Tímarit Máls og menningar


Tímarit Máls og menningar - 01.06.1993, Síða 111

Tímarit Máls og menningar - 01.06.1993, Síða 111
Þessa mótsögn skýrir Ástráður svo, að í fyrra tilvikinu fjalli Lukács um ljóð expressjónista, en í hinu síðara um skáldsögur (m.a. Kafka), og segi að þær endurspegli aðeins sundrað yfirborð auðvaldsþjóðfélagsins, en sýni ekki dýpra sam- hengi, eins og Balzac hafi gert, öðmm rithöf- undum til fyrirmyndar. En á móti þessu sögðu aðrir, að það væri að fegra auðvaldsþjóðfélagið að sýna það í samræmdum, heilsteyptum verk- um. í 4. k. rekur Ástráður kenningar ýmissa sem hafa vilj að greina framúrstefnu frá módernisma þannig, að hreyfingar svosem fútúristar, sur- realistar, o.s.frv. hafi stundað tilraunir og þá framúrstefnu og ráðist gegn hefð, en einstök nafnkunn skáld svosem Joyce og Eliot hafi ver- ið módernistar og varðveitt menningarhefðina — að vísu endurtúlkaða og fellda inn í brota- kennd verk. Ástráður fer létt með að hrekja þessar kenningar, en niðurstaða hans er sú, að framúrstefna sé ekki bundin við tiltekið tíma- skeið einsog módernismi. Rangt sé þó að greina skýrt á milli, því þá verði hvort hugtakið um sig fátæklegra en efni standi til. En hér finnst mér vanta umræður um það hvort verk frá blóma- skeiði módemismans geti verið framúrstefna en ekki módemt. Og einmitt það sýnist mér gilda um Dada, sem Ástráður segir (bls. 157) réttilega að hafi verið miklu neikvæðari en hinar hreyf- ingarnar. Spurningin er hvort þessi ögrunarverk geti kallast bókmenntir. Það er a.m.k. hæpið um mnur dadaista af meiningarlausum hljóðum og gerviorðum. Islenskt skáld af þessu tagi er Bjami Bernharður, a.m.k. í bókinni Stjömuhrös (1986). Annað tilraunaverk, sem með engu móti yrði talið módernt, er Án titils eftir Einar Guð- mundsson (1978), en þar færði hann dagbók í eitt ár, e.k. rannsókn á hversdagsleikanum. Enn- fremur má teljaM(1986) eftir sama, en þar eru orðasambönd endurtekin vélrænt með tilbrigð- um. Og skáldverk Gertrude Stein sýnast mér fremur eiga að flokkast sem framúrstefna en sem módemismi, því það nægir ekki að risið sé gegn miðlunarhlutverki málsins. Ástráður telur þau hafi verið vanmetin sem módem skáldverk. En skýring þess er að mínum dómi nærtæk, einnig í umfjöllun Ástráðs (bls. 155 o.áfr.). Stein beitti endurtekningum ótæpilega sem stíl- bragði, og fyrir bragðið getur það orðið nokkuð þung þraut að sitja yfir ritum hennar (en það gerði ég einu sinni að ráði Ástráðs). Þriðji kafli er mikilvægur við afmörkun módernisma, því þar fer Ástráður í ýmsar kenn- ingar um að hann hafi runnið skeið sitt til enda, og í staðinn sé kominn póstmódemismi. Breyt- ingamar ættu þá að sýna hvað fólst í módern- isma. Hér koma kenningar af ýmsu tagi. M.a. að póstmódemismi hafi verið til samtímis módernisma, og settar eru upp andstæður svo- sem að módemismi einkennist af formhyggju, marksækni og skipulagningu, jafnvel sé frásögn sett á oddinn! En póstmódernismi snúist gegn formhyggju og ffásögn, með leik, stjómleysi og sundrun (bls. 128-130). Aðrir segja að módern verk séu einskonar gestaþrautir, sem að lokum eigi að ganga upp röklega, en í stað þess komi póstmódernisminn með óvissar tilvísanir til umhverfisins (bls. 132). Svona kenningar sýna bara þekkingarleysi á módemisma, honum eru eignuð einkenni skáldsagnahefðarinnar sem hann reis gegn. En hvað þá um hina kenning- una, að póstmódemismi sé samrnni módem- isma og realisma? Einnig úr þeirri blöðru tekur Ástráður mikið loft með því að sýna að skáld- sagnahefð („realismi") hafi jafnan ríkt þegar mest bar á módernisma. Eítir stendur helst það, að póstmódemismi greinist frá módemisma við sambreysking margskonar stflherma, sem settar em saman á háðskan hátt. Þetta síðasttalda ætti að koma frá viðtakendum, ekki síður en frá höfundi. En að því frátöldu sýnist mér þá að Islendingar eigi sannkallað musteri póstmódem- ismans í Háteigskirkju. Og hið dýrlega verk Italo Calvino Efferðamaður um vetramótt væri gott dæmi póstmódemisma, en t.d. skáldsögur Um- berto Eco rúmast mætavel innan skáldsagna- hefðarinnar. Hér er ekki rúm til að rekja fleiri dæmi, enda er ritið efnisríkt, og verður að fara hratt yfir sögu. Ekki hefi ég getað farið í saumana á TMM 1993:2 109
Síða 1
Síða 2
Síða 3
Síða 4
Síða 5
Síða 6
Síða 7
Síða 8
Síða 9
Síða 10
Síða 11
Síða 12
Síða 13
Síða 14
Síða 15
Síða 16
Síða 17
Síða 18
Síða 19
Síða 20
Síða 21
Síða 22
Síða 23
Síða 24
Síða 25
Síða 26
Síða 27
Síða 28
Síða 29
Síða 30
Síða 31
Síða 32
Síða 33
Síða 34
Síða 35
Síða 36
Síða 37
Síða 38
Síða 39
Síða 40
Síða 41
Síða 42
Síða 43
Síða 44
Síða 45
Síða 46
Síða 47
Síða 48
Síða 49
Síða 50
Síða 51
Síða 52
Síða 53
Síða 54
Síða 55
Síða 56
Síða 57
Síða 58
Síða 59
Síða 60
Síða 61
Síða 62
Síða 63
Síða 64
Síða 65
Síða 66
Síða 67
Síða 68
Síða 69
Síða 70
Síða 71
Síða 72
Síða 73
Síða 74
Síða 75
Síða 76
Síða 77
Síða 78
Síða 79
Síða 80
Síða 81
Síða 82
Síða 83
Síða 84
Síða 85
Síða 86
Síða 87
Síða 88
Síða 89
Síða 90
Síða 91
Síða 92
Síða 93
Síða 94
Síða 95
Síða 96
Síða 97
Síða 98
Síða 99
Síða 100
Síða 101
Síða 102
Síða 103
Síða 104
Síða 105
Síða 106
Síða 107
Síða 108
Síða 109
Síða 110
Síða 111
Síða 112
Síða 113
Síða 114
Síða 115
Síða 116

x

Tímarit Máls og menningar

Beinleiðis leinki

Hvis du vil linke til denne avis/magasin, skal du bruge disse links:

Link til denne avis/magasin: Tímarit Máls og menningar
https://timarit.is/publication/1109

Link til dette eksemplar:

Link til denne side:

Link til denne artikel:

Venligst ikke link direkte til billeder eller PDfs på Timarit.is, da sådanne webadresser kan ændres uden advarsel. Brug venligst de angivne webadresser for at linke til sitet.