Sagnir - 01.04.1988, Síða 41

Lénsveldi eða bændasamfélag
landskuld.19 Ekki verður annað sagt
en að þetta hafi verið þungur baggi
á leiguliðanum. Ekki var nóg með
að landeigandinn heimtaði rentu
eða landskuld af fasteigninni, hann
heimtaði einnig leigu af svokölluð-
um leigukúgildum. Meðalafgjald af
þeim var kringum 50 álnir, jafngildi
fimm veturgamalla sauða. Sú leiga
var yfirleitt greidd í smjöri, 50 álnir
= 50 pund smjörs, eða í peningum
eftir ríkjandi verðlagstaxta.20
Árið 1824 varð mikil breyting á
kjörum margra leiguliða Möðru-
vallaklausturs, sem eins og áður
segir átti um 60 jarðir í sýslunni. Þá
voru afgjöld af 25 jörðum lækkuð
nnikið, sérstaklega leigurnar af leigu-
kúgildunum. Þeim var einfaldlega
fækkað mjög á þessum 25 jörðum.
Þegar leið á öldina fór ástandið
versnandi á ný, á byggingarbréfum
sést tilhneiging til að hækka jarðar-
afgjöld aftur.21 Ástæðan var líklega
fólksfjölgun og aukin sókn í jarð-
næði.
Eftir 1860 fækkaði fé í sýslunni,
°g hélst sú fækkun varanlega að því
er virðist, a.m.k. til 1890. Þetta hlýt-
ur að hafa þyngt kjör leiguliða.
Voru landskuldir og leigur þyngri
hlutfallslega á einu svæði en öðru?
Líklega ekki, en þetta er atriði sem
ég athugaði ekki nógu vel. í fijótu
hragði lítur út fyrir að almennt hafi
landskuld og leigur verið hlutfalls-
lega jafnþungar um allt svæðið.
Kúgaðir aumingjar eða
stoltir bændur?
Hvoru eigum við nú að trúa, voru
bændur almennt aumingjar eða
voru þeir stoltir einyrkjar?
Þar er fyrst til að taka að þessi at-
hugun sýnir glöggt hve mikill munur
getur verið á jarðeign og búskapar-
háttum, ekki aðeins milli sýslna,
heldur milli sveita sem liggja nálægt
hver annarri í sýslunni. Því er ástæða
hl að fara varlega í alhæfingar. Við
u^egum þó leyfa okkur að alhæfa
varðandi Norðurland eystra á 19.
bld. Eins og sést á mynd 4 er ákveð-
svæði kringum ósa Hörgár mið-
Punktur eða þyngdarpunktur stór-
iarðeigna á Norðurlandi eystra. Um-
hverfis, í Svarfaðardal, Ólafsfirði,
Stórjarðeigendur í Eyjafirði á 19. öld.
Heimild: Tafla 2.
SAGNIR 37