í þessum málum, til dæmis
að þó að einhverjar stéttir neðar-
lega í stiganum hækki í launum
þarf það ekki að þýða að allir þar
fyrir ofan fari upp um þrep.
Hluti af jafnréttisumræðunni
hefur snúist um kynjakvóta í ráðn-
ingarmálum. Sýnist þér von á sátt
um slíkt hér á landi?
Það er þegar búið að samþykkja
lög um kynjakvóta í stjórnum fyr-
irtækja með 50 starfsmenn og
fleiri. Þau ganga í gildi árið 2013
og er verið að undirbúa kynn-
ingu á þessum lögum. Kvótar sem
þessir eru þó ekki nema tæki til að
þrýsta á um að jafna stöðuna. Það
hefur sýnt sig trekk í trekk með
rannsóknum að það er ekki skyn-
semi sem ræður för í ráðninga-
málum eða við stjórn fyrirtækja.
Þó að fólki sé sagt að jöfn kynja-
hlutföll í stjórnum fyrirtækja skili
sér í betri rekstri, meiri hagnaði,
betri starfsanda og bættri ímynd
fyrirtækja, gerist samt ekki neitt
því tregðulögmálin eru einfald-
lega svo sterk og karlar halda fast
í valdataumana.
Nú hefur þú unnið að jafnréttis-
málum í áraraðir, er orðið lengra á
milli stórra sigra í baráttunni síð-
ustu ár?
Það eru nú 35 ár síðan ég byrj-
aði í þessum málum og kom inn í
Rauðsokkuhreyfinguna, en undan-
farin ár hafa náðst margir merki-
legir áfangar. Þar má kannski
helst nefna þessa miklu fjölgun
kvenna á Alþingi, en svo má líka
minnast á ný lög um bann við
kaupum á vændi, bann við nektar-
dansstöðum og fleira sem tengist
vændi og mansali og svo fyrrnefnd
lög um kynjakvóta í stjórnum
fyrir tækja. Þá er líka búið að sam-
þykkja nýja framkvæmdaáætlun í
jafnréttismálum og verið að end-
urskoða framkvæmdaáætlun gegn
kynbundnu ofbeldi þannig að það
er töluverð vinna í gangi í jafn-
réttismálum þó að kannski sé ekki
neitt nýtt í umræðunni.
Það er margt að gerast. En svo
fær maður svona högg í andlitið
eins og með þróun launamunar
kynjanna.
Þannig að það brenna enn mörg
mál á jafnréttishreyfingunni?
Já, en það sem er einn af okkar
styrkleikum er að við höfum mjög
lifandi kvennahreyfingar og það
höfum við umfram aðrar þjóðir.
En það er þannig að stundum
vinnast sigrar og stundum kemur
bakslag. Barátta kvenna fyrir
jafnri stöðu og tækifærum hefur
staðið í 140 ár hér á Íslandi. Þetta
eru þjóðfélagsbreytingar sem taka
sinn tíma.
Er þá fullnaðarsigur í augsýn?
Það er sennilega ansi langt í það,
enda þarf þá hugarfarsbyltingu.
Svo eru það viðhorfin undir
yfirborðinu, líkt og allt það sem
grasserar á netinu og í öfgahóp-
um til hægri þar sem kvenfyrir-
litning er afar ríkjandi. Svo er það
ekki síst þessi hrikalega klámvæð-
ing og ranghugmyndir um hvernig
megi fara með aðrar manneskjur.
Þannig að það er alveg ljóst að
í jafnréttismálum eru fjölmargar
nýjar ógnir sem þarf að takast á
við.
Jafnrétti er langtímabarátta
Jafnrétti kynjanna er enn og aftur komið í umræðuna hér á landi. Meðal annars kom Ísland best út í könnun Newsweek yfir
aðstæður kvenna í samfélaginu, en hins vegar kom einnig í ljós að óskýrður launamunur kynjanna hefur aukist á ný. Þorgils
Jónsson ræddi við Kristínu Ástgeirsdóttur, framkvæmdastýru Jafnréttisstofu, um stöðu jafnréttisbaráttunnar.
JAFNRÉTTISBÁRÁTTAN STENDUR ENN SEM HÆST Kristín Ástgeirsdóttir, framkvæmdastýra Jafnréttisstofu, segir leitt að bakslag hafi
komið í baráttuna við launamun kynjanna, en jafnrétti sé langtímabarátta. Hún segir að margt hafi þegar unnist hér á landi en
sífellt séu nýjar ógnir til að takast á við. FRÉTTABLAÐIÐ/HAG
Stundum vinnast sigrar og stundum kemur bakslag. Bar-
átta kvenna fyrir jafnri stöðu og tækifærum hefur staðið
í 140 ár hér á Íslandi. Þetta eru þjóðfélagsbreytingar sem
taka sinn tíma.