Morgunblaðið - 03.06.2017, Blaðsíða 25

25
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 3. JÚNÍ 2017
Nýverið ritaði ég
kvörtun til Kristjáns
Þórs Júlíussonar
menntamálaráðherra
sem varðaði stjórn Rík-
isútvarpsins, útvarps-
stjóra og Helga Seljan,
umsjónarmann Kast-
ljóss. Af svari ráðherra
má ráða að hann og
þeir sem hann fól svo
að svara erindinu hafa
nokkurn veginn náð að
skilja efni þess. Það var sem sé að í
Kastljósi 19. október sl. kaus Helgi
Seljan, einn umsjónarmanna Kast-
ljóss, að fjalla um mál sem vænta
mætti að væri ofarlega á baugi. Málið
var sú ákvörðun Seðlabankans að
lána Kaupþingi 500 milljónir evra 6.
október 2008, eða réttum átta árum
fyrr. Meginefni þessarar umfjöllunar
voru tveir fyrrverandi formenn Sjálf-
stæðisflokksins og ákvarðanir þeirra.
Helgi Seljan er ákafur andstæðingur
Sjálfstæðisflokksins og notar hvert
tækifæri til að koma höggi á flokk-
inn. Þess vegna á það kannski ekki að
koma á óvart að hann kaus að leggja
til atlögu viku fyrir kosningar. Í
framhaldinu tók Sjálfstæðisflokk-
urinn dýfu í skoðanakönnunum, sem
að vísu varð skammvinn, þvert á til-
gang Helga. Ég tiltek hér fyrir neðan
tvær orðréttar tilvitnanir í orð Helga
Seljan:
„500 milljón evra – eða 75 milljarða
króna – lán Seðlabankans til Kaup-
þings fékkst ekki endurgreitt. Bank-
inn féll enda þremur dögum eftir að
lánið var veitt. FIH bankinn varð
eign Seðlabankans sem seldi danska
bankann árið 2012. Tap Seðlabank-
ans og ríkissjóðs af lánveitingunni er
talið nema 35 milljörðum króna.“ ...
„Þá staðreynd að tug milljarða króna
tjón varð af láninu, þar sem FIH
bankinn danski reyndist ekki eins
verðmætur og talið hafði verið í
fyrstu þegar hann var seldur árið
2012.“
Af framangreindu máttu áhorf-
endur ráða að ákvarðanir þessara
tveggja fyrrverandi formanna Sjálf-
stæðisflokksins hefðu valdið Íslandi
miklu tjóni. Ýtarlega hefur verið rak-
ið að síðari ákvarðanir Seðlabankans
urðu valdar að tjóninu. Þegar bank-
inn var seldur þeim
sem Seðlabankinn taldi
leggja fram hagstæð-
asta tilboð lá fyrir ann-
að tilboð sem sagt var
nægja fyrir veðunum.
Seðlabankinn kaus að
taka tilboði sem virtist
enn hagstæðara, en
með fyrirvörum um
mat á eignum að nokkr-
um tíma liðnum. Seðla-
bankinn taldi að bank-
inn væri það verð-
mætur að ekki væri
tekin áhætta með sölu með þessari
aðferð. Annað kom þó á daginn og
endurskoðun kaupverðsins reyndist
bankanum ákaflega óhagstæð.
Starfsmönnum hans er þó mikil vor-
kunn. Ekki svo löngu eftir þessa end-
urskoðun var FIH bankinn aftur orð-
inn mjög svo verðmætur í viðskiptum
og mikill happafengur eigendum sín-
um. Sveitamaðurinn hafði sem sé
verið plataður við sölusamningsgerð-
ina. – Hverjir komu að henni? Ekki
fyrrverandi formenn Sjálfstæðis-
flokksins, svo mikið er víst.
Það er sem sé ósatt að halda því
fram að lán Seðlabankans til Kaup-
þings hafi ekki fengist endurgreitt af
völdum þessara tveggja fyrrverandi
formanna. Frásögnin var viljandi
einfölduð og úr er sleppt hreinum að-
alatriðum. Þannig fæst sú mynd
dregin upp sem hentar pólitískri sýn
Helga Seljan og margendurteknum
pólitískum áróðri. Helgi hafði engar
nýjar upplýsingar fram að færa um
lánið sem hann vildi koma á framfæri
í fréttinni. Við því er ekkert að segja
að Helgi Seljan sé andstæðingur
Sjálfstæðisflokksins og láti það upp-
skátt. Ekki einu sinni í Kastljósi. Er-
lendir þáttastjórnendur gera iðulega
sambærilega hluti. En þá er þess
jafnan gætt með öðrum hætti að ekki
sé hallað á aðrar skoðanir, hvað þá
réttu máli hallað. Þessa var alls ekki
gætt af Helga, hér sem endranær.
Meint lögbrot Helga Seljan
Og hér kemur að lögum um RÚV
og meintum lögbrotum Helga Seljan.
Ríkisútvarpið á lögum samkvæmt að
halda í heiðri lýðræðislegar grund-
vallarreglur og mannréttindi og
frelsi til orðs og skoðana. Það á að
veita víðtæka, áreiðanlega, almenna
og hlutlæga fréttaþjónustu um inn-
lend og erlend málefni líðandi stund-
ar og vera vettvangur fyrir mismun-
andi skoðanir á málum sem efst eru á
baugi hverju sinni eða almenning
varða. Gæta skal fyllstu óhlutdrægni
í frásögn, túlkun og dagskrárgerð.
Það er m.a. á ábyrgð Útvarpsstjóra
og stjórnar þess að Ríkisútvarpið
taki ekki afstöðu með og á móti ein-
stökum stjórnmálaflokkum. Þá á
Ríkisútvarpið að vera óháð stjórn-
málalegum, hugmyndafræðilegum
og efnahagslegum hagsmunum í efn-
ismeðferð og ritstjórnarákvörðunum
og taka dagskrárákvarðanir á fagleg-
um forsendum. Rétt til andsvara á,
svo dæmi sé tekið, að virða skv. þess-
um reglum. Ég tel einsýnt að Helgi
Seljan hafi brotið gegn lögum um
Ríkisútvarpið í framangreindum og
raunar fleiri efnum.
Útvarpsstjóri setur starfsreglur
fyrir starfsmenn fréttastofu og dag-
skrárgerðarmenn Ríkisútvarpsins
og skilyrði áminningar og starfsloka.
Stjórnin ber ábyrgð á rekstri Ríkis-
útvarpsins og að farið sé að lögum
um Ríkisútvarpið. Sé framferði
Helga skoðað í ljósi lagaskyldna sem
hann ber má að mínu mati ljóslega
greina að hann fer ekki að þeim. Því
beindi ég því til Útvarpsstjóra og
stjórnar að þau gerðu þær ráðstaf-
anir sem þeim ber lögum samkvæmt.
Svör stjórnar Ríkisútvarpsins
Að hálfu stjórnar Ríkisútvarpsins
ohf. var erindi mínu fljótsvarað því
að þar segir án frekari raka: „Af því
tilefni skal upplýst að stjórnar-
formaður RÚV telur erindið ekki
falla innan starfssviðs stjórnar og
beindi því til yfirstjórnar RÚV. Farið
hefur verið yfir erindið og fæst ekki
ráðið að þau sjónarmið sem vísað er
til í erindi þínu eigi við rök að styðj-
ast og mun RÚV ekki aðhafast frek-
ar í málinu.“ Og svo síðar, nokkuð
stytt: „Varðandi starfssvið stjórnar
þá hefur stjórn RÚV ekki litið svo á
að umkvörtunarefni sem varða
fréttaflutning, hvað þá einstakan
fréttaflutning, séu almennt á verk-
sviði stjórnar, heldur á borði viðkom-
andi yfirmanna, þ.á m. fréttastjóra
og eftir atvikum útvarpsstjóra, enda
lýtur þetta að daglegri starfsemi
RÚV, sbr. einnig hér reglur um með-
ferð athugasemda, ábendinga og
kvartana vegna umfjöllunar RÚV
sem eru aðgengilegar á heimasíðu fé-
lagsins (en þar er á hinn bóginn gert
ráð fyrir málskoti innan fjögurra
vikna frá því að frétt birtist). Rétt er
og að taka fram að stjórnarformaður
RÚV hefur verið upplýstur um er-
indi þitt [sem var kannski ekki úr
vegi]. RÚV lítur svo á að málinu sé
lokið á þessum vettvangi.“ – Svo var
nú það.
Í svarinu gætti alvarlegs misskiln-
ings; kvörtunin varðaði meint lög-
brot, hvorki meira né minna. Lög-
brot sem framið er í mynd „fréttar“
er einfaldlega lögbrot, ekki „um-
kvörtunarefni sem varða fréttaflutn-
ing“. Eftirlit sem miðar að því að
koma í veg fyrir og bregðast við lög-
brotum félagsins er ein meginskylda
stjórnar hvers félags, líka hluta-
félags. Ekki síst opinbers hluta-
félags. Verði stjórnin þess vör að lög-
brot hafi verið framin í félaginu ber
henni ótvíræð skylda til að bregðast
við. Þetta er grundvallaratriði. Enda
segir beinlínis í lögum um Rík-
isútvarpið, fjölmiðil í almannaþágu
nr. 23/2013 í 10. grein um starfssvið
stjórnarinnar að stjórn Ríkisútvarps-
ins fari með æðsta vald í málefnum
þess á milli aðalfunda. Stjórnin beri
ábyrgð á rekstri Ríkisútvarpsins og
að farið sé að lögum um Rík-
isútvarpið, að samþykktir þess og
ákvæði samnings um fjölmiðlun í al-
mannaþágu séu uppfyllt. Öllu skýr-
ara getur þetta nú ekki orðið.
Nokkur meginatriði
Enginn hefur enn andmælt efnis-
lega í neinu því sem ég sagði í erindi
mínu. Svörin eru dæmigerð fyrir Ís-
land; skjóta sér undan ábyrgð. Ég
þykist vita hvað þeim í stjórninni
sem betur vita gengur til. Íslenskir
vinstrimenn eru jafnan þeirrar skoð-
unar að lögin séu eitthvað handa okk-
ur sjálfstæðismönnum og völdum
framsóknarmönnum. Þeir séu á hinn
bóginn ýmist bundnir af lögum, sið-
ferði eða réttlæti, allt eftir hentug-
leikum hverju sinni. Forystumenn
pírata mega þannig stunda bótasvik,
villa á sér heimildir og notfæra sér
félagsleg úrræði ætluð þeim sem
minna mega sín. Það telst varla sæta
tíðindum. Hægrimenn eru á hinn
bóginn að vonum dauðskelfdir að
fara gegn fjölmiðlavaldinu. Það hefur
nefnilega sýnt sig að þar er sam-
staða. „Úlfar gera svín samhlaupa“
var áður sagt.
Svör ráðherra
Það er ekki ofsagt að ráðherra
gerir ekki mikið úr valdi sínu í þessu
máli. Aðkoma mennta- og menn-
ingarmálaráðherra er, samkvæmt
svari ráðherrans, að gera samning
við Ríkisútvarpið um fjölmiðlun í al-
mannaþágu til fjögurra ára í senn,
sem og að fara með eignarhlut ís-
lenska ríkisins í Ríkisútvarpinu.
Hingað til hefur meðferð eignarhluta
íslenska ríkisins verið talin fela í sér
mikla ábyrgð. Það er t.d. óhætt að
segja að ráðherra og Alþingi hafi tek-
ið málefni Landsbankans mjög föst-
um tökum þegar yfirstjórnin þótti
(með réttu eða röngu) bregðast.
Sambærileg dæmi eru mýmörg.
Enginn ráðherra horfir aðgerðalaus
á lögbrot framin í stofnun sem heyrir
undir hann. Hvergi í heiminum. Eina
undantekningin er ef hann er sam-
þykkur lögbrotinu, sem ekki er öld-
ungis óþekkt.
Ég er ekki að segja að ég átti mig
ekki á svari ráðherrans. Þvert á móti.
Það er ekki heiglum hent að ætla að
taka sjálfstýringuna úr sambandi hjá
RÚV.
Reglur Evrópuráðsins
Það er einnig svo að ekki einungis
landslög fjalla um skyldur fjölmiðl-
anna. Evrópuráðið hefur sett ná-
kvæmar reglur sem að þessu lúta,
t.d. Recommendation No. R (99) 15.
Fordæmi eru fyrir, t.d. varðandi Ítal-
íu, að stofnanir Evrópuráðsins hafi
látið til sín taka þegar út af hefur
brugðið. M.a.s. einstakir fréttamenn
RÚV hafa sinnt eftirliti með erlend-
um fjölmiðlum hvað þetta varðar.
Ráðherra hlýtur fjárakornið a.m.k.
að vera ábyrgur fyrir því að íslenska
ríkið standi við alþjóðlegar skuld-
bindingar sínar.
Eftir Einar S.
Hálfdánarson
»Kvörtun til Kristjáns
Þórs Júlíussonar
menntamálaráðherra
vegna meintra lögbrota
Helga Seljan, umsjón-
armanns Kastljóss.
Einar S.
Hálfdánarson
Höfundur er hæstaréttarlögmaður og
löggiltur endurskoðandi.
Er RÚV hafið yfir lög?
Í Laugardalnum Það getur verið gaman að ösla polla í góðum stígvélum.
Golli
Alþingi samþykkti á
fimmtudag tillögu
dómsmálaráðherra um
skipun fimmtán dóm-
ara við Landsrétt.
Dómsmálaráðherra
taldi fleiri hæfasta en
dómnefnd, sem lagði
mat á hæfni umsækj-
enda. Sumir hafa
gagnrýnt ákvörðun
ráðherra og þá helst á
þeim forsendum að hann hafi ekki
rökstutt ákvörðun sína nógu vel. Er
þá meðal annars vísað til þess að
dómnefndin hafi skilað 117 síðna
greinargerð en ráðherra tveggja
síðna. Fyrir utan að ráðherra styðst
við þessa ítarlegu greinargerð
nefndarinnar er eilítill galli á þessari
röksemdafærslu: Niðurstaða dóm-
nefndarinnar er ekki byggð nema
með óbeinum hætti á þessari löngu
greinargerð.
Tillaga dómnefndarinnar er
byggð á því að gefa einkunnir fyrir
þá þætti sem metnir voru til hæfni.
Einkunnirnar voru síðan vegnar
saman með tilteknum hætti til að
komast að niðurstöðu. Ekki hefur
komið fram hvernig einkunnir voru
gefnar en vægi einstakra matsþátta
hefur komið fram, sem og loka-
einkunn umsækjenda (sjá t.d. vef
Kjarnans 30. maí sl.). Vegna þessa
er vert að hafa eftirfarandi í huga:
1. Í rökstuðningi nefndarinnar er
umsækjendum raðað
með tilliti til nokkurra
hæfniþátta. Þessari
röðun virðist síðan
hafa verið breytt í ein-
kunn, sem vegin er
með öðrum einkunnum
til að mynda lokaeink-
unn. Af lokaeinkunn-
um að ráða, sem eru á
bilinu 3,5 til 7,4, má
ímynda sér að ein-
kunnagjöf hafi verið á
hefðbundnum kvarða
0-10. Hvernig kvarðinn
er notaður fyrir einstaka matsþætti
gæti haft úrslitaáhrif á lokaeinkunn
og lokaröðun umsækjenda. Ekki er
rökstutt í áliti nefndarinnar hvernig
einkunnir eru gefnar.
2. Nefndin ákveður að gefa hverj-
um hæfniþætti tiltekið vægi. Vægi
hæfniþátta gæti haft úrslitaáhrif á
endanlega röðun umsækjenda. Svo
„skemmtilega“ vill reyndar til að
heildarvægi hæfniþátta er 105%!
Nefndin rökstyður ekki hvers vegna
hver hæfniþáttur fær það vægi sem
raun ber vitni.
3. Dómnefndin velur að dæma 15
umsækjendur „hæfasta“ á grund-
velli röðunar samkvæmt einkunna-
gjöf sinni. Sá hæfasti er með ein-
kunnina 7,35, sá fimmtándi hæfasti
er með 5,48 og sá sextándi með 5,45.
Það munar sem sagt 0,03 á fimm-
tánda, sem er einn þeirra hæfustu,
og þeim sextánda, sem er það ekki.
Þetta er sextíu sinnum minni munur
en á þeim hæfasta og þeim fimm-
tánda hæfasta. Sé horft til einkunna
með einum aukastaf eru þeir sem
eru í 14.-16. sæti allir með 5,5 í ein-
kunn. Ef einkunnir væru gefnar í
heilum og hálfum tölum, eins og al-
gengt er í skólakerfinu, væru þeir
sem eru í 12.-18. sæti allir með ein-
kunnina 5,5. Erfitt er að sjá að á
grundvelli einkunnagjafar nefndar-
innar séu rök fyrir því að draga
mörk við 15. sæti.
Vert er að taka undir að skriflegur
rökstuðningur dómnefndar er ítar-
legur og vandaður, enda segist
dómsmálaráðherra hafa byggt
niðurstöðu sína á honum. Loka-
niðurstaða nefndarinnar er hins veg-
ar lítið rökstudd og illa unnin og
óhætt að fullyrða að rökstuðningur
dómsmálaráðherra taki rökstuðn-
ingi nefndarinnar langt fram. Því
ber að fagna að dómsmálaráðherra
hafi staðið í fæturna í þessu máli og
lagfært ágalla í málsmeðferð
nefndarinnar.
Dómsmálaráðherra breytir rétt
Eftir Þorstein
Arnalds »Niðurstaða dóm-
nefndarinnar er lítið
rökstudd og illa unnin
og má fullyrða að rök-
stuðningur dómsmála-
ráðherra taki rökstuðn-
ingi nefndarinnar langt
fram.
Þorsteinn Arnalds
Höfundur er tölfræðingur.