Sagnir - 01.04.1988, Síða 35

Bændaverslun um miðja 19. öld
jarðar og þegar það var mest var það
tal.svert meira en sem nam söluverði
kotsins. Ef miðað er við verðmæti
jarðanna var verslunin mikilvægust
fyrir fátækasta bóndann, þar á eftir
fyrir þann ríkasta og fór svo hlut-
fallslega minnkandi. Áþekk niður-
staða fékkst er umfang verslunar
bændanna var borið saman við
áœtlað framleiðsluverðmæti, nema
hvað munur er þar minni milli þess
efsta og neðsta. Gera má ráð fyrir að
landskuld og leigur þessara bænda
hafi numið 7-8% af verðmæti jarð-
anna, þegar um slíkt hefur verið að
ræða.8
Mikilvægi verslunar iyrir hún-
vetnska bœndur um miðja 19. öld er
ótvírœtt. Sláandi er að sá bændanna
sem bjó á rýrasta landinu og hafði
minnsta bústofninn þurfti mest á
verslun að halda. Sjálfsþurftarbú-
skapurinn var mestur hjá meðal-
bændum. Efnaðri bændur höfðu
meira af verslun að segja en meðal-
bóndinn.
Innfluttar hitaeiningar
Komið hefur fram að innflutningur
bændanna var að stærstum hluta
korn og annar matur. Athuguð voru
tengsl fæðuöflunar bændanna og
verslunar. Með stuðningi af sömu
heimildum og notaðar voru til að
áætla framleiðsluverðmæti búanna
mátti gera áætlun um framleiðslu
þeirra á hitaeiningum. Einnig mátti
finna út hversu margar hitaeiningar
bændurnir seldu í kaupstað og -
keyptu aftur.
Allir bændurnir keyptu fleiri hita-
einingar en þeir seldu. Matarinn-
flutningur var meiri en matarútflutn-
ingur. Að meðaltali voru um 20% af
þeim hitaeiningum sem bændurnir
höfðu til ráðstöfunar, eftir að við-
skipti höfðu farið fram, innfluttar.
Hjá fátækasta bóndanum, Guð-
mundi í Kollugerði, voru þær þó Vs.
Innfluttar landbúnaðarafurðir voru
því um fimmtungur af fæðu bænda-
fólks í Húnavatnssýslu um miðja
síðustu öld. Vegna vöruskiptanna
höfðu bændurnir fleiri hitaeiningar
til ráðstöfunar á búum sínum en
ella.
Hrein „hitaeiningaviðbót" vegna
verslunarinnar (úttekt að frádregnu
innleggi) var þannig 11-15% miðað
við þær hitaeiningar sem fyrir voru í
búinu, nema efnaðasti bóndinn
sem bætti aðeins 2% við sig og sá
fátækasti sem bætti 27% við
forðann.
Þetta segir okkur að matarinnflutn-
ingur skipti bændur máli í Húna-
vatnssýslu um miðja síðustu öld.
Fátækasti hluti bændastéttarinnar
hefur haft um tvo kosti að velja: Að
sækja sjóinn eins og Gísli í Kurfi
eða flytja inn mat eins og Guðmund-
ur í Kollugerði.
Aukinn innflutningur
og bættur hagur
Með 19. aldar tækni voru mögu-
leikarnir til hefðbundins landbún-
aðar fullnýttir um miðja öldina.
Hoepfnersverslun á Skagaströnd kringum 1913. Einar Blandon t.v.. Carl Hemmert t.h.
$Sr
f-'-

H » * r. I * ; fM yjjf ;V

“1 P ií
BBGfl
SAGNIR 31