Morgunblaðið - 26.08.2017, Page 24

24 UMRÆÐAN
MORGUNBLAÐIÐ LAUGARDAGUR 26. ÁGÚST 2017
PÖNTUN AUGLÝSINGA:
Til kl. 16 mánudaginn 4. september
SÉRBLAÐ
–– Meira fyrir lesendur
Börn &
uppeldi
Víða verður komið við í uppeldi barna í
tómstundum, þroska og öllu því sem
viðkemur börnum frá fæðingu
til unglingsára.
NÁNARI UPPLÝSINGAR GEFUR:
Katrín Theódórsdóttir
Sími: 569 1105 kata@mbl.is
fylgir Morgunblaðinu
föstudaginn 8. sept.
Það gerist stöku sinnum, þegar nýir menn fara að spreyta sig á göml-um dægurlögum, að þeir breyta textunum að eigin geðþótta. Mérkrossbrá þegar ég heyrði í útvarpinu karlmann syngja hinn indælasöng kaupakonunnar, „Ég vil fara upp í sveit …“ sem Ellý Vil-
hjálms heillaði landsmenn með á sjötta áratugnum, sbr. orðin „þá með ein-
um/ oft í leynum“. Viti menn, karlinn söng: „Þá með einni/ oft í leyni.“ Hvað
hefði Ellý sagt, að ég tali ekki um höfund textans? Öllu snúið á hvolf.
Bjarni Harðarson er glöggskyggn bókaútgefandi. Hann hefur vakið Guð-
rúnu frá Lundi til lífsins, og nú hefur hann gefið út bók Guðmundar G. Haga-
lín um Moniku á Merkigili (Konan í dalnum og dæturnar sjö).
Furðulegur kraftur er í textum Hagalíns, sbr. þekktustu skáldsögu hans,
Kristrún í Hamravík, um konuna í „veraldarinnar ljónagryfju“ sem lætur
hvorki guð né menn blekkja sig. – Það var Matthías Johannessen sem vísaði
mér veginn að Hagalín, m.a.
með skólaútgáfu á Krist-
rúnu í Hamravík.
Sjálfsævisaga Hagalíns er
níu bindi, að vísu skrifuð á
28 ára tímabili. Ég las 7.
bindið, Stóð ég úti í tungls-
ljósi (1973), stórmerkilegt
rit sem gefur sérkennilega innsýn í íslenskt samfélag og tíðaranda um 1920
(t.d. það ægivald sem læknar höfðu við úthlutun spíra!). Þetta er líka spennu-
og hetjusaga, reyndar eiginlega leikrit því að verkið er að mestu í samtals-
formi – það er eins og samferðamenn Hagalíns séu þarna „lifandi komnir“.
Jafnframt er þetta einhver lymskulegasta ástarsaga sem ég hef lesið, en á
Hvanná á Jökuldal kynntist Vestfirðingurinn Hagalín fyrri konu sinni, „álfa-
meynni“ Kristínu Jónsdóttur, eftir að hann hafði verið ráðinn ritstjóri á
Seyðisfirði, ungur að árum.
Það er hressilegt myndmálið hjá Hagalín, sbr. manninn sem varð „fórn-
ardýr í hofi Bakkusar“ [Innskot: orðið fórnarlamb er ofnotað þessa dagana].
Hagalín hrífur okkur með sér upp úr hversdags-málfarinu og tilbreyting-
arleysinu.
„Svíradigur var hann með afbrigðum og svírinn ristur djúpum rákum eins
og sandur sem eftir hafa runnið dreifðar lindarseytlur.“ En rödd ungu stúlk-
unnar hljómaði „eins og silfurbjöllur“.
Orðaforði Hagalíns er töfrandi. Örfá dæmi um lýsingarorð og atviksorð:
miðsveitis; rauðhvarma (augu); (vera) samnátta (einhverjum); sjón-
arverður (maður); gullvandaðar (manneskjur); (segja e-ð) seimdrægt [sbr.
það að draga seiminn]; (segja e-ð) durnaralega [ruddalega]; laundrjúg
(kímnigáfa); slúðurheldur (maður); skoteygur; blikskær og tállaus (augu);
skjannabjart (tunglskin); dulkíminn (vinur); spélegt (glott); hvítlygn (fjörð-
ur) og ljúflygn (fljótsós).
Austfirðingar kunnu líka að komast hnyttilega að orði: „Ekki stangar hann
skýin,“ sagði einn hávaxinn úr þeirra hópi um okkar dulkímna höfund, skv.
því sem hann sjálfur segir (bls. 264).
„Ekki stangar hann skýin“
Tungutak
Baldur Hafstað
bhafstad@hi.is
Heimsstyrjöldin síðari er ekki horfin úr hugumEvrópubúa, þótt 72 ár séu liðin frá lokum hennar. Það er skiljanlegt í ljósi þeirra gíf-urlegu mannfórna og eyðilegginga sem hún
hafði í för með sér.
Þó kemur á óvart að nú á öðrum áratug 21. aldar séu á
ný hafðar uppi kröfur um stríðsskaðabætur frá Þjóð-
verjum vegna þeirrar styrjaldar. Og rétt að hafa í huga
að þótt sagnfræðinga greini á um margt sem varðar
heimsstyrjaldirnar tvær á 20.öld eru þeir þó flestir sam-
mála um að kveikjan að þeirri seinni hafi verið Versala-
samningarnir svonefndu í kjölfar hinnar fyrri, þegar sig-
urvegararnir lögðu þyngri byrðar á hina sigruðu
Þjóðverja en þeir höfðu nokkra möguleika á að standa
undir.
Nú eru það helztu forystumenn hins leiðandi stjórn-
málaflokks í Póllandi, sem kennir sig við Lög og réttlæti,
sem gera kröfu um að Þjóðverjar greiði milljarða dollara
í skaðabætur vegna þeirrar eyðileggingar sem Þriðja
ríkið hafi valdið í Póllandi í heimsstyrjöldinni síðari.
Leiðtogi flokksins, Jaroslaw Kaczynski, sagði í júlí að
Pólverjar hefðu aldrei horfið frá
kröfu um stríðsskaðabætur. Þeir
sem héldu slíku fram hefðu rangt
fyrir sér.
Snemma í þessum mánuði
fylgdu tveir ráðherrar í ríkis-
stjórn Póllands þessari kröfu eft-
ir. Ýmsar upphæðir eru nefndar en lengst hefur pólskt
vikurit gengið, sem segir að Þjóðverjar eigi að greiða
Pólverjum sex billjónir dollara í bætur.
Þýzk stjórnvöld hafa hafnað þessum kröfum og segja
að þessum málum hafi verið lokið fyrir löngu.
Ný skoðanakönnun sýnir hins vegar að 63% Pólverja
eru sammála kröfu á hendur Þjóðverjum um stríðs-
skaðabætur.
Frá þessu er sagt í grein á Evrópuútgáfu bandaríska
vefritsins Politico.
Þar kemur fram að um 20% pólsku þjóðarinnar hafi
misst lífið meðan á hernámi Þjóðverja stóð og borgir og
bæir lagðar í rúst og Varsjá þar með. Eftir stríð hafi ver-
ið ákveðið að Sovétríkin fengju skaðabætur og hluti
þeirra gengi til Póllands. Talið er ólíklegt að það hafi
gerzt. Á árinu 1953 féllu Sovétríkin frá frekari skaða-
bótagreiðslum af tillitsemi við Austur-Þýzkaland, sem þá
var á þeirra valdi og Pólverjar fylgdu í kjölfarið.
Við sameiningu þýzku ríkjanna var gerður samningur
milli sameinaðs Þýzkalands og Póllands um greiðslu 500
milljóna þýzkra marka til stofnunar í Varsjá og tveggja
milljarða marka til fórnarlamba í Póllandi.
Þeir Pólverjar sem nú gera kröfu á hendur Þjóð-
verjum um stríðsskaðabætur segja að þá hafi Pólland
verið sovézk nýlenda og ekki mark takandi á samningum
nýlendustjórnar.
Krafa Pólverja nú er hins vegar ekki eina krafan á
hendur Þjóðverjum um stríðsskaðabætur, sem fram hef-
ur komið á seinni árum.
Fyrir rúmum tveimur árum komst grísk þingnefnd að
þeirri niðurstöðu að Grikkir ættu kröfu á hendur Þjóð-
verjum sem næmi 279 milljörðum evra. Þessi upphæð
nam á árinu 2015 um 10% af vergri landsframleiðslu
Þýzkalands á því ári. Þar var um að ræða bætur vegna
lána sem Seðlabanki Grikklands veitti Þjóðverjum á
árinu 1941 og áttu að standa undir kostnaði við hernám
Þjóðverja í Grikklandi. Enn fremur bætur fyrir ómet-
anlegar grískar fornminjar sem Þjóðverjar lögðu hald á,
svo og bætur vegna þjáninga grískra borgara á þeim
tíma, allir karlmenn í grísku þorpi voru drepnir og talið
er að um 40 þúsund íbúar í Aþenu hafi soltið í hel.
Grísk stjórnvöld hafa haft á orði að leggja hald á eignir
Þjóðverja í Grikklandi og skoðanakönnun hefur sýnt að
um 80% Grikkja eru sammála kröfum á hendur Þjóð-
verjum um stríðsskaðabætur.
Þessar miklu fjárkröfur, sem
komið hafa beint frá stjórnvöldum
í Grikklandi og með formlegum
hætti en meiri ágreiningur er um í
Póllandi, sýna að því fer víðs fjarri
að sár heimsstyrjaldanna tveggja
á meginlandi Evrópu séu gróin og spurning hvort þau
eru ekki þvert á móti að ýfast upp með alvarlegum hætti.
Í tilviki Grikkja er auðvitað um að ræða eins konar
andsvar við þeirri stöðu sem þeir eru og hafa verið í
gagnvart Evrópusambandinu, Seðlabanka Evrópu og Al-
þjóða gjaldeyrissjóðnum. Kröfur þeirra mundu greiða
upp skuldir þeirra gagnvart þessum aðilum.
Í Póllandi er annars vegar um að ræða andsvar við at-
hugasemdum sem Evrópusambandið er að gera vegna
stjórnarhátta núverandi stjórnvalda í Póllandi og hins
vegar viðleitni til að safna almenningi saman að baki
þeirra sem kröfurnar gera gagnvart sameiginlegum
„óvini“, þ.e. Þjóðverjum.
Evrópusambandið hefur á síðari árum verið klofið í
tvennt á milli norðurs og suðurs, þar sem Suður-
Evrópuríkin telja sig hafa farið illa út úr evrunni á með-
an Þjóðverjar græði á henni á tá og fingri. Nú eru fyrr-
verandi leppríki Sovétríkjanna í Austur-Evrópu, sem
orðin eru aðilar að ESB, að skapa sér sérstöðu, m.a.
vegna þess að þau eru ósátt við kröfur á hendur þeim frá
Brussel um móttöku flóttamanna.
Að auki veldur aukinn flóttamannastraumur yfir Mið-
jarðarhaf Ítölum og Spánverjum stórvandræðum og al-
varlegur ágreiningur á milli Tyrkja og Þjóðverja getur
leitt til þess að hinir fyrrnefndu hætti að hemja flótta-
mannastrauminn norður á bóginn um Grikkland og
Balkanskagann.
Evrópa á við alvarleg og vaxandi vandamál að stríða.
Að enn skuli til stjórnmálaflokkar á Íslandi sem mæla
með því að Ísland kasti sér út í þetta fen er óskiljanlegt.
Pólsk krafa um stríðsskaða-
bætur frá Þjóðverjum
Formlegar kröfur Grikkja
um stríðsskaðabætur nema
279 milljörðum evra
Af innlendum
vettvangi …
Styrmir Gunnarsson
styrmir@styrmir.is
Íslenska spakmælið „Sá er vinur,er í raun reynist“ er sömu merk-
ingar og enska spakmælið „A friend
in need is a friend indeed“. Hvort
tveggja má rekja til orða rómverska
skáldsins Quintusar Enniusar, sem
uppi var 239-169 f. Kr.: „Amicus
certus in re incerta cernitur.“
Þetta á við um þá sjö þingmenn
neðri málstofu breska þingsins, sem
skrifuðu undir bókun um Ísland frá
Austin Mitchell 13. október 2008,
fimm dögum eftir að Bretar beittu
hryðjuverkalögum gegn Íslend-
ingum og settu þá á sama lista á
heimasíðu fjármálaráðuneytis síns
og Al-Kaída, Talíbana og Norður-
Kóreu. Mitchell var þingmaður
Grimsby fyrir Verkamannaflokkinn
og kunnur Íslandsvinur.
Ekki virðist hafa verið sagt frá
þessari bókun í íslenskum fjöl-
miðlum, en í henni var harmað, að
breska ríkisstjórnin leitaðist ekki við
að hjálpa gamalli vinaþjóð í erf-
iðleikum. Íslendingar væru góðir
viðskiptavinir Breta, hefðu fjárfest
verulega í Bretlandi og ættu betra
skilið.
Þrír aðrir þingmenn Verkamanna-
flokksins skrifuðu undir bókunina,
Ann Cryer, Neil Gerrard og Alan
Simpson. Þeir töldust allir til vinstri
vængs Verkamannaflokksins og
veittu iðulega umdeildum málum
stuðning.
Tveir þingmenn Íhaldsflokksins
skrifuðu undir, Peter Bottomley og
David Wilshire. Þeir voru báðir
kunnir fyrir að lúta lítt flokksaga
og töldust til hægri vængs flokks-
ins. Eiginkona Bottomleys, Virg-
inia, sat líka á þingi fyrir Íhalds-
flokkinn og var um skeið ráðherra.
Enn fremur skrifuðu Elfyn
Llwyd frá Velska þjóðarflokknum
og Angus MacNeil frá Skoska
þjóðarflokknum undir bókunina.
Árið 2016 var óspart hneykslast á
því í breskum blöðum, að MacNeil
hefði nýtt tækifæri, sem þarlendum
þingmönnum gefst á að læra erlend
mál á kostnað þingsins, til að nema
íslensku. Var þetta talinn hinn
mesti óþarfi. Kjördæmi MacNeils
er Ytri Suðureyjar, eins og þær
heita á íslensku (Outer Hebrides),
en þar talar meiri hluti íbúa gel-
ísku.
Sorglegt er til þess að vita, að
aðeins skyldu átta breskir þing-
menn af 650 standa að bókuninni
og sumir ef til vill frekar sakir and-
ófseðlis en vináttu við Ísland. Hvað
sem því líður, ætti okkur að vera
ljúft ekki síður en skylt að halda
nöfnum Mitchells og hinna þing-
mannanna sjö á lofti.
Athugasemdir og leiðréttingar vel þegnar
Hannes H. Gissurarson
hannesgi@hi.is
Fróðleiksmolar úr sögu og samtíð
Vinir í raun