Sagnir - 01.04.1988, Síða 76

Lýður Pálsson
Rjómabú
„Áfram með smjörið, góðir hálsar!ul
Frá áttunda áratug 19. aldar
höfðu íslendingar haft spurnir
af nýrri tækni í vinnslu mjólk-
ur.2 Þessar nýju aðferðir ruddu sér
ekki til rúms hér enda bar enga
nauðsyn til þess þá, þegar smjör var
nær eingöngu framleitt til heimilis-
nota. Nýjungarnar bárust oft frá
Danmörku eins og í þessu tilviki.
Danskur landbúnaður
í lok 19. aldar
Um 1880 urðu þær breytingar á
dönskum landbúnaði að bændur
hófu í auknum mæli að stunda bú-
fjárrækt í stað kornræktar. Orsökina
má rekja til innflutnings ódýrs korns
frá Ameríku til Bretlands á 7. ára-
tugnum.3 Við það féll korn í verði.
Einnig töpuðu Danir árið 1864 hertoga-
dæmum sínum Slésvík og Holstein
til Þýskalands en þau voru aðal
kornræktarhéruð Dana þá. Svar
Dana við þessari þróun var að auka
kvikfjárrækt. Danskur matur, egg,
beikon og smjör, urðu algeng á
morgunverðarborðum enskra. Smjör-
gerð og útflutningur smjörs jókst
svo mikið að árið 1899 var Danmörk
orðið eitt af stærstu mjólkurlöndum
í Norðurálfunni og með fullkomn-
ari mjólkurvinnslulöndum heims.4
Verðmæti smjörsins nam tugum
milljóna króna. Árið 1877 fluttu
Danir út smjör fyrir 25 milljónir en
árið 1897 nam útflutningurinn 144
milljónum króna.
Uppgangur dönsku mjólkurbú-
anna var gífurlegur, þegar haft er í
huga að fyrsta samvinnumjólkurbú-
ið var stofnað 1882 og voru þau orð-
in u.þ.b. þúsund að tölu í lok 19.
aldar.5 Auk þess voru einkasamlög
t\'ö hundruð talsins, en þá var um
að ræða einn eignaraðila sem
keypti mjólkina af nágrönnum bús-
ins. Sjálfseignarmjólkurbú voru
þrjúhundruð alls, eins og Korpúlfs-
staðabú Thors Jensens. Rjómabú
voru aðeins átta.
Fréttir af velgengni dönsku bú-
anna náðu fljótt til íslands. Tengsl
íslendinga við önnur lönd voru auð-
vitað mest við Danmörku á þessum